-a
Seslenme edatı; pekiştirme edatı. Xudaya! – Ey Tanrım! Éytqina dostum! – Söylesene dostum! Way balimey, anangni tola xijil qilmighina! – Ey çocuğum anneni fazla mahcup etmesene! Bek uzun kocha ékena! – Çok uzun cadde imiş ya! Daima ademning yaminigha yoluquwatimena – Daima insanın kötüsü ile karşılaşıyorum. Chapsanraq sözlep béringa! – Çabuk söylesene!
-che
(İsimden isim yapma eki. Türkiye Türkçesindeki '-ca, -ce, -ça, -çe' eklerini karşılar ve bir de kadar anlamını da verir). Minglerche – Binlerce. Qiriq yilche – Kırık yıl kadar. Artuqche – Biraz fazla. Fransuzche – Fransızca. Uyghurchigha terjüme – Uygurcaya çevri. Yoshurunche – (hal eki) gizli halde. Kitapche – (küçültme eki) kitapça.
-chu
Yeni Uygur Türkçesine mahsus soru ve rica eki. Kelsengchu – Gelsene.
-da
da (bulunma eki). Tamda – Damda, duvarda.
-de
Bulunma eki; bk. -da. Mende – Bende. Sheherde – Şehirde.
-du
Üçüncü şahıs eki. Belki ishleydighandu – Belki çalışacaktır. Kelse kelgendu – Gelecekse gelmiştir.
-ge
Yön eki. Kimge – Kime. Öyge – Eve. Sheherge – Şehire.
-ger
f. Farsça ek, Türkçedeki meslek eki '-çi' ekini karşılar. Sodiger – Tüccar. Zerger – Kuyumcu.
-gha
Yönelme eki, datif eki. Bazargha – Pazara. On somgha aldim – On liraya aldım.
-ghiche
Kadar anlamında ek. Toyghiche – Doyana kadar. Men alghiche – Ben alana kadar.
-ghina
Küçültme eki. Azghina – Azcık, biraz, fazla değil.
-ghu
Kuvvetlendirme eki. Türkiye Türkçesindeki "ya" edatının anlamım karşılar. Xop yaxshi éshek ékenghu – Çok iyi eşekmiş ya. Lékin özeng bilisenghu! – Fakat kendin biliyorsun ya!
-ke
Yön eki. Derexke – Ağaca.
-la
Vurgu, tekit anlamını veren ek. Birdinla – Birdenbire, ani. Bir özemla bilimen – Sadece kendim bilirim. Lipla qilip ötmek – Hızlı geçmek. Hemmila yerde – Bütün yerde.
-ma
Soru eki. U keldima? – O geldi mi?
-mu
Da, de, bile bağlama edatlarını karşılar. Biz ishleshnimu, oqushnimu yaxshi körümiz – Biz çalışmayı da, okumayı da severiz.
-perest
f. (birleşik kelime içinde yer alır) tapan, tapınan, ibadet eden. Ateshperest – Ateşperest. Mensepperest – Makam düşkünü.
-perwer
f. (birleşik kelime içinde yer alır). Tereqqiperwer – İlerici. Wetenperwer – Vatanperver, vatan sever.
-puzul
ç. Ashpuzul – Lokanta.
-qa
Yön eki. Bashqa – Başa. Baqqa – Bağa. Qayaqqa? – Nereye?
-sa
Şart eki. Barsa – Varsa. Oqusa – Okusa.
-siman
(benzetme eki) -sı, -si. Kishisiman – İnsansı.
-suman
bk. -siman. Benzetme eki.
-ta
Bulunma eki. Ayaqta – Ayakta. Yaghachta – Ağaçta. Tashta – Taşta.
Dun'gan
Döngen, Çin Müslümanları. Dun'gan xelqi – Döngen halkı.
Fin-Ugor
Fin-Uğor. Fin-Ugor tilliri – Fin-Uğor dilleri.
In'gliz
İngiliz. In'gliz ayili – İngiliz kadım. In'gliz tili – İngiliz dili.
Mayim-Xan
Mayim Han (eski bir Uygur şarkısının adı).
Qisasül-Enbiya
a. Kısas-Ul-Enbiya (Rabguzi tarafından 14. yüzyılda Uygurca yazılmış peygamberler hakkındaki hikâye).
Tiyen'go
ç. Çin çiftçilerinin ayaklanarak, 19. yüzyılın ikinci yarımında kurduğu devlet (eşitliği sağlayan Tanrı devleti, demektir).
ach-toq
Aç ve tok. Ach-toq yashimaq – Yarı aç, yarı tok yaşamak.
ach-toqluq
Açlık ve tokluk.
ach-yalingach
Aç ve çıplak.
ach-yalingachliq
Açlık ve çıplaklık.
acha-singil
Kız kardeşler; abla ve küçük kız kardeşler.
agha-ini
Ağabey ve küçük erkek kardeşler; erkek kardeşler.
aghriq-silaq
Hastalık ve salgın.
ah-uhlimaq
Hasret çekmek.
ahu-wah
bk. ahu-zar.
ahu-zar
u.f. İnilti, feryat.
aile-tawabi
Ev halkı, çoluk çocuk.
aka-ini
Ağabey ve küçük erkek kardeş.
aka-singil
Ağabey ve kız kardeş.
aka-uka
Büyük ve küçük erkek kardeşler.
ala-bula
Alaca, benekli, çeşitli renkli.
ala-buliliq
Karışık renkler halitası; 2. İhtilâf, ayrılık, anlaşmazlık.
ala-chipar
bk. ala-taghil.
ala-qula
Alaca, benekli, değişik, farklı.
ala-taghil
Abraş, benekli.
ala-tayin
Belirsizlik, şüpheli. Uning kélishi ala-tayin gep – Onun gelmesi belirsiz. Ala-tayinliqtin yaman nerse yoq – Belirsizlikten kötü şey yok.
ala-yéshil
Alaca yeşil, çeşitli renk, benekli.
ala-yéshilliq
Renk karışıklığı, beneklilik.
alaq-jalak
Korkuyla, korka korka, ürkerek, sakına sakına.
aldi-berdi
Alış veriş. Uning bilen biz aldi-berdini keskenmiz – Onun ile biz alış verişi kesmişdik.
aldi-qachti
Aldi-qachti xewer – Doğru olmayan haber.
aldi-satti
Alış satış; alış veriş, ticari işler. Aldi-sattisi yoq sheher – Ticari işleri olmayan şehir.
aldin-ala
Önceden.
aldin-keyin
İleri geri.
aldirap-tinép
Acele olarak; şaşkın bir halde.
alghu-bergü
Alış veriş.
alman-talman
Acele, hızla. Alman-talman yémek – Acele yemek.
alwan-alwan
a. Çeşit çeşit; türlü türlü; ayrı ayrı; değişik. Alwan-alwan taam – Türlü türlü yemek.
alwang-yasaq
Haraç; para cezası, vergi.
aman-ésen
a.u. Esenlik, sağ salim. Aman-ésen bolung – Esen olun.
aman-ésenliq
a.u. Esenlik, sağlık. Aman-ésenlik tileymen – Esenlik dilerim.
anchi-munche
Biraz, çok değil.
anda-munda
Orada burada.
anda-sanda
Ara sıra.
ang-sézim
Düşünce, duygu. Ang-sézimi yoq adem – Düşüncesiz, duygusuz adam.
ang-sézimsiz
Düşüncesiz, duygusuz.
ang-tang
Hayret, dalgınlık. Ang-tang bolup qaldim – Hayrete daldım.
apa-singil
Kız kardeşler.
apaq-chapaq
Aşırı yakın muamele; senli benli; teklifsiz tekellüfsüz.
aqsaq-tuka
Topal, sakat.
ar-nomus
a. Ar ve namus. Ar-nomusi yoq adem – Şerefsiz insan.
ara-sira
Ara sıra.
ara-tura
Ara sıra.
aramu-taqet
f.a. Rahat ve takat.
arilash-kurulash
Karışık; bir cinsten olmayan; türlü türlü.
arpa-bédiyan
Anason. Arpa-bédiyan almisi – Anason elması.
arqa-arqidin
Ardarda, şuasıyla.
arqimu-arqa
Arka arkaya.
arzu-arman
f. Arzu ve gaye.
ash-ghiza
u.f. Aş, yemek.
ashiq-meshuq
şık maşuk.
ast-üst
Alt üst. Ast-üst bolmaq – Alt üst olmak. Ast-üst qilmaq – Alt üst etmek.
asta-asta
Yavaş yavaş.
astin-üstün
Alt-üst.
at-jön
Kimlik, hüveyt. U at-jönüni sözlep berdi – O kimliğini anlattı.
at-ulaq
At ve onun gibi çalışma hayvanlan.
ata-ana
Ata ana, ana baba, anne baba.
ata-aniliq
Ata analı, ana babalı, ata analık, ana babalık. Ata-aniliq qerizdin qutulmaq – Ata analık görevini yerine getirmek.
ata-baba
bk. ata-bowa.
ata-bowa
Baba ve dede; dedeler. Ata-bowisi – Dedeleri, ataları. Ata-bowidin qalghan – Eski, atalardan kalmış.
awan'gard
r. Öncü.
awan'gardliq
r.u. Öncülük.
ayrim-ayrim
Ayrı ayrı.
az-azdin
Azar azardan.
az-azlap
bk. az-azdin.
az-köp
Az çok.
az-munche
Biraz.
az-paz
Biraz.
azdur-toludur
Azdır çoktur.
bagh-bostan
I f. Bağ bostan.
II Bağ bostan.
bagh-érem
f.a. Cennet bahçesi, İrem.
bala-chaqa
Çoluk çocuk 2. Ev halkı, aile.
bala-chaqiliq
Çoluk çocuklu; aileli.
bala-qaza
a. Belâ kaza.
balayu-apet
bk. bala II: balayi apet.
bap-barawer
Tamı tamına denk. U bap-barawer qilip bölüp berdi – O tam tanıma denk halede bölüverdi.
bara-bara
Gitgide. Bara-bara zériktim – Gitgide bıktım. Bara-bara ögünüp kétidu – Gitgide alışır.
bari-yoqi
Hepsi, tamamı.
bas-bas
Sıkma, kalabalık, izdiham, sıkı-şıklık, kargaşalık.
bash-ayaq
Giysi, elbise, üst. Bash-ayaq qilmaq – Giysi yapmak, giysi almak, giysi vermek. Bash-ayighi yoq – Başı sonu yok; tam değil; karı şık; belirsiz.
bash-köz
Bash-köz bolmaq – Göz kulak olmak. Balilargha bash-köz bolup turung – Çocuklara göz kulak olun.
bash-uch
Bash-uchi yoq étizliqlar – Uçsuz bucaksız tarlalar.
bashqa-bashqa
Ayrı ayrı, tek tek.
baya-shayet
bk. bayashat.
bep-barawer
u.f. Tam, tam eşit.
bes-bes
Yarışma, rekabet. Bulbullar bes-bes bilen sayrishidu – Bülbüller yarışırcasına ötüşüyorlar.
bes-beschi
a.u. Rakip, rekabeti seven.
bes-beslik
a.u. Rekabet hali.
bext-seadet
a. Baht ve saadet.
bey-mu
ç. Ağaç mantarı.
bikardin-bikar
f.u.f. 1. Boşuna, boş yere. 2. Sebepsiz, durup dururken.
biler-bilinmes
Belirli belirsiz.
biliner-bilinmes
Bilinir bilinmez.
biq-biq
Fokur fokur. Biq-biq qaynimaq – Fokur fokur kaynamak.
bir-birdin
Tek tek. Bir-birdin kiringlar – Tek tek giriniz.
bir-birlep
Tek tek, ayrı ayrı.
bir-ikki
Bir iki. Bir yoli – Bir defa.
birdin-bir
Tek yegane.
biren-seren
Ara sıra, seyrek.
birer-birer
Birer. U birer-birer körünüp qalidu – O ara sıra görünür.
bit-chit
Darmadağın, paramparça. Düshmenning bit-chitini chiqarmaq – Düşmanı darmadağın etmek.
bogha-yoma
Ceviz.
boghum-boghum
Boğum boğum.
bolamdu?
Olur mu? Barsam bolamdu? Varsam olur mu?
bolar-bolmas
Küçük, ufak, cüz'î. Bolar-bolmas pulum qaldi – Cüz'î bir param kaldı.
bong-bong
Bong-bong qongghuz – Mayıs böceği.
boran-chapqun
Tipi, kar fırtınası.
boran-chapqunluq
Fırtınalı.
budur-choqur
Çiçek bozukları olan; benekli.
bulang-talang
Yağma, soygun.
bulang-talangchi
Yağmacı, soyguncu.
bulang-talangchiliq
Yağmacılık, soygunculuk.
bulung-pushqaq
Dibi köşe; çevre köşe.
burulma-burulma
Çok dönüşlü. Burulma-burulma yol – Çok dönüşlü yol.
buzdi-chachti
Savurma. Mélini az künde buzdi-chachti qiliwetti – Malını az bir zamanda saçıp savurdu.
bérip-bérip
Gitgide, gittikçe.
bérish-kélish
Gidiş dönüş; ilişki. Bérish-kélishimiz yoq – İlişkimiz yok. 2. gr. Yönelme hali.
bölek-bölek
Ayrı ayrı; başka başka.
bölün'güchi
mat. Bölünen.
büdür-büdür
Pürtüklü pürtüklü, kıvırcık.
bügün-ete
Bu gün veya yarın.
chak-chak
f. Chak-chak qilmaq – Çekmek.
chala-puchuq
Yarım yamalak, biraz, tam değil.
chala-pula
Tam değil, biraz, karışık, az çok, yarim yamalak. Chala-pula ishlep qoydum – Biraz çalışmış oldum.
chang-topa
Toz duman, toz toprak.
chapmu-chap
Yüz yüze karşılaşmak, yüz yüze rastlamak.
chaq-chuq
Ses taklidi.
chaq-pachaq
Chaq-pachaq bolmaq – Kırılmak; parçalanmak.
chare-tedbir
f.a. Çare ve tedbir.
chay-pay
Çay ve çay gibi bir şeyler. Chay-pay ichiwalmaq – Çay ve çay gibi bir şeyler içmek.
cheklen'gen
Tehdit edilen, sınırlanmış.
cheklen'genlik
Tehdit edilmişlik, sınırlanmışlık.
chighdan'gül
Çalılık, fundalar.
chiliq-chiliq
İliklerine kadar ıslanmak; sırsıklam olmak.
chimen'gül
Bir çiçek adı.
chine-cheynek
Çay takınılan.
chine-chöchek
Mutfak takınılan.
chine-qacha
Mutfak takınılan.
chip-chip
Taklidî ses (buzun çözülmesi, karın erimesi gibi sıvı şeyler için kullanılır).
chiq-chiq
takl. Chiq-chiq qilmaq – Tik-tak yapmak.
chong-kichik
Büyük küçük. Chong-kichik hemmisi – Büyük küçük hepsi.
chong-kichiklik
Büyük ve küçüklük.
chudun-chapqun
Tipi, yağışlı hava.
chuqan-süren
Bağırtı, gürültü. Kochini xoshalliq chuqan-sürini toldurdi – Sokağı sevinç sesleriyle doldurdu.
churuq-churuq
Cırıldamak, cıvcıldamak. Churuq-churuq qilmaq – Cırıldamak, cıvıldamak.
chuw-chuwlimaq
Dehlemek, acele ettirmek.
chéchen-pakize
u.f. Temiz, temizlik seven.
chéchen-pakizlik
Temizlik, temizlik sevme hali.
chöl-bayawan
Çöl, sahra.
chüshen'genlik
Anlamışlık.
dagh-dugha
Tören, merasim, bayram, şenlik, zafer, sevinç. Dagh-dughilar bilen – Törenle. Toyni chong daghdughilar bilen ötküzduq – Düğünü büyük şenliklerle geçirdik.
dagh-dughiliq
Şenlikli, sevinçli. Dagh-dughiliq toy – Şenlikli düğün. Dagh-dughiliq sözler – Sevinçli sözler.
dane-dane
f. Tane tane. Dane-dane gep qilmaq – Tane tane konuşmak.
darang-durung
takl. Davul ve metal sesleri.
dat-peryat
İmdat bağrısı, imdat feryadı.
dekke-dükkilik
Köngül dekke-dükkiligide – Endişe içinde.
del-derex
Ağaçlar.
dellingma-delling
ç.u.ç. Yalnız; başbaşa.
delmu-del
Tam, tam tamına.
dem ... dem
Kâh. Dem miltiqtin, dem awtomattin atti – Kâh tüfekle, kâh makineli tüfekle attı. Bir dem undaq deydu, bir dem mundaq deydu – Kâh öyle diyor, kâh böyle diyor.
desht-sehra
f.a. Bozkır ve sahra.
deshti-yawan
f. Bozkır, çöl.
ding-ding
Tıpır tıpır. Ding-ding – Etmek tıpır tıpır etmek.
dir-dich
Titreme, titreyiş. Dir-dir etmek – Titremek.
dong-dong
Yerinde durmaz; kurtlu peynir.
doq-doq
Yerinde durmaz; kurtlu peynir.
dora-derman
bk. dora-dermek.
dora-dermek
İlaç ve haplar.
dum-dum
Taklidî ses. Dum-dum – Güm güm. Dum-dum sokmaq – Güm güm çalmak.
dunya-alem
a. Dünya-alem; dünya ve alem.
dédi-dédi
Dedikodu; lakırdı. Bular hemmisi dédi-dédi gepler – Bunlar hepsi dedikodu sözler.
döng-oyman
Tepe ve çukur.
döng-qir
Yükseklik; tepelik bozkır.
dönggi-daras
Muhteşem, parlak.
dü-dük
takl. Güm güm.
dükür-dükür
Taklidî ses.
düpür-düpür
Gürültülü.
egri-bügri
Çarpık, eğri.
egri-donaq
Çarpık, engebeli.
egri-donay
bk. egri-donaq.
egri-megri
Çarpık, engebeli.
egri-toqay
Çarpık, engebeli. Egri-tokay yollar – Çarpık ve engebeli yollar.
ejayip-gharayip
Sihirli, büyülü 2. Olağanüstü 3. Şahane, harikulade.
el-aghine
Akraba ve dost; akraba ve arkadaş.
el-yurt
Vatan ve millet.
elwan-elwan
a. Türlü türlü, çeşit çeşit.
elwan-türlü
a.u. Muhtelif, türlü türlü.
emrü-perman
a.f. Emir ve ferman.
en'ene
a. Anane, gelenek. En'ene boyiche – Geleneğe göre.
en'gize
Sonra.
en'güshter
f. Yüzük (-ğü).
en'iniwiy
a. Ananevi, geleneksel.
eplep-seplep
Bir şeyler yapıp, karıştırıp çaresini bulmak.
epsun-tupsun
Üfürükçülük.
eqli-parasat
a. Akıl ve feraset.
er-xotun
Karı-koca. Er-xotun bolup barduq – Karı-koca olarak vardık.
erte-kech
Sabah-akşam.
esen'ge
Gelecek yıl.
eski-tüski
Eski.
eswap-üsküne
a.f. Alet-takım.
ete-ügün
Yarın-öbürgün.
exlet-chawa
Çöp.
eysh-ishret
a. Zevk, lezzet, tadını çıkarmak.
ezayi-beden
a.f. Bütün vücut.
galdi-guldung
Tutarsız, boşboğaz.
galdi-guldungluk
Tutarsızlık, boşboğazlık.
garang-gurung
Karışık ses taklidi.
gay-gayida
f.u. Bazen, seyrek, ara sıra.
gazh-guzh
Taklidî ses. Gazh-guzh qilmaq – Cızırdamak.
gep-söz
f.u. Konuşma. Ular gep-söz qilmay olturushatti – Onlar konuşmadan oturuyorlardı.
gerbi-shimal
a. Kuzey batı.
gezh-pezh
Yaygara, gürültü.
gha-gha
Taklidî ses; Karga sesi.
ghach-ghach
Taklidî ses, gaç-guç.
ghachir-ghuchur
Gıcırdamak.
ghal-ghal
Téshi pal-pal, ichi ghal-ghal – Gösterişli fakat içi boş.
gharang-ghurung
Hırıltı, hırıldama. Gharang-ghurung ün – Hırıltılı ses.
gharas-ghurus
Çatırdamak. Gharas-ghurus qilip yiqilmaq – Çatırdayarak düşmek.
ghars-ghurs
Taklidî ses. Ghars-ghurs etmek – Çıtırdamak, çatırdamak.
ghart-ghart
Taklidî ses. Ghart-ghart qilmaq – Gıcırdamak.
ghas-ghas
Taklidî ses. Ghas-ghas qilmaq – Gıcırdamak, cayırdamak.
ghele-paraq
Tahıl vergisi.
ghelwe-ghogha
Kavga, iskandal.
ghem-ghusse
a. Dert, acı, keder, gam, üzüntü.
ghem-qayghu
Gam ve kaygı.
gherbi-jenubiy
a. Güney batı.
gherbi-jenup
a. Güney batı.
gherbi-shimaliy
a. Kuzey batı.
ghich-ghich
Taklidî ses. Qar ghich-ghich qilidu – Kar gıcırdıyor.
ghiding-piding
Mırıldanma, mırıltı. Ghiding-piding gep néme kérek – Mırıltıya ne gerek.
ghidir-büdür
Pürtüklü, pürüzlü.
ghijir-ghujur
Taklidî ses. Ghijir-ghujur kelmek – Gıcırdamak.
ghil-pal
Görünüp kaybolma, yamp sönme. Shu chaghda kochining u chétide bir bala ghil-pal körünüp qaldi – O zaman sokağın öbür tarafında bir çocuk görünüp kayboldu.
ghiring-piring
Ghiring-piring qilmidim – Bir kelime bile söylemedim.
ghit-ghit
Yerinde durmaz; bk. ghipildaq.
ghizh-ghizh
Tahrik etmek, kışkırtmak. Ghizh-ghizhgha salmaq – Kışkırtmak. Xelq ghizh-ghizh qaynaydu – Halk kaynaşıyor.
ghowur-shuwur
Gürültü, patırtı, uğultu.
ghozh-ghozh
Taklidî ses. Ghozh-ghozh qaynimaq – Karınca gibi kaynaşmak.
ghuduq-buduq
Mırıltı, mırıldanma.
ghudur-budur
Pürtüklü, pürüzlü.
ghungghur-ghungghur
Taklidî ses, konuşma sesi.
ghut-ghut
Kavgacı, şirret.
ghut-ghutluq
Kavgacılık, şirretlik.
ghéjir salwa
ağ. bk. tazqara.
girt-girt
Çıtırtı, kıtırdı. Girt-girt qilip chaynimaq – Kıtırdatıp çiğnemek.
gézekmu-gézek
Nöbetleşerek.
güldür-ghalap
Acele acele.
güldür-güldür
Gürültü, gümbürtü.
hal-ehwal
a. Hal hatır. Hal-ehwal sorimaq – Hal hatır sormak.
han'git
zool. Akbaba.
hang-tang
Şaşakalma. Hang-tang bolmaq – Şaşakalmak; aklı durmak.
haraq-sharap
a. Rakı ve şarap.
harmas-talmas
bk. harmas.
harmastin-talmastin
bk. harmastin.
harmay-talmay
Yorulmadan; bıkmadan.
hasirap-hömüdep
a.u. Kuvvetten düşerek; zorluklar içinde.
hay!
ünl. Hey!
hay-hay
ünl. Hey hey.
hay-huy
ünl. Hay-huy dégiche – Hemen, bir anda.
hayat-mamat
a. Ölüm kalım. Hayat-mamat mesilisi – Ölüm kalım meselesi.
hayt-huyt
Hayt-huyt dégiche – Hemen, bir anda.
he-hu
He-hu dégiche – Hemen, anında.
he-huchi
Kışkırtan, kışkırtıcı.
he-huchiliq
Kışkırtıcılık; kışkırtma hali.
heddi-hésap
a. Sınır, hudut. Heddi-hésawi yoq – Çok, hesapsız çok, sınırsız.
heddi-hésapsiz
a.u. Hesapsız, çok.
heq-naheq
a.f.a. Hak ve haksızlık.
herpmu-herp
a.u.a. Harfi harfına. Herpmu-herp terjime – Harfi harfına çevri.
hesen-hüsen
a. Gökkuşağı. Hesen-hüsendek rengdar – Gökkuşağı gibi renkli.
hesh-pesh
Hesh-pesh dégiche – Hemen, bir anda.
hey'et
a. Heyet, kurul, komisyon. Teptish hey'iti – Teftiş kurulu.
hoyla-aram
f. Ev ve avlu; inşaat.
héle-neyreng
a.f. Hile ve oyun.
héyit-ayem
a. Bayram ve tatil. Héyit-ayemlerde – Bayram ve tatillerde.
hözür-halawet
a. Rahat, sükünet, huzur, memnuniyet, hoşnutluk, zevk, lezzet.
ichqoyun-tashqoyun
İç içe olmak; sıkı dostluk; kardeşçe yakınlık. Rehberlerning amma bilen ichqoyun-tashqoyun bolushi – Liderlerin toplum ile iç içe olması.
ikki-ikkidin
İkişer ikişer.
ilgiri-kéyin
Hiçbir zaman; asla. Ilgiri-kéyin mundaq ishni qilmang – Asla böyle bir işi yapmayın.
imir-chimir
Hafif dalgalar, kamaşma.
isen'ge
Gelecek yıl.
ishen'güsiz
Aldatıcı; inanılır değil.
issiq-soghuq
Sıcakhk derecesi.
ister-istimes
İster istemez.
iz'har
a. İzhar. Iz'har qilmaq – İzhar etmek.
jahan'gir
f. Cihangir, fatih, emperyalist.
jahan'girlik
f.u. Cihangirlik, emperyalizm. Jahan'girlik urush – Emperyalist savaşı.
jalaq-juluq
Sarsıntı, sarsan. Jalaq-juluq yol – Sarsıntılı yol.
jan-dil
Can ve gönül. Jan-dil bilen – Canla başla.
jan-janwar
f. Bütün canlılar. Jan-janwarlar barlighi uyquda – Bütün canlılar uykuda.
jan-ten
Can ve ten. Jan-ten bilen – Canla başla.
janu-dil
bk. jan-dil.
janu-ten
bk. jan-ten.
japa-emgek
a.u. Cefa ve emek.
japa-musheqket
a. Cefa ve meşakkat.
jaq-juq
Sarsıntılı, sarsan. Jaq-juq yol – Sarsıntılı yol.
jarang-jurung
Çın çın (metal eşyaların taklidi sesi).
jay-maqam
Mekân, yurt, mesken.
jebru-japa
a. Meşakkat, çile, ıstırap, azap.
jebru-sitem
a.f. Ağırlık, ezgi, zulüm.
jebru-zulum
a. Ağırlık, ezgi, zulüm.
jem'iyet
a. Toplum, cemiyet. Qizil Yérim Ay Jemiyiti – Kızılay Kurumu. Kishilik jem'iyiti – İnsanlık; insan toplumu.
jem'iyetchi
a.u. Toplumcu.
jem'iyetchilik
a.u. Toplumculuk, cemiyetçilik.
jenübi-gherbiy
Güneybatı.
jenübi-sherqi
Güneydoğu.
jim-jit
Sakin, sessiz. Jim-jit boldi – Sustu, sessiz hale geldi.
jim-jitliq
Sessizlik. Jim-jitliq höküm süretti – Sessizlik hüküm sürüyordu.
jin-sheytan
a. Cin-şeytan.
jirim-jirim
Delik deşik.
jiring-jurung
Çıngırdak.
judun-chapqun
Yağışlı hava. Qandaq judun-chapqunlar bolsimu, bir künmu sawighini qaldurghan emes – Nasıl bir yağışlı hava olsa bile bir gün dahi dersini bırakmış değil.
jul-jul
Eski, yıpranmış, delik deşik.
julum-julum
Yırtık pırtık, yırtılmış.
juluq-juluq
Eskimiş, harap olmuş.
jumu?
Olur mu? Evet mi? Tépiship béringlar jumu? – Bulmaya çalışın, olur mu?
kaila-pachaq
f.u. Kelle bacak.
katek-katek
Kare kare; kareli.
katta-katta
Büyük büyük.
katta-kichik
Büyük küçük.
katta-kichiklik
Büyük küçüklük.
keldi-ketti
Gelen giden. Keldi-ketti gep – Önemsiz sözler; boş laflar.
kelse-kelmes
Yersiz, önemsiz. Kelse-kelmes sözler – Boş laflar; yersiz söylenmiş sözler.
kem-kem
Eksik.
kem-kuta
f. Eksik, kusur.
kem-quwwet
f.u. Kuvvetsiz, zayıf.
keyni-keynidin
Arka arkaya; ardarda.
keypu-sapa
a. Keyif ve sefa.
kiyim-kéchek
Giyim kuşam.
kon'grés
f. Kurultay, kongre. Pütün dunya tinchliq kon'grési – Bütün dünya barış kurultayı.
koza-koza
Koza-koza qilmaq – Kışkırtmak.
kéche-kündüz
Gece gündüz.
kélim-kétim
Gelen giden. Kélim-kétimi köp öy – Gelen gideni (misafiri) çok ev (aile).
kérek-yaraq
Donatı, teçhizat.
köchüsh-konush
Göç etme, taşınma.
körpe-chüshek
Yatak takımı.
körpe-yastuq
Döşek ve yastık; yatak takımı.
körün'gidek
Görülür, görülebilir. Körün'gidek yerde – Görülebilir yerde.
köynek-ishtan
İç çamaşır.
köz-qulaq
Göz ve kulak. Köz-qulaq bolmaq – Göz kulak olmak.
küch-quwwet
u.a. Güç ve kuvvet.
küde-körpe
Yatak (takımı) 2. Pılı pırtı, ev eşyası.
küküm-talqan
Toz duman. Küküm-talqan qilmaq – Toz duman etmek; darmadağın etmek.
kün'gey
Güney 2. Güneşli yer.
kün-tün
Gece gündüz.
küni-tüni
Gece ve gündüz.
küp-kündüz
Küpe gündüz.
küsh-küsh
Kışkış (kuşları kovalamak için kullanılan taklidî ses).
küyün'genlik
Acımaklık, sevmeklik.
lapas-lapas
Lapas-lapas qilip mangmaq – Salma salma yürümek.
laqa-luqa
f. bk. laqqa-luqqa.
laqqa-luqqa
f. Eşya. Öyning laqqa-luqqisi – Ev eşyası.
lay-lay
Şarkı adı.
lep-lep
Lep-lep qilmaq – Kanat çırpmak.
lip-lip
Qapighim lip-lip qilip turuptu – Gözümün kapağı seğiriyor.
lipmu-lip
Dolu, ağzına kadar. Lipmu-lip quyup bermek – Ağzına kadar dolduruvermek.
liqmu-liq
Dolu, ağzına kadar.
lok-lok
Tembel, avare.
löm-löm
Bataklık. Löm-löm chaylar – Bataklık yerler. Löm-löm karwat – Yaylı kerevet.
madda-madda
a. Madde madde, ayrı ayrı, paragraf halinde.
majan'gül
a.f. bk. gül.
mal-mülük
a. Servet, mal, varlık.
mal-waran
a.f. 1. Ev hayvanlan, davar 2. Mal-mülk.
mediniy-maarip
a. Kültür ve eğitim.
mel'un
a. din. Melun, lanetli, günahlı.
men'iy
a. Yasak, menetmek, yasaklamak.
mes'ul
a. Mesul, sorumlu. Mes'ul xadim – Sorumlu eleman.
mes'uliyet
a. Mesuliyet, sorumluluk.
mes'uliyetchanliq
Sorumluluk hali.
mes'uliyetlik
a.u. Sorumlu, mesul.
mes'uliyetsiz
a.u. Sorumsuz.
mes'uliyetsizlik
a.u. Sorumsuzluk.
mes'ulluq
a.u. Mesuliyet, sorumluluk.
meyde-chüyde
f.u. Ufak tefek.
mez'hep
a. Mezhep.
mez'hepchilik
a.u. Sekterlik, bölücülük, ayrılıkçı olma hali. Mez'hepchilik xahishlirigha qarshi küresh – Bölücülüğe karşı savaş (mücadele).
mezgillik-mezgüsiz
f.u. Vakitli vakitsiz.
migh-migh
Taklidî ses. Migh-migh qaynimaq – Kaynamak, kaynaşmak, bol olmak.
min'geshmek
Atın sırtına ikinci bir adamın binmesi.
min'geshtürmek
(min'geshmek'ten) Atın sırtına ikinci bir adamı bindirmek.
min'gishish
bk. min'geshmek.
min'güzmek
bk. mindürmek.
mish-mish
Söylenti, rivayet. Mish-mish paranglar – Söylentiler. Mish-mish söz – Rivayet.
moden'gül
ç.f. bot. Şakayık (çiçeği).
mung-zar
u.f. Keder ve ağıt.
murat-mexset
a. Murat ve amaç.
méhir-shepqet
Sevgi ve şefkat.
méwe-chiwe
f.u. Meyve, yemiş.
mökü-möküleng
Saklanbaç. Mökü-möküleng oynimaq – Saklanbaç oynamak.
möldür-möldür
Damla damla.
mükü-müküleng
Saklanbaç oyunu. Mükü-müküleng oynimaq – Saklanbaç oynamak.
na-
Farsçadan girmiş ön ek. Nainsap – İnsafsız. Natoghri – Yanlış, hata.
naganda-naganda
bk. nagan.
neghme-nawa
a.f. Müzik ve ahenk; müzik ve melodi.
nerx-nawa
f. Fiyat.
nesh'e
a. kit. Neşe; hoşnutluk; gönül açıldığı.
nesh'ilik
a.u. Neşeli, gönül açıklığı.
nezir-sediqe
a. Ölü gömüldükten sonra verilen yemek ve sadaka.
nistu-nawut
f. Kırma, öldürme, yok etme.
némikin?
Nedir?
némishqa?
Neden? Némishqidur – Niyedir, nedendir.
néri-béri
Öteye beriye; oraya buraya; öyle böyle.
nöwetmu-nöwet
a.u.a. Sıra il, ardanda, arka arkaya.
ogen'guchi
Öğrenen, öğrenci.
oghri-yalghan
Hırsız ve yalan; hırsız ve çalan.
olash-cholash
Gürültü ile. Ular olash-cholash öyge kirdi – Onlar gürültü ile eve girdi.
ong-tetür
Düzensiz; sağı solu belli olmayan. Ong-tetür sözleydighan adem – Sözünün tutumu yok adam. Ong-tetüri yoq rex – Altı üstü aynı kumaş. Ong-tetür parang – Karışıkkonuşma; laf.
ongghul-dongghul
Engebeli, çökük ve çıkıntılı.
ongtey-tongtey
Alt üst.
opul-topul
Çabuk, acele, hızla, telâşlı. U opul-topul chiqip ketti – O acele çıkıp gitti. Opul-topul bolmaq – Telâşlanmak.
opula-topula
Acele, hızla, apar-topar.
opulang-topulang
Karışıklık, şaşkınlık. Opulang-topulang bolup ketmek – Şaşkınlığa düşmek. Opulang-topulang qilmaq – Ortalığı karıştırmak; şaşkınlığa düşürmek.
oqush-oqutush
Eğitim. Oqush-oqutush ishliri – Eğitim işleri.
orun-körpe
Yatak takımı.
orun-yataq
bk. orun-körpe.
ot-boghuz
Yem; hayvan yemi.
ot-choq
Ateş ve kor. Ot-choqqa chüshmek – Tutkuya kapılmak; ateşli bir isteğin girişi-minde bulunmak.
ot-chöp
Yeşillik, bitki 2. Çöp.
ot-su
Ot ve su, otlak. Ot-süyi mol jay – Otlağı bol yer.
ot-xeshek
Kuru ot.
otan-chawa
Yakıt, yakacak (odun) 2. Çöp, süprüntü.
oy-dongghul
bk. oy-döng.
oy-döng
Engebeli; çıkınltılı girintili. Oy-döng jay – Engebeli yer.
oy-pikir
u.a. Düşünce ve fikir.
oydöng-chongqur
bk. oy-döng.
oyman-chongqur
Engebelik; düzgün olmayan yer. Oyman-chongqur yol – Düzgün olmayan yer.
oyman-döng
Engebelik.
oyman-dönglük
Engebeli.
oyman-dösh
Engebe.
oyman-döshlük
Engebeli.
oyun-külke
Oyun ve gülme, zevk, neşe. Oyun-külkige bérilmek – Eğlence düşkünlüğü.
oyun-tamasha
Oyun ve zevk.
pachaq-pachaq
Kırık dökük. Pachaq-pachaq qilmaq – Paramparça etmek.
pak-pakiz
f. Tertemiz.
pak-pakize
f. bk. pak-pakiz.
pakar-pakar
Kısa, alçak, basık. Pakar-pakar öyler – Alçak alçak evler.
pal-pal
Parlak, ışıldayan. Téshi pal-pal ichi ghal-ghal – d. Dışı parlak, içi titrek; Zayıf fakat gösterişli.
pal-pul
bk. pal-pal.
palan-pustan
a.u. Kim, ne, o, bu.
palan-pustanchi
a.u. O, bu, biri.
palaq-puluq
takl. Paldır küldür.
para-para
f. Para-para qilmaq – Parçalara ayırmak.
paraq-paraq
Paraq-paraq külüp ketmek – Kahkahayı salıvermek.
parche-parche
Parça parça. Parche-parche qilmaq – Parça parça etmek.
parche-purat
f.u. 1. Ufak tefek eşya 2. Parça, bez parçası.
pat-pat
Sık sık. Pat-pat kélip turung – Sık sık gelin. Biz uning bilen pat-pat uchurushup turumiz – Biz onunla sık sık karşılaşıyoruz.
pem-paraset
I Fehim ve feraset.
II a. Fehim ve feraset; akıl ve sezgi.
pem-parasetlik
a.u. Fehim ve ferasetli; akıl ve uyanıklılık.
pem-parasetsiz
a.u. Fehimsiz ve ferasetsiz; akılsız ve uyuşuk.
pem-parasetsizlik
a.u. Fehimsiz ve ferasetsizlik; akılsız ve uyuşukluk.
perende-cherende
f.u. t.i. Ufak evcil kuşlar.
petin'ge
r. Ayakkabı.
peydin-pey
f.u.f. Peyderpey.
pichir-pichir
Fısıltı. Pichir-pichir qilmaq – Fısıldamak.
pitne-ighwa
a. Fitne ve igvâ.
pitne-pasat
a. Fitne ve fesat.
pitne-pasatliq
a.u. Fitne ve fesat hali.
poldurung-poldurung
Bol, bol, pek çok. Barida poldurung-poldurung, yoqida qarap olturung – d. Var olduğunda bol bol ye, yok olduğunda aç otur.
poruq-poruq
Taklidî ses. Kazan poruq-poruq kaynaydu – Kazan fokur fokur kaynıyor.
pulang-salang
Büksül, dolambaçlı, yılankavi.
put-qol
El ve ayak. Put-qolum baghlinip qaldi – El ve ayağım bağlandı; Çaresiz, faaliyet edemeyecek bir durumdayım.
pütmes-tügümes
Bitmez tükenmez.
pütün-sürük
Tam, tüm, bütün. Pütün-sürük bir qoy göshi – Bütün bir koyunun eti.
qach-qach
Toplu kaçış. Birdemde qach-qach bolup ketti – Bir anda toplu kaçış oluverdi.
qacha-qomuch
Mutfak takımı. Xumdanda pishurulghan qacha-qomuchlar – Kilden yapılmış mutfak takımları.
qacha-qomush
bk. qacha-qomuch.
qacha-quda
Küçük mutfak takımı 2. Kız alan ve kız veren karşılıklı dünür.
qacha-qudiliq
Hem kız alan hem kız veren dünürlük.
qah-qah
Kahkaha. Qah-qah sélip külmek – Kahkaha atmak.
qaja-qucha
Mutfak takımları.
qanche-qanche
Çok çok.
qap-qap
Çuval-çuval, çok çuval. Qap-qap bughday – Çok çuvallarda buğday.
qaras-qurus
takl. Gıcırtı.
qarimu-qarshi
Karşı, karşıt, çelişki.
qarimu-qarshiliq
Karşıtlık, zıtlık, çelişki.
qars-qurs
takl. Gıcırdı.
qash-qapaq
Kaş ve göz kapağı. Qash-qapighingni türme – Suratını bozma.
qat-qat
Katmer katmer.
qatar-qatar
Sıra sıra.
qatmu-qat
Üst üste.
qattiq-quruq
Kuru.
qayghu-dert
u.a. Kaygı ve dert.
qayghu-elem
Kaygı ve elem.
qayghu-hesret
u.a. Kaygı ve hasret.
qayta-kaytilap
Tekrar tekrar.
qayta-qayta
Tekrar tekrar. Qayta-qayta oylimaq – Tekrar tekrar düşünmek.
qazan-ayaq-qushuq
Mutfak takımları.
qazan-chömüsh
Kazan ve kepçe.
qazan-qomush
Mutfak takımı.
qeddi-qamet
a. Boy, vücut. Qeddi-qamiti kélishken – Vücutça güzel (yakışıklı).
qedemmu-qedem
Adım adım.
qedir-qimmet
a. Kadir ve kıymet.
qesten'ge
a.u. bk. qesten.
qet'iy
Kesin. Qet'iy rewishte – Kesin halde. Qet'iy köpchilik – Ezici çoğunluk.
qet'iyen
a. Kesinlikle.
qet'iyet
a. Kesinlik, sabit, kararlı.
qet'iyetsiz
a.u. Kararsız.duruksun.
qet'iyetsizlik
Kararsızlık, duruksunluk.
qet'iylik
a.u. Keçilik, kararlılık.
qetre-qetre
a. Damla damla.
qewet-qewet
Kat kat; tabaka tabaka.
qewetlen'gen
Kat kat olmuş 2. İkinci defa.
qewetmu-qewet
Kat kat, üstüste.
qimir-qimir
Qimir-qimir qilmaq – Kımıldamak.
qingghir-qiyshiq
Eğri büğrü, çarpık.
qirip-chépish
Toptan imha, toptan yok etme.
qirt-qirt
Taklidî ses.
qish-yézi
Kış ve yaz; kış boyu ve yaz boyu; bütün yıl boyu; yıl boyu.
qisma-qisma
Türlü; ayrı ayrı 2. Kısmen.
qit'e
a. Kıta. Yawrupa qit'isi – Avrupa kıtası.
qiy-chu
takl. Yaygara.
qiy-chuwlashmaq
Yaygara yapmak.
qiy-chuwlishish
Yaygara yapma.
qiya-chiya
Yaygara, yüksek ses, bağırma.
qiyin-qistaq
Zor ve baskı. Qiyin-qistaqqa almaq – Baskı altına almak; zorlamak.
qizghush-köküsh
Kırmızımsı mavimsi.
qol-ayaq
El ayak.
qol-qanat
Dayanacak kimse, arka, yardımcı. Qol-qanat bolmaq – Yardımcı olmak.
qollap-quwwetlesh
Destekleme, yardımcı olma.
qollap-quwwetlimek
Desteklemek, yardımcı olmak.
qolmu-qol
El ele.
qom-qabile
a. Kavim ve kabile.
qom-qérindash
Kavim ve kardeş.
qora-jay
u.f. Çiftlik, ev, mekan.
qoray-chawa
Kurumuş bitki, kamış (tandıra yakmak için kullanılan kurumuş bitki).
qorqa-qorqa
Korka korka.
qoy-öshki
Koyun ve keçi.
qoyuq-shalang
Koyu ve seyrek.
quchaq-quchaq
Kucak kucak; bir çok kucak dolu.
quda-baja
Bacanak, kayın.
qult-qult
Lıkır lıkır.
qural-jabduq
Silah ve alet.
qural-sayman
Silah ve alet.
qural-yaraq
I Silah ve alet.
II Araç gereç. Kérek yaraq – Araç gereç, silah.
qurbi-kurdashlik
Akranlık, yaşıtlık.
qurt-qongguz
Kurt ve böcek; bk. qurt-qumursqa.
qurt-qumursqa
Kurt ve böcek.
quruqtin-quruq
Bos bosuna.
quwluq-shumluq
Kurnazlık, hilebazlık.
qéri-chüri
Yaşlılar.
qéri-yash
Yaşlı ve genç.
qétin-qat
Tekrar.
qéyin-buyan
ağ. dünür; bk. quda.
rengga-reng
f. Rengarenk; bk. rengmu-reng.
rengmu-reng
f. Rengarenk.
rengmu-renglik
f.u. Rengarenk olma hali.
resim-yosun
a.u. Kaide, anane, gelenek.
saetmu-saet
Saatı saatına.
salqin-sörün
Serin ve açlık; serin ve sıkıntı.
san-sanaqsiz
Hesapsız; sayılamayacak derecede çok.
sanjaq-sanjaq
Çok, grup grup, top top, kalabalık. Sanjaq-sanjaq xelq – Kalabalık insan (halk).
sansiz-sanaqsiz
Sayısız, hesapsız, pek çok.
sap-sagh
Sağlam, denç.
saq-salamet
u.a. Sağ selim.
saq-salametlik
u.a.u. Sağ selim olma hali. Sak-salametlik sorimaq – Sağlığını sormak; hal hatır sormak.
satti-aldi
Alışveriş.
sazu-name
Saz ve melodi.
sel-pel
Biraz, birazcık, kıl.
sel-sella
Birazcık, kıl.
sen'echi
a.u. bk. sen'etchi.
sen'et
a. Sanat. Sen'et ustiliri – Sanat ustaları. Güzel sen'et – Güzel sanat.
sen'etchi
a.u. Sanatçı.
sen'etkar
a.f. Sanatkâr.
sen'etkarane
a.f. Sanatkârane, sanatla, maharet, sanatlı.
sen'etkarliq
a.f.u. Sanatkârlık.
sen'etshunas
a.f. Sanatçı.
sen'etshunasliq
a.f.u. Sanatçılık.
sen-pen
Sövüşme, kavga, küfür, çekişme. Sen-pen'ge kelmek – Küfretmek, sövmek.
seren'ge
f. bk. serengge.
sersan'gerchilik
f.u. Sıkıntı, can sıkıcı.
sewr-taqet
a. Sabır ve takat.
shad-xuram
f. Neşeli, sevinçli, memnun. Shad-xuram yashimaq – Neşeli yaşamak.
shalang-shalang
Zaman zaman, ara sıra, vakit buldukça.
shan-sherep
Şan ve şeref. Qehrimanlirimizgha shan-sherepler bolsun! – Kahramanlarımıza şan ve şerefler olsun!
shar-shur
Hışırtı, şıkırtı. Shar-shur qilmaq – Şıkırdatmak, hışırdatmak.
sharaq-shuruq
Hışırtı şıkırtı.
sharax-shurux
Gürültü, velvele.
shashmay-pishmay
Şaşırmadan, acele etmeden.
shawqun-süren
Gürültü, yaygara.
shek-shübhe
a. Şüphe. Shek-shübhe yoq – Şüphesiz, kesin.
shen'gen
I ç. Kaymakam.
II ç. Hakim.
sherqi-jenubiy
Güney doğu.
sherqi-jenup
Güney doğu.
sherqi-shimal
Kuzey doğu.
sherqi-shimaliy
Kuzey doğu.
shert-sharayit
a. Ortam, durum, vaziyet, şartlar.
sheyxul'islam
a. Şeyhülislam.
shildir-shildir
takl. Sürekli şırıltı, sürekli fışırtı. Yopurmaqlar shildir-shildir qilidu – Yapraklar sürekli fışırtı yapıyor.
shilk-shilk
takl. Şak şak.
shimali-gherp
a. Kuzey batı.
shimali-sherq
a. Kuzey doğu.
shiwir-shiwir
Fısıltı. Shiwir-shiwir sözleshmek – Fısıldaşmak.
shé'ir
a. Şiir.
shé'iriy
a. Şiirsel. Shé'iriy eser – Şiirsel eser.
shé'iriyet
a. Şiirsel, şiire ait.
shéshilmay-pishmay
Acele etmeden, şaşırmadan.
shéship-piship
Acele olarak, müstacelen.
shübhilen'güch
a.u. İtimatsız, şüpheci.
shük-shük
Sakin, sessiz, hareketsiz.
shüp-shük
Sakin, sessiz. Shüp-shük olturmaq – Sessiz oturmak.
silap-sipimaq
Sıvamak, okşamak.
sim-sim
Etigenlighi sim-sim yamghur yaghdi – Sabahleyin çis çisi yağmur yağdı.
soda-sanaet
f.a. Ticaret ve sanayi. Soda-sanaet merkizi – Ticaret ve sanayi merkezi.
soda-sétiq
f.u. Ticaret, alış veriş, satış.
soqa-sayman
Ekin aletleri.
sotsiyal-démokrat
Sosyal demokrat. Sotsiyal-Démokratlar Partiyisi – Sosyal Demokratlar Partisi.
sotsiyal-démokratizm
Sosyal demokratizm.
suway-saltang
Çocuksuz, bekar.
suway-saltangliq
Bekarlık.
sékin'gine
Sessizce, yavaşça.
sép-sériq
Sapsarı.
söz-chöchek
Söz ve rivayet, başkaları hakkında söylenti, söylenti. Tillerde söz-chöchek bolmaq – Başkalarının ağzında söylenti olmak.
sözmu-söz
Harfi harfine; sözün tam anlamıyla. Sözmu-söz terjime – Harfi harfine çevri.
sün'iy
a. Suni, yapay. Yerning sün'iy – Yerin yapay uydusu. Sün'iy rewishte – Yapay halde.
sün'iylik
a.u. Sunilik, yapaylık.
süp-süp
Süp-süp tang – Açık tan; şeffaf sabah.
süp-süzük
Şeffaf, saydam, duru. Süp-süzük oyngaq sular – Şeffaf dalgalı sular.
sür'et
a. Sürat, çabukluk, acele.
sür'etlik
Süratli, çabuk, acele.
sürlen'gen
İslenmiş, kurumuş.
tagh-tagh
Tagh-tagh bolup yatidu – Dağ gibi büyük ve bol. Bazarda tarwuz taghtagh bolup yatidu – Pazarda karpuz pek çok.
tal-tal
Ayrı ayrı, tane tane 2. Yırtık pırtık. Tal-tal bolup ketmek – Yırtık pırtık haline gelmek.
talan-taraj
u.f. Yağma, çapul, talan.
talan-tarajchi
u.f.u. Yağmacı.
talan-tarajchiliq
Yağmacılık. Talan-tarajchiliq urushi – Yağmacılık savaşı.
talash-tartish
Münakaşa ve tartışma.
talay-talay
Birçok. Uningdin beri talay-talay sular aqti – Ondan beri birçok sular aktı.
tang seher
u.a. Sabah seher. Tang seherde – Sabahın seherinde.
tap-taza
u.f. Tertemiz.
tap-taziliq
u.f.U Tertemizlik.
tap-téqir
Çıplak, cavlak, açık.
tapa-tene
u.a. Serzeniş ve ayıplama.
tapqan-tergen
Bulunan ve biriktirilen.
tapur-topur
takl. Takır tukur. Ular tapur-topur kirip keldi – Onlar takır tukur giriverdi.
taq-tuq
takl. Takır, takır takır.
tar-mar
Tar-mar qilmaq – Tarumar etmek.
tar-tapchuq
Küçük, dar.
taram-taram
Dal dal; ayrı ayrı. Taram-taram chach – Dal dal saç. Taram-taram yash – Dal dal akan göz yaşı.
tars-turs
takl. Şakırtı, çatırtı. Uyaq-buyaqtin tars-turs miltiq étildi – Oradan buradan gürültülü tüfek sesi çıktı.
tatliq-turum
Tatlı bir şeyler.
tawaq-qoshuq
Tabak ve kaşık.
tayaq-toxmaq
Dayak ve tokmak. Tayaq-toxmaq astida – Dayak altında.
tekrar-tekrar
a. Tekrar tekrar. Tekrar-tekrar soraymiz – Tekrar tekrar istiyoruz.
tel-töküs
Büsbütün, tam olarak, tüm, baştan başa, hepsi. Planni tel-töküs ashurup orunlash – Planı tam olarak fazlasıyla becermek. Mesile tel-töküs bel qilinmidi – Mesele tam olarak hallolmadı.
telim-terbiye
a. Eğitim ve terbiye.
teng-tush
Eş-dost.
teng-tushluq
Eş-dost olma hali.
tengmu-teng
Tam denk, tam eşit. Tengmu-teng qilip bölüp bermek – Tam eşit halde taksim etmek.
tengmu-tenglik
Tam eşitlik, tam denklik.
teqdir-qismet
a. Kader ve kısmet.
teqdir-tenqit
Takdir ve tenkit.
terep-terep
a. Her taraf. Terep-tereplerde – Her tarafta. Terep-terep bolmaq – Bölünmek, parçalara ayrılmak.
terepmu-terep
bk. terep-terep.
teshwishlen'genlik
a.u. Endişeli olmaklık.
texse-chine
Porselen tabak.
tik-tak
Tik tak.
tiken'gül
bot. Sarısabır.
tiler-tilimes
İster istemez.
tinch-aman
Huzur ve esen. Tinch-aman bolung – Huzurlu ve esen olun.
tiqma-tiqmaq
Kalabalık, sıkışıklık. Tiqma-tiqmaq bolup ketti – Sıkışıklık oluverdi.
tiqma-tiqmaqliq
Kalabalık, sıkışıklık.
toghridin-toghra
Doğrudan doğru.
tok-tok
Ağaçkakan.
tonush-bilish
I Tanıdık, bildik.
II Tanıdık, bilinen.
top-toghra
Dümdüz.
top-top
Grup grup. Top-top bolup kelmek – Grup grup olarak glemke. Top-top bolup yatmaq – Top-top olarak yatmak.
topa-tozang
Toz. Topa-tozang basmaq – Tozlanmak.
topmu-toghra
Tam, düz, doğru, eşit.
topur-topur
Kalabalık, hep beraber.
toshqan'gül
bot. Aslanağzı, danaburnu.
tow-tökün
Düğün ve bayram.
toxta!
Dur!
toxu-tümen
Ev kuşlan.
toy-tamasha
I Veya oyun-tamasha eğlence, düğün.
II u.f. Düğün ve eğlence.
toyar-toymas
Doyar doymaz. Toyar-toymas kün köchürmek – Doyar doymaz geçinmek.
tumu-pushqaq
Grip gibi soğuk alma hastalıkları.
tégi-tetige
Tégi-tetige yétip chüshenmek – Temelinden anlamak.
tékindin-tékin
Çok bedava. Tékin tamaq – Bedava yemek.
ténep-tentirep
Sersem halde.
tép-tékiz
Dümdüz, pürüzsüz.
tére-pireng
Telaş, endişe, panik, birbirine girmek. Tére-pireng bolmaq – Telaşa kapılmak; birbirine girmek. Tére-pireng bolup qachmaq – Panik içinde kaçmak.
tére-testek
Çeşitli deri ham maddeleri.
téri-péreng
Téri-péreng bolmaq – Paniğe kapılmak; darmadağın olmak.
tömür-tesek
Hurda demir.
töshük-töshük
Delik delik.
töwen'ge
Aşağıya. Töwen'ge chüshmek – Aşağıya inmek.
tümen-tümen
Tümen tümen.
tümen-türlük
Çok çeşitli.
tün'gi
Geceki.
tüp-tomur
Ana kök, temel kök.
tüp-tüz
Dümdüz.
türlük-tümen
Çok türlü.
türlük-türlük
Türlü türlü.
tüshmu-tüshtin
Taraf taraftan, her taraftan. Tüshmu-tüshtin orap almaq – Her taraftan kuşatmak.
u-bu
O ve bu. Baligha köz bolup, u-bu dep qoyung – Çocuğa göz olup, bir şeyler dersiniz.
uch-cheq
Son, nihayet, sınır. Uch-chéghi yoq – Uçsuz bucaksız.
unche-munche
Biraz.
unda-munda
Orada burada.
undaq-mundaq
Şöyle böyle. U undaq-mundaqlardin emes – O şöyle böylelerinden değil. U undaq-mundaq dep yürüptu – O saçmalıyormuş.
undaqchi-mundaqchi
Vay herif vay! 2. Kararsız, sallantılı.
undin-bundin
Ondan -bundan.
uni-muni
Onu-bunu. Uni-muni dep – Onubunu diye. Uni-muni dep baralmay qaldim – Onu-bunu diye gidemedim.
upa-englik
Kozmetik. Upa-englik sürtmek – Kozmetik kullanmak.
upula-tupula
Acele, çarçabuk, üstünkörü. Upula-tupula ishlen'gen ish – Acele yapılmış iş.
ur-yiqit
Katliam, yağma, yakıp yıkmak, talan etmek, yumruk kavgası.
ur-yiqitchi
Yakıp yıkan kimse; kavgacı.
urp-adet
a. Töre, alışık, ahlak, ğelenek.
uruq-aymaq
Nesil, soy, boy, kabile. Uruq-aymaq alaqiliri – Boy ve kabile ilişkileri. Uruq aymighi bolmighan – Soysuz, nesilsiz.
uruq-pusht
Evlat, nesil.
uruq-tuqqan
Akraba, soy.
uruq-tuqqanchiliq
Akrabalık. Uruq-tuqqanchiliq qilmaq – Akrabalık ilişkiyi sürdürmek.
uruq-tuqqanliq
Akrabalık. Uruq-tuqqanliq münasiwetler – Akrabalık ilişkiler.
uruq-tuqqansiz
Akrabasız.
uwaq-tüyek
Ufak tefek.
uyan-buyan
Her taraf 2. Bir şeyler. Uyan-buyan almaqchimen – Bir şeyler alacağım.
uyaq-buyaq
O tarafbu taraf. Uyaq-buyaqni qarap bar – Çevrene bakarak var (git). Ishning uyaq-buyaghini körüp heriket qil – İşi inceledikten sonra hareket et.
uyaq-buyaqta
Her tarafta. Uyaq-buyaqtin – Her taraftan. Uyaq-buyaqqa – Her tarafa. Uyaq-buyaqqa qarap ish qiling – Çevrene bakarak iş yap.
uzaq-yekin
Uzak ve yakın.
uzaq-yéqinda
Bir gün.
uzaq-yéqinliq
Uzak ve yakınlık. Uzaq-yéqinliqigha qarimidim – Uzak ve yakınlığına bakmadım.
uzun-uzaq
Uzun ve uzak; uçsuz bucaksız. Uzun-uzaqqa sozulghan étizlar – Uçsuz bucaksız tarlalar.
uzundin-uzun
Uzak mesafe 2. Uzun zaman.
wal-wul
Wal-wul qilmaq – Parıldamak, parlamak, parıl panl olmak.
wang-chung
Gürültü, patırtı, uğultu. Wang-chung kötermek – Gürültü yapmak.
warang-jurung
Gürültü, patırtı, yaygara.
way-wuy
Taklidî ses.
wez-nesihet
a. Vaiz nasihat.
xajo-xujo
ç.u. Baharat.
xamut-jabduq
I Koşum takımı. Qural-jabduq – Silah.
II r.u. Koşum.
xan'gül
bot. Bir çiçek adı.
xanu-man
f. Aile, ev.
xaru-zar
f. 1. Fakir, yoksul, sefil 2. Tahkir, tezlil, hakirlik.
xep!
ünl. Ne çare!
xet-pet
a.u. Mektup gibi bir şeyler.
xet-xewer
Mektup ve haber.
xewp-xeter
a. Tehlike. Xewp-xeterge uchrimaq – Tehlike ile karşılaşmak.
xeyr-ihsan
a. İyilik, hayır ihsan.
xilmu-xil
Çeşitli.
xilmu-xilliq
f.u. Çeşitlilik.
xushal-xuram
f.a. Memnun, sevinçli.
xushal-xuramliq
f.a.u. Memnuniyet, sevinç.
xuy-peyli
f.a.u. Karakter ve niyet. Xuypeyli yaman adem – Karakter ve niyeti kötü adam.
xéyim-xeter
Kaza ve tehlike. Mallarni xéyim-xeterdin saqlash – Malları kaza ve tehlikeden koruma.
yadap-jüdep
Yadap-jüdep ketmek – Zayıflamak; yorgun düşmek.
yalghan-yawidaq
Yalan ve sahte.
yalghuz-yalghuz
Yalnız, tek başına.
yalghuz-yérimliq
Yalnızlık.
yalt-yult
Panltı, pırıltı, parlaklık. Yalt-yult etmek – Parlamak, ışıldamak.
yamap-yalghap
Herhangi bir surette; ne yapıp yapıp; derme çatma.
yamaq-yamaq
Çok yaması olan.
yamghur-yéghin
bk. yamghur-yéshin.
yamghur-yéshin
Yağmurlu hava, kötü hava.
yan-yaqqa
Yan tarafa.
yan-yaqta
Yan tarafta.
yan-yaqtin
Yan taraftan.
yandurup-yandurup
Tekrar; tekrar tekrar.
yanmu-yan
Yanyana, sıra ile.
yar-burader
f. Eş dost.
yar-yölek
f.u. Yardım, destek.
yaraq-eslihe
u.a. Silah, alet.
yaraq-jabduq
Silah ve zırhlı takımı.
yayrap-yashnap
Özgür, serbest, rahat.
ye … ye
Veya. Biz axshamliqqa ye kinogha, ye téatrgha barimiz – Biz bu gece sinemaya veya tiyatroya gideceğiz.
yejüj-mejüj
Yecüc mecuc.
yekke-yekke
f. Ayrı ayrı, yalnız yalnız. Yekke-yekke ishlimek – Hususi çahşj mak.
yekke-yigane
f. Yalnız, tek başına.
yekmu-yek
f. Başbaşa.
yel-yémish
Meyve.
yel-yémishlik
Meyvelik, meyveli. Yel-yémishlik rayon – Meyveli bölge.
yelpün'gen
Tüylü, yumuşak.
yer-mülük
u.a. Yer ve mülk.
yer-su
Yer ve su, toprak.
yigha-zar
Hıçkırık, ağlama.
yighi-zar
u.f. Ağlama ve hıçkırık.
yigim-térim
Hasat; ekim biçim.
yilan-chayan
Yılan ve çıyan.
yiraq-yéqinliq
Uzak ve yakınlık. Yiraq-yéqinlighini bilmeymen – Uzak veya yakınlığını bilmiyorum.
yit-poshkal
bk. yit.
yoghan-kichik
Büyük ve küçük.
yoghan-kichiklik
Büyük ve küçüklük.
yol-yol
Çizgili.
yol-yoruq
Direktif, yönerge, talimat. Yol-yoruq körsetmek – Talimat vermek.
yoq-bar
Her şey 2. Ufak tefek eşya; saçma. Yoq-bar sözni qilip yürme – Saçma sapan sözleri söyleme.
yulun-yulun
Yırtık pırtık giysi.
yunda-chaqan
Çirkef, bulaşık suyu.
yéghin-yéshin
Yağış.
yémek-ichmek
Yemek-içmek; yenilecek, içilecek.
yérim-yata
Yarım yamalak.
yéter-yetmes
Yeter yetmez.
yétim-yitme
Yetim.
yörgep-chöngkep
Kigizge yörgep-chöngkep – Keçeye büründürüp; keçeye sarıp.
yügür-yétim
Ufak işler. Yügür-yétimgha mangmaq – Ufak-tefek işlere koşmak.
yürek-béghir
Yürek ve bağır. Yürek-baghrim – Değerlim, her şeyim.
yürüsh-turush
Hareket; yer değiştirme. Yürüsh-turush erkinlighi – Hareket serbestisi (özgürlüğü). Uning yürüsh-turushi yaxshi – Onun oturup kalkması iyi.
yüzmu-yüz
Yüz yüze.
zar-mung
f.u. Özlem ve hüzün. Zar-mungumni éyttim – Özlem ve hüzünümü söyledim.
zen'gi
f. bk. zenggi.
zigh-ziq
Dar, darlık.
zing-zing
I Kız böceği.
II Sızlamak. Zing-zing aghrimaq – Sızlayarak ağırmak.
zip-zinnet
f.a. Bezeme, süs, tezyin.
zir-zeber
f. bk. zir-zewer.
zir-zewer
f. Zir-zewer bolmaq – Yıkılmak, tahrip olmak, altüst olmak. Néme anchiwila zir-zewirigiche surashturup ketting? – Neden o kadar teferruatını soruşturdun?
zir-zir
Taklidî ses. Zir-zir kelmek – Titremek.
ziyan-zexmet
f. Zarar ve zahmet. Ziyan-zexmet körmek – Zarar ve zahmet görmek.
zorluq-zombuluq
Zorbalık.
éger-jabduq
Eyer ve takımları.
éger-toqum
bk. éger-jabduq.
éger-toqumluq
Eyerli.
éghir-bésiq
Ağır, temkinli.
éghir-bésiqliq
Temkinlilik, ağırbaşlılık.
égiche-singil
Abla ve küçük kız kardeş; kız kardeşler.
égiz-pest
Düz olmayan; tepe ve dere; kabarık ve çukur.
égiz-pestlik
Kabarık ve çukurluk; düzgün olmama hali. Égiz-pestligi köp – Kabarık ve çukurluğu yok.
ékin-tékin
Ekin işleri. Ékin-tékin waxti yétip qaldi – Ekin işlerinin zamanı geldi.
élim-sétim
Alım satım.
éliq-séliq
Vergi.
éliq-sétiq
Alış veriş.
élish-bérish
Alış veriş. Bizning öz-ara élish-bérishimiz bar – Bizim kendi aramızda karşılıklı alış verişimiz var.
éliwe-éliwe
liwe-éliwe éytip bérimen – Teferruatıyla söyleyeceğim.
épil-tépil
Aceleyle, çarçabuk. Épil-tépil chiqip kettuq – Acele çıkıverdik.
éqil-hush
a.u. Akıl ve şuur. Eqli-hushingni yighip al – Akıl ve şuurunu topla. Batilar eqli-hushigha yetip qaldi – Çocuklar olgunlaştılar.
érik-östeng
Arık-kenal.
ériq-oyman
Engebeli; düzgün olmayan yer.
ésen-aman
Sağ-selim.
ésen-amanliq
Sağ-selimlik. Ésen-amanliq surashmaq – Karşılıklı hal-hatır sormak.
éyiplen'güchi
a.u. Sanık.
ézlen'gu
bk. ézlenggü.
ögüt-nesihet
u.a. Oğüt-nasihat.
ölüm-yitim
Ölüm ve yitim.
ölüsh-tirilish
Ölme ve dirilme.
öpke-béghir
Akciğer ve karaciğer.
öpke-hésip
Uygurların geleneksel yemeği olan akciğer ve barsak dolması.
öpke-zasüy
bk. öpke-hésip.
öpür-töpür
Ayak sesi 2. Koşuşmalar; birbirine girme.
ötken-kechken
Gelen-giden. Ötken-kechkenlerdin sura – Gelen-gidenlerden sor. 2. Geçmiş, geçen. Ötken-kechken künler – Geçmiş günler.
öy-ichi
Aile; evdeki kimseler.
öy-imaret
u.a. İnşaat.
öy-jay
Ev, mekan, mesken, yurt. Öy-jay qilmaq – 1) Ev yapmak 2) Aile ocaklı olmak.
öy-jayliq
Aile ve meskenli.
öy-makan
u.a. Ev-mekan, iskân.
öy-makansiz
u.f.u. Ev-mekansız, iskan sız.
öy-otaq
Ev ocak.
öy-otaqliq
Evli ocaklı.
öy-qora
Ev ve avlu.
öy-waq
Aile 2. Ev mülkü.
öylen'gen
Evlenmiş (sadece erkekler için).
öylük-ochaqliq
Evli ocaklı.
üchey-qérin
İşkembe.
ülem-yetim
ağ. bk. ölüm-yitim.
ün-tün
Ses, seda. Ün-tün chiqarmidim – Ses çıkarmadım, sustum.
ün-tünsiz
Sessiz, sakin.
üst-bash
Üst baş. U üsti-béshini kéyindi – O üst başına giyindi. Üst-béshini tazilimaq – Üst başım temizlemek.
üsti-üstige
Üst üste. U üsti-üstige qeriz aldi – O üst üste borçlandı.
üstme-üst
Aralıksız, üst üstüne.
üzük-üzük
Kesik, parça parça.
üzül-késil
Kesin olarak. Üzül-késil jawap – Kesin cevap. Üzül-késil bel qilmaq – Kesin halletmek.
üzül-késillik
Katilik, kesinlik.