aby-haýýat
[a:by-haýýa:t], at, k.d. 1. Ýaşaýyş, dirilik suwy (gadymdan gelýän düşünjelere görä, bu suwdan içen ynsan ebedi ýaşaýarmyş). Ölüm bolmaz aby-haýýat içene, Lebiň sorup, inçe bilden guçana (Aşyky). 2. göç.m. Söýgüli. Dök etekden daşyňy, aby-haýýatym, gitmegil, Bizi bu gamda goýup, nurbat-amanym, gitmegil (Talyby).

aby-köwser
[a:by-köwsör], at, k.d. 1. Jennet çeşmesiniň suwy. Akar uçmah içinde aby-köwser (Nesimi). 2. göç.m. Örän süýji, şirin. Aby-köwser narydan, Boldum men aman, farsyýa (Mollanepes). Lebiň aby-köwserdir, ýüzüň aý bile gün dek, Kast edip jan almaga, degme zynhary, dilber (Zelili).

aby-rowan
[a:bu-rowa:n], at, k.d. 1. Akar, akaba suw. 2. göç.m. Gözýaş. Akdy gözümden aby- rowanym (“Saýatly – Hemra”). Hasratynda sahypjemal ýarymyň, Akar eşkim, aby-rowandyr meniň (Zelili).

aby-zemzem
[a:by-zemzem], at, k.d. Käbedäki Zemzem çeşmesiniň suwy. Aby-zemzem suwy, çeşme- bulagy, Amanmyka gözelleriň awlagy (Magrupy).

aby-zülal
[a:by-züla:l], at, k.d. Dury, arassa suw. Ne şekerden damgan aby-zülal sen? (Mollanepes). Bagtym gaflat içre oýanmaz, ganmaz, Lebi şeker, aby- zülalym bardyr (Zelili).

abyny-tabyny
[a:vyny-ta:vyny]: abyny- tabyny almak (bilmek) bir zadyň ugruny, tilsimini öwrenmek, nähili iş salyşmalydygyny, işiň tärini ele almak, ebeteýini tapmak, ýagdaýyny bilmek.

abyr-zabyr
[avyr-zavyr], at. Gorkuzmak, çekindirmek üçin birine atylýan haýbat. Magtymguly Abdylmejit hanyň abyr-zabyryna ähmiýet bermedi (G. Kulyýew). ‣Abyr-zabyr etmek çekindirmek üçin buýruk beriji äheňde birine bir zatlar aýtmak. Abyr-zabyr edip durmasaň, käbir adam diýeniňi hem etjek däl.

adam-gara
[a:dam-ğara], at. Adam we beýleki janly-jandarlar, janly-jemende. Öýüň golaýynda adam- gara ýokdy. Daşarda adam-gara görnenok.

aga-beg
[a:ğa-veğ], at. Agalar hem begler, hökümdarlar, häkimler. Aga-begler, muhannesiň on müňi, Mert ähliniň alty ýüzüne degmez (Magtymguly).

aga-döne
[a:ğa-dö:nö], hal. Öz erkine, ygtyýaryna, maýdalyna, peýwagtyna. Görogly bilen Öwez aga-döne uzak ýoly kesibersinler (“Görogly”).

aga-ini
[a:ğ(a)-ini], at. Ganybir doganlar, doganoglanlar. Ikimiz biri-birimize aga-ini bolýarys.

aga-ýana
[a:ğaýa:na], syp. Öz erkine, arkaýyn. Olar aga-ýana gezýärdiler.

agar-agar
[ağar-ağar], at. Gyzyl hem goňur suw otlaryndan alynýan şepbik, ýelim şekilli önüm.

agaç-ugaç
[ağaj-uğoç], at. 1. Agaç-tagta we onuň bölekleri. 2. gepl.d. Agaçgoş önümleri: sandyk.

agdar-düňder
[a:ğdar-düňdör], syp. Akan- dökän, ýykan-ýumran, bulam-bujar.

agdar-düňderlik
[a:ğdar-düňdörlük], at. Akan-dökänlik, ýykan-ýumranlyk.

agramma-agram
[ağramma-ağram], hal. Deňe-deň, agramyna deň agram, biri-biriniň agramyna barabar mukdarda. Kişmişi bugdaýa agramma-agram çalyşmak.

agsak-towsak
[ağsak-towsok], syp., gepl.d. Agsaklaýan ýa-da başga bir kemi bolan, sürä eýermeýän (mal, dowar hakynda).

agtyk-çowluk
[ağtyk-çowluk], at. Ogluňdan ýa-da gyzyňdan bolan çagalar hem-de agtyklaryň çagasy.

agyp-dönme
[a:ğyp-dö:nmö], iş ady. Agyp- dönmek ýagdaýy.

agyp-dönmek
[a:ğyp-dö:nmök], işl. 1. Belli bir düzgün boýunça öňe gitmek we yza öwrülmek. Süri ýapa ýarmaşyp, agyp-dönüp ýörendir. 2. Aşak-ýokaryk hereketlenmek; elek-çelek bolmak, bir kadada durman hereket etmek (adamyň gözi hakynda). 3. Öwşün atmak, dürli öwüsmek, reňki üýtgäp durmak, al-elwan reňkde öwüsmek. Reňki hywa donunyň matasy ýaly agyp-dönüp durýardy (B. Seýtäkow). 4. göç.m. Durnuksyz bolmak, belli pikirde durmazlyk. Hojamberdiniň agyp-dönüp durşy Garaja ýakmasa-da, ol onuň bilen kejeleşmedi (R. Gelenow). 5. göç.m. Ýaýnap gezmek, arkaýynlykda güzeran görmek, isledigiňçe döwran sürmek.

agyp-dönmeklik
[a:ğyp-dö:nmöklük], iş ady. Agyp-dönmek ýagdaýy.

agyp-dönmezlik
[a:ğyp-dö:nmözlük], iş ady. Agyp-dönmek hereketini etmezlik.

agyp-dönüş
[a:ğyp-dö:nüş], iş ady. Agyp- dönmek ýagdaýy.

agyr-agyr
[ağyr-ağyr], syp. 1. Çylşyrymly, düşünmesi ýeňil bolmadyk, kyn (köp zat hakynda). Agyr-agyr sözlemler derňeldi. 2. Kuwwatly hem uly (köp zat hakynda) Agyr-agyr döwletleriň dargamagyna halkymyzyň öz içki agzalalygy sebäp bolupdyr (“Nesil”).

agyzdan-agza
[ağyzzan-ağza]: agyzdan- agza geçmek (ýaýramak) dilden-dile geçmek, il arasyna ýaýramak, äşgär bolmak. Agyzdan-agza geçip gelýän halk döredijiligi.

ah-eý
[ahe:ý], üml. Örän göwnüýetmezçilik bilen aýallar tarapyndan aýdylýar. – Ah-eý, toýuna beýemçilik edýänem indi pylany boldumy!?***

ah-wah
üml. Ýadawlygy, argynlygy, ýarawsyzlygy aňlatmakda ulanylýar; hykgy-çokgy. – Ine, ýene gyzzyrma başlady – diýdi we ol uzyn gijesini hüňňürdäp, ah-wah bilen geçirdi (A. Gow- şudow).

ah-wahlabermek
[ah-wahla:vermek], işl. Ah-wahlap başlamak.

ah-wahlamak
işl. Ah-wah etmek. Hasasyny söýget edinip, sähelçejik beýige itiň güni bilen çykan goja ah-wahlap, ýene hasasyna söýendi (B. Kerbabaýew).

ah-wahlamaklyk
iş ady. Ah-wah etmeklik.

ah-wahlaýyş
iş ady. Ah-wah etmek ýagdaýy.

ahy-nala
[a:hy-na:la], at, ser. Ahy-zar. Dumly- duşdan ejiz biçäräniň ahy-nalasy ýaňlanyp eşidilýärdi (G.Kulyýew). Siziň ahy-nalaňyzdan dünýä garaňkyrap, gün sönmäge durdy (“Edebiýat we sungat”).

ahy-zar
[a:hy-za:r], at. Bir zada çendenaşa gaty gynanylyp çekilýän nalyş, gam-gussa duýgusy gaplap alan agy hem zaryn ses, nala, ahy-nala. Bilbilem, ahy- zar çekip, Täze gülzardan aýryldym (Magtymguly).

ajaýyp-ajaýyp
[aja:ýyv-aja:ýyp] syp. Diýseň ajaýyp (köp zat hakynda). Aşgabadyň ak mermerden gurlan ajaýyp-ajaýyp jaýlaryny görmäge göz gerek.

ajy-ajy
[a:j(y)-a:jy], syp. Biri beýlekisinden ajy. Süýji-süýji iýmäniň ajy-ajy gägirmesi bar (Nakyl).

ajy-süýji
[a:jy-süýjü], syp. Gowy-erbet, ýagşy- ýaman. Ajynam-süýjinem deň paýlaşardy.

ak-gara
[a:k-gara], syp., göç.m. Ýagşy-ýaman, gowy-erbet. Ol agy-garany saýgarýan adam. ‣Aga-gara düşünmek ýagşyny-ýamany seljermek, aň-düşünjäň artmak, gözýetimiň giňemek.

ak-gök
[a:k-gök], at. Süýt-gatyk ýaly ak önümleriň we hyýar-pomidor, kelem, badamjan ýaly gök önümleriň umumy ady.

akan-dökän
[aka:n-nökä:n], syp. Bulam-bujar, tertip-düzgünsiz, agdar-düňder, bulaşyk. Öýüň içini akan-dökän edip, tapan depder-kitaplaryny alyp, ýeňsesini tüňňerdip, mekdebine gitdi (A. Durdyýew).

akan-dökänlik
[aka:n-nökä:nlik], at. Bulam- bujarlyk, tertip-düzgünsizlik, agdar-düňderlik, bulaşyklyk. Ussanyň dükanynda şeýle akan-dökänligiň arasynda adamlar özlerine ýer tapýardylar (A. Gowşudow).

akan-çukan
[aka:n-çuka:n], syp. Büdür-südür, oý-çukur, çukanak, düz däl, çarkandak. Akan-çukan köçeler tertibe salyndy.

akan-çukanlyk
[aka:n-çuka:nlyk], at. Akan- çukan ýer, büdür-südür, çukanak-çukanak ýer.

akly-garaly
[a:kly-ğaraly], syp. Ak hem gara gatyşykly, ak-gara reňkli, ak-gara gatyşyk. Ýazyň ilki başynda olaryň öýleriniň töwereklerinde akly-garaly guzujyklar göründi (B. Kerbabaýew).

akly-gyzylly
[a:kly-ğyzylly], syp. Ak we gyzyl gatyşykly, ak-gyzyl reňkli, ak-gyzyl gatyşyk. Kejebäniň töwereginde akly-gyzylly atgulaklar galgaýardy (B. Gulow).

akyl-huş
[akyl-hu:ş], at. Paýhas, pähim, ýat. Akyl-huşuň terk edip sen, Sözle, balam, bala meňzäp! (Andalyp). Akyl-huşum sen aldyň, eý, aýa meňzeş gelin (Kemine).

akylly-başly
[akylly-vaşly], syp. Akylly hereket edýän, akyla gulluk edýän, aňly-düşünjeli, pikirlenip hereket edýän, paýhasly.

akyr-ukur
at. Köne-sana goş-golam, döwük- ýenjik zatlar. Çöp kümäniň içi akyr-ukurdan doludy.

al-arwah
[a:l-arwah], at. Fantastik, mifologik düşünjä görä: arwah, jyn, eýe.

al-asman
[a:l-asma:n], at. Dik ýokary, örän ýokary, beýik, belent asman. Ýaşyl baýdak al-asmanda parlaýar.

al-elwan
[a:l-elwa:n], syp. Gyzyl-ala, gyzyl öwüsýän, gyzyl öwüşginli; dürli reňkli. Toý gidýär, gyz-gelin al-elwan öwsüp, Ýada salýar güller açan baglygy (M. Seýidow). Al-elwan güllerden galypdyr duman, Geçen günlerimden ýok mende arman (G. Ezizow).

al-howa
[a:l-howa:], at, ser. Al-asman.

al-pet
[a:l-pet]: al-petinden almak ýüzüni almak, gaharly dalamak, azmly garşy çykmak, herrelmek.

al-ýaşyl
[a:l-ýa:şyl], syp. Gyzyl, ýaşyl, gök we ş.m. reňkleriň sazlaşygy; gyzyl-ýaşyl reňkli. Al-ýaşyl bürenip çykar perisi (Magtymguly).

ala-böle
[a:la-vö:lö], hal. Aýratyn-da, diňe. Şu ýerde bir waka ala-böle ýadymda galypdyr (“Edebiýat we sungat”). ‣ Ala-bölesinden saklasyn! "kynçylyk diňe biriniň başyna düşmesin, oňa ýeke-täk biri uçramasyn" diýen manyda ulanylýan dileg sözi. Il bilen gelen toý-da baýram. Allajan ala-bölesinden saklasyn!

ala-mula
[a:la-mu:lo], syp. Ala reňkli, ala reňki bolan. Ala-mula sygyr.

ala-wakyýa
[a:la-wa:kyýa:], syp., gepl.d. Şadyýan, hezil edişip, goh bolşup oturan. Olar ala- wakyýa bolşup otyrdylar.

alada-derdeser
at, ser. Alada 1.

alaja-mulaja
[a:laja-mu:lojo], syp. ser. Ala - mula. Öňüňden alaja-mulaja pişik çyksa gorkjakmy, gorkjak däl? (Halk döredijiliginden).

alan-aldy
[alan-ally], alan-aldy etmek öňýeten birden-ikiden alyp, bir zady dagytmak, alha-al etmek, duw-dagyn etmek.

alan-aldylyk
[alan-allylyk], at. Bir zady eýeçiliksiz dargatmaklyk, alha-allyk.

alas-gopas
[alas-ğopos], syp., gepl.d. Aljyraňňy, howlukmaç, alňasak. Ol zatlaryny alas- gopas ýygnaşdyrdy-da, turup gitdi.

alas-gopaslyk
[alas-ğoposluk], at, gepl.d. Aljyraňňylyk, howlukmaçlyk, alňasaklyk. Ol alas- gopaslykda näme alyp, näme goýanyny-da bilmedi.

alaň-açyk
syp. Hiç zat bilen daşy gabsalmadyk, örtülmedik, ýalazy, ýalaňaç, açyk; çyplak. Alaň-açyk meýdan.

alaň-açyklyk
at. Daş-töweregi açyk, kapas bolmadyk şemally ýer. Gawun-garpyz ýaly bakja ekinleri alaň-açyklykda gowy ösýär.

aldadym-mulladym
[a:lladym- mu:llodum], gepl.d. aldadym-mulladym etmek bir işi çala-çula etmek, başdan sowma ýerine ýetirmek.

aldap-ogşap
[a:lla:v-oğşa:p], hal. Her edip, hesip edip, ugruny tapyp, ýalbaryp-ýakaryp. Muny aldap-ogşap atdan düşüreli (“Görogly”).

aldatdym-mullatdym
[a:llatdym- mu:llotdum], ser. Aldadym-mulladym.

aldym-berdim
[allym-merdim]: aldym- berdime salmak agyr ýagdaýa salmak, gyssaga düşürmek, sypara ýer goýmazlyk, gyssamak. Ertirki görjek azaplarynyň wehimi olary aldym-berdime saldy (B. Kerbabaýew).

aldym-berdimli
[allym-merdimli], syp. Çekeleşikli, heläkçilikli; güýçli, gan döküşikli. Aldym- berdimli söweş.

aldyryp-ýoldurmazlyk
[allyryp- ýollurmazlyk], işl. Hiç bir zadyňy eliňden gidermezlik, hiç bir zadyňa zyýan ýetirtmezlik. Aldyrman- ýoldurman, sag-aman geldiňmi, serdar? – diýip, Seýitmyrat beg onuň habaryny aldy (A.Gowşudow).

algy-bergi
[alğy-verği], at. Adamlaryň arasynda karz-kowal almak hem bermek gatnaşygy, karzyna pul, mal alyş-berşini etmek hem üzlüşmek ýagdaýy.

alha-al
[alha:-al], at. Ýerli-ýerden alma, alan- aldy, köpçülik bolup alma, paýlaşma. Ýöne weli, şu alha-alda nähili ekin ekiljegini, nähili hasyl alynjagyny men-ä bilýän däldirin (B. Kerbabaýew).

alha-allyk
[alha:-allyk], at. Ýerli-ýerden alyşlyk, alan-aldylyk, köpçülik bolup almaklyk.

allan-allan
[alla:n-alla:n], üml. Çaga hüwdülenýän wagtynda aýdylýar. ‣Allan-allan etmek daşyňdan sesli allan-allan sözüni aýdyp hüwdülemek. Allan-allan edeýin, Baga sallan edeýin. Bagyň gyzyl gülüni, Saňa gurban edeýin (Hüwdi).

allaý-allaý
üml. Çaga ýatyrylmak üçin hüwdülenende, hüwdiniň arasynda gaýtalanýan sözler. Allaý-allaý ak bäbek, Sallançakda ýat, bäbek (Hüwdi).

altyn-kümüş
at. Altyn hem kümüş, altyndan we kümüşden edilen zatlar, gymmat bahaly zatlar. Altyn-kümüş daş bolar, arpa-gylçyk aş bolar (Nakyl).

aluw-satuw
at. Satyn alyş we satyş, söwda.

alyş-beriş
[alyş-veriş], at. 1. Bir zat almaklyk ýa-da bermeklik. Ol goňşusy bilen alyş-berşini kesmeýärdi. 2. Gyz alyp, gyz bermek gatnaşygy, gudaçylyk gatnaşygy. Olar-a biziň köneden alyş-beriş edýän ýerimizdir.

alyş-çalyş
[alyş-şalyş], at. Haryt alyp, haryt beriş, ownuk söwda.

amaly-haşam
syp. Haşam bilen bagly amaly işlere degişli. Amaly-haşam sungaty.

aman-esen
[ama:n-esen], at, ser. Aman-sag 1.

aman-esenlik
[ama:n-esenlik] syp., ser. Aman-saglyk. Oba-gara, mal-baş aman-esenlikmi?

aman-nurbat
[ama:n-nurvot], at. 1. Rehimdarlyk manysynda gelýän söz. Atarman- çaparman, algyr ýigide, Ýeri gelse, aman-nurbat ýagşydyr (Magtymguly). 2. "Aman-aman! Rehim et!" Şunça gezdim azapda, gamzalaň jandan öter, Aman- nurbat, eý gelin, ak ýüzli Maralym-a (Durdy bagşy).

aman-sag
[ama:n-sağ], syp. 1. Sag-gurgun, sag- salamat, sag-aman, aman-esen. Aman-sag geldiňmi? 2. göç.m. Dawa-jenjelsiz, gykylyk-galmagalsyz, gulagy dynç. Muny aman-sag ugradaweri (“Görogly”).

aman-saglyk
[ama:n-sağlyk], at, ser. Amanlyk-saglyk. Aman-saglyk soraşanlaryndan soň, ol kişi aýtdy (“Zöhre – Tahyr”).

aman-zaman
[ama:n-zama:n], aman- zamanyny bermezlik eglemän, ara salym salman, aýňaldyrman, derrew, tiz hereket etmek.hereket etm

amanlyk-esenlik
[ama:nlyğ-esenlik], at, ser. Amanlyk-saglyk. Atasy bilen amanlyk-esenlik soraşdy (“Görogly”).

amanlyk-saglyk
[ama:nlyk-sağlyk], at. Saglyk-gurgunlyk, salamatlyk, başbitinlik. Gol gowşuryp, amanlyk-saglyk soraşdy (“Görogly”).

ap-ajy
[ap-a:jy], syp. Örän ajy.

ap-arkaýyn
syp. Örän arkaýyn.

ap-aýdyň
[ap-a:ýdyň], syp. Örän aýdyň. Garaşsyzlygyň miwelerini watandaşlarymyz öz durmuşlarynda ap-aýdyň görüp başladylar.

ap-aýry
syp. Üýtgeşikden gowy, örän aýratyn. Ak bugdaý unundan bişirilen tamdyr çöreginiň tagamy ap-aýry bolýar.

ap-tap
[a:p-ta:p]: abyny-tabyny almak (bilmek) ser. Abyny-tabyny. Ol ýere seretmegiň abyny-tabyny alypdyr.

apaň-apaň
: apaň-apaň basmak özüne göwnüýetijilik bilen gopbam gadam basmak, äwmezeklik bilen agras, haýal ädimlemek.

apy-tupan
[a:py-tupa:n], at. 1. Tozanly ýa-da ýagynly uly ýel, harasat, tebigy bela, elhenç gaý. 2. göç.m. Dawa-jenjel, gowga, goh.

apyla-sapyla
[a:pyla-sa:pyla], gepl.d. apyla- sapyla sowulmak haýsydyr bir howp, waka, bela sowlup geçmek.

ar-ar
: ar-ar etmek biriniň üstüne arlap gygyrmak. Üstüme ar-ar edip durarça kim bolupsyň!?

ar-namys
[a:r-na:mys], at. Adamyň guwanylýan we sylanýan jemgyýetçilik-ahlak mertebesi, ar we namys.

ar-namysly
[a:r-na:mysly], syp. Ara-namysa düşünýän, namysy-ary bolan, wyždanly, ygrarly. Ar- namysly adam. Ar-namysly bolmak.

ar-namyslylyk
[a:r-na:myslylyk], at. Ýokary adamkärçilik mertebesi, ar-namysy barlyk. Ar- namyslylyk her adama mahsusdyr.

ar-namyslyrak
[a:r-na:myslyra:k], syp. Belli derejede ar-namysly.

ar-namyssyz
[a:r-na:myssyz], syp. Ar-namysy bilmeýän, binamys, adamkärçilik mertebesi pes, ygrarsyz. Ýa-da bir ilden çykan, Ar-namyssyz gorkakmy?! (A. Kekilow).

ar-namyssyzlyk
[a:r-na:myssyzlyk], at. Ar- namysy ýokluk, ar-namysly dällik, binamyslyk, adamkärçilik mertebesi peslik, ygrarsyzlyk.

ar-namyssyzrak
[a:r-na:myssyzyra:k], syp. Belli derejede ar-namyssyz.

aram-aram
[a:ram-a:ram], hal. Mahal-mahal, wagt-wagt, käte-käte, käwagt. Aram-aram şemal öwüsýärdi.

aram-karar
[a:ram-kara:r], ser. Aram II. Meniň aram-kararym ýok.

aram-takat
[a:ram-ta:kat], at. Dyngy, dynçlyk; kanagat. Aram-takat tapmak.

arkaba-arka
[arkava-arka], hal. Nesilden- nesle, nesilme-nesil, bir arkadan ikinji arka, arkama- arka.

arkama-arka
hal, ser. Arkaba-arka.

arkan-arkan
[arka:n-arka:n], hal. Gaýta- gaýta arkanlygyna, arka tarapa, yza (edilýän hereket hakynda). Şol barmana-da ýüzüne ýalyn çabyrap barýan dek elini daldalap, arkan-arkan çekilýär (R. Gelenow). ‣Arkan-arkan gaýyşmak gaýta-gaýta arkan gaýyşmak; öz eňegiňe tutmak, öz diýeniňi gögertjek bolmak, bir zat diýseň, garşyňa gitmek.

arkan-ýüzin
[arka:n-ýüzüýn], hal. Öňin-yzyn, arkanlygyna we ýüzinligine; eglip hem gaýşarylyp. ‣ Arkan-ýüzin dönmek 1) ýaýnap gezmek. 2) bolmajysy bolup ýörmek. Arkan-ýüzin gaýdyp gülüşmek hezil edip gülüşmek.

arman-irmän
[a:rma:n-i:rmä:n], hal, ser. Arman-ýadaman. Arman-irmän işläliň!

arman-ýadaman
[a:rma:n-ýa:dama:n], hal. Ýadawlygy bilmän, irmän, arman-irmän, irginsiz, dynuwsyz. Arman-ýadaman işlemek.

arpa-bugdaý
[arpa-vuğdoý], at. Arpa hem bugdaý. Arpa-bugdaý aş bolar, altyn-kümüş daş bolar (Nakyl). Han küýli arpa-bugdaýlaryň ýerlerini sürmekde, ýerlere pel-çil çekmekde jan edip işledi (A. Durdyýew).

arryk-durruk
syp., ser. Arryk-urruk.

arryk-urruk
syp. Arryk düşen (dowar, ownuk janly hakynda).

arta-süýşe
syp., ser. Artyk-süýşük.. Arta- süýşe döwleti, çöregi ýok halyna... Aýdyň ahyr, adamlar, Ol nähili duşmanmyş?! (B. Hudaýnazarow).

arta-taşa
syp. Artyk-süýşük. Öýüň içinde arta-taşa zat bolman, bir dulunda iki bogdak un, beýlekisinde reňki solan galaýy sandygyň üstünde üç- dört sany köne ýorgan münderlengidi (B. Ker- babaýew).

artan-egsen
[artan-eğsen], syp. Artyp, süýşüp galan zat (köplenç, iýilýän, gündelik durmuşda gerekli zat hakynda), galan-gaçan. Artan-egseniň bolsa, ýetim- ýesire, garyba bermeli, sogap bolar.

artyk-süýşük
syp., ser. Artyk. Artyk-süýşük zat az bolmady.

arzuw-dileg
[arzuw-dileğ], at, ser. Arzuw we Dileg 2. Ýurt Garaşsyzlygymyza eýe bolanymyzdan soň merdana halkymyzyň bol suw hakyndaky arzuw- dilegleri hasyl boldy (Gurbanguly Berdimuhamedow. Garaşsyzlyga guwanmak, Watany, halky söýmek bagtdyr).

arzuw-hyýal
[arzuw-hyýa:l], at, ser. Arzuw 1.

arzuw-isleg
[arzuw-isleğ], at, ser. Arzuw 1. Begenç soňky ýyllarda ýalňyz bir arzuw-isleg bilen ýaşaýardy (G. Kulyýew).

arzuw-niýet
at, ser. Arzuw 1.

arzy-hal
[arzy-ha:l], at. Hal-ýagdaý, ahwal, ýagdaý. Şatuduň astynda olar oturyp, Arzy-halyn bir- bir beýan edişdi (R. Seýidow).

assa-assa
hal, ser. Assa. Musulman – assa- assa (Nakyl). Ol assa-assa ýöräp gitdi.

asyl-asyl
asyl-asyl bolmak bir zatdan ýapyşyp, howada sallanyp durmak; bir zada ilişip, boşlukda zordan özüňi saklap durmak.

at-abraý
[a:d-a:vyraý], at. Il içine ýaýran şöhrat hem abraý, abraýa eýe bolan at.

at-at
at. Milli oýun. At-at oýny kiçi ýaşly çagalaryň arasynda giňden ýaýrap, halanylyp oýnalýan oýunlaryň biridir (A. Jykyýew).

at-owaza
[a:d-owa:za], at. Il içinde gazanylan at we şöhrat, abraý. Halk özüniň kalbyna ýakyn eser ýazmagy başaran şahyrdyr ýazyjylaryň at-owazasyny arşa göterýär (“Watan”).

at-sor
[a:s-so:r], at. Nam-nyşan, derek. Garaşsyzlyk ýyllarynda öňler ady-sory eşidilmedik birnäçe söz ussatlary ýüze çykaryldy.

at-ýarag
[at-ýarağ], at. Söweş üçin gerek esasy enjamlar, harby serenjam. Ýürekleri at başy dek batyrlar, Hatynça ýok at-ýaragy bolmasa (Magtymguly).

ata-baba
[ata-va:va], at. 1. Nesil, nebere boýunça ýaşap geçen adamlar, bir halkyň, milletiň bütin geçmişdäki asly. 2. göç.m. Ömürboýy, hemişe; öňden bäri, gadymdan bäri. Bu ýerler biziň ata-baba Watan diýip gezen ýerlerimizdir.

ata-ene
[at(a)-ene], at. Çaganyň kakasy we ejesi. Atanyň-enäniň täzesi bolmaz, gyzylyň, kümüşiň – könesi (Nakyl).

ata-enelik
[at(a)-enelik], syp, at. 1. Ata-enä degişli, ata-eneden gaýdýan.

atabir-enebir
[atavi:r-enevi:r], syp. Bir atadan we bir eneden bolan, atasy-enesi bir, süýtdeş, öweý bolmadyk. Ol ikisi atabir-enebir dogandy.

atan-satan
syp. Tagaşyksyz, ädimini dürs basmaýan. Ol garagaýçak, atan-satan agras bir ýigitdir (B. Kerbabaýew).

atarman-çaparman
syp. Batyr, edermen, dogumly.

atlanha-atlan
[atlanha:-atlan], at. Ýerli- ýerden aýaga galmaklyk, ata atlanmaklyk.

atly-abraýly
[a:tl(y)-a:vyraýly], syp. Ada we abraýa mynasyp bolan, at-abraý gazanan. Atly-abraýly adam.

atly-ýaragly
[atly-ýarağly], syp. Aty-ýaragy bar bolan, söweş şaýy tutulan, söweş esbaby üpjün. Atly-ýaragly adamlar.

atma-at
[a:tma-a:t], hal. Birin-birin adyny tutup.

atyz-çil
[atyz-çi:l], at. Atyzly, çilli meýdan. Atyz-çiliň gyrasyna ekilen baglar ilki bilen şol ýer eýeleriniň özi üçin saýa (“Nesil”).

awy-zakgun
[a:wu-zakgu:n], syp. Örän ajy, zäher ýaly. Iýer ýaly däl, duran awy-zakgun.

awy-zerzaw
[a:wu-zerza:w], syp. Örän agyryly, yzaly, durşy bilen zerzaw. Endam-janym awy- zerzaw.

az-az
[a:z-a:z], syp. Seýrek, selçeň, gyt; ýok diýen ýaly. Onuň ýaly adam az-azdyr.

az-azdan
[a:z-a:zzan], hal. Kem-kemden, assa- ýuwaşdan, ýuwaş-ýuwaşdan; azajykdan. Oglum, az- azdan iç (“Görogly”).

az-kem
[a:z-kem], syp. 1. Birneme, belli bir derejede, azajyk, sähelçe. Biriniň ýüregine az-kem howsala düşen bolmaga çemeli (A. Gowşudow). 2. Az wagtlaýyn, sähel, biraz.

az-küş
[a:z-küş], syp. Az-owlak, sähel.

az-maz
[a:z-ma:z], syp., ser. Az-kem.

az-owlak
[a:z-owlok], syp., ser. Az-kem. Seniň bilen az-owlak gürrüňim bar.

azak-tenek
[a:zak-tenek], syp. Az-kem, az- owlak (zat hakynda).

azar-bizar
[aza:r-vi:za:r], azary-bizary ýok hysyrdysy, zähmeti ýok; ýuwaş. Ol caganyň azary- bizary ýok weli, garaz, adam biynjalyk bolýar-da.

azatda-mazat
[aza:tda-maza:t], hal, gepl.d. Sen-men ýok, duýdansyz, birdenkä. Azatda-mazat bu ýigidiň ezeneginden tutup alyp gidipdir (A. Salyh).

azda-kemde
[a:zza-kemde], hal, ser. Azda- kände. Maşyn sürmekden azda-kemde habary bolan ýoldaşym: – Saga bur! – diýip gygyrdy (G. Gurbansähedow).

azda-kände
[a:zza-kä:nne], hal. Az mukdarda, belli bir derejede, sähelçe, biraz, birneme, azda-köpde.

azda-köpde
[a:zza-köpdö], hal, ser. Azda- kände. Elbetde, bu ertekidir, ýöne azdan-känden çyn ýeri-de bolup biler (N. Esenmyradow).

azdan-känden
[a:zzan-kä:nnen], hal, ser. Azda-kände.

azdan-köpden
[a:zzan-köpdön], hal, ser. Azda-köpde.

azu-köp
[a:zu:-köp], syp. Azda-kände.

azyk-owkat
[a:zyğ-owka:t], at. Iýmek, içmek, umuman, ýaşaýyş, oňşuk üçin zerur önümler.

azyk-suwluk
[a:zyk-suwluk], at. Iýer-içer ýaly önümler, iýmitler. Ýigitler azyk-suwluklaryny taýýarlamaga başladylar (“Görogly”).

azym-azym
[azy:m-azy:m], syp. Uly-uly, beýik-beýik, belent-belent. Azym-azym şäherler, Ak otaglar galmazlar (Magtymguly).

aç-açan
[aç-aça:n], syp. Açykdan-açyk, aýdyňdan-aýdyň, dogry, aýan.

aç-açanlyk
[aç-aça:nlyk], at. Aýanlyk ýagdaýy. Dostlukly döwletleriň baştutanlarynyň duşuşygy özüniň aç-açanlygy we ýürekdeşligi bilen ýatda galar... (“Türkmenistan”).

aç-açanrak
[aç-aça:nyra:k], syp. Ýarym-ýalta aç-açan, doly däl aç-açan. Aç-açanrak gürleşmek. Aç- açanrak hereket etmek.

aç-hor
[a:ç-ho:r], syp. Hor-homsy, açlykdan ýaňa horlanýan.

aç-ýalaňaç
[a:ç-ýalaňaç], syp. Aç hem hor- homsy, garyp galan (adam hakynda). Aç-ýalaňaç ýetim-ýesirleri ýok.

açalak-ýumalak
[açalak-ýumolok]: gözüňi açalak-ýumalak etmek ýaňy ukudan açylan ýaly, gözleriňi çalaja bir açyp, bir ýummak.

açyk-aýdyň
[açyğ-a:ýdyň], syp., göç.m. Açyk, aýdyň, äşgär. Näme işlejegem bolsaň, pikiriňi açyk- aýdyň etmeli-dä.

açykdan-açyk
syp. Gös-göni, dos-dogry, gönüden-göni, aýdyň. Açykdan-açyk aýtmak.

aý-aýdyň
[a:ý-a:ýdyň], syp. Ýagty , örän aýdyň (agşam, gije hakynda). Aý-aýdyňdyr, ýagtydyr, Gyzlar oýnar wagtydyr (Läle).

aýal-ebtat
[aýa:l-evta:t], at. Aýal-gyzlar, aýal maşgalalar. Bir sapar olara adam-gara, aýal-ebtat bary üýşdi (“Edebiýat we sungat”).

aýal-erkek
[aýa:l-erkek], at. Aýal hem erkek adamlar.

aýal-gyz
[aýa:l-ğy:z], at. Aýal we gyz, gyzlar, gelinler, aýallar, aýal maşgalalar.

aýba-aý
[a:ýva-a:ý], hal. Şu aýdan ol aýa, her aýda; aýsaýy.

aýda-rowanda
[a:ýd(a)-yrowa:nna], hal. Setanda-seýranda, käwagt, örän seýrek.

aýda-ýylda
[a:ýda-ýylla], hal. Seýrek, käwagt, çendan. Aýda-ýylda bir gelýäň, gelen wagtyň bir dutary ele al ahyryn! (“Edebiýat we sungat”).

aýdan-diýen
[aýdan-niýen], at, gepl.d. 1. Sadaka aýdylan, hudaý ýoluna çykarylan zat. Ol aýdan- diýenini metjide eltip berdi. 2. Il arasynda gümürtik gep-gürrüň edýän adam, diýen-aýdan. Aýdan-diýen köp bolar, çörek beren az bolar (Nakyl).

aýdym-saz
[aýdym-sa:z], at. Aýdylýan we ýerine ýetirilýän saz, aýdym.

aýlaw-aýlaw
[aýlow-aýlow], syp. Köp aýlawy, öwrümli, öwrüm-öwrüm. Dogrudan-da, aýlaw-aýlaw ýoda barha aşak inip, ýagty güneşiň nury gitdikçe kemelýärdi (G. Kulyýew).

aýlaň-çaýlaň
: aýlaň-çaýlaň etmek ýuwaşlyk bilen gezmelemek, äwmän-alňasaman gezelenç etmek. Olar açyk howada aýlaň-çaýlaň edip ýördüler.

aýlyk-günlük
[a:ýlyk-günlük], at. Işlenen iş üçin zähmet haky.

aýnal-baky
[aýnal-va:ky], 1. şahyr. Ýaşaýyş çeşmesi. Aýnal-baky suwnuň laýy, gözel sen (Magtymguly). 2. Medinede bolan bir çeşmäniň ady.

aýry-aýry
syp. 1. Dürli-dürli, başga-başga, aýrybaşga, özge-özge, birmeňzeş däl. 2. Belli-belli, käbir, birnäçe. 3. Özbaşdak, özbaşyna, bölek-bölek. Her ýandak küdesini aýry-aýry ýerde basdylar.

aýry-aýrylykda
[aýr(y)-aýrylykda], hal. Özbaşdaklygyna, aýratynlykda. Ol ilçiniň kagyzdan okaýan sözlerini aýry-aýrylykda aňşyryp bilmeýärdi (B. Seýtäkow).

aýt-baýram
at, ser. Aýt.

aýtabak-güntabak
[a:ýta:vak-günta:vak], at. Çagalaryň, ýetginjekleriň oýnaýan gadymy milli oýny.

aýterek-günterek
[a:ýterek-günterek], at. Çagalaryň ikä bölünip oýnaýan oýny. Aýterek- günterek! Bizden size kim gerek? Saýrap duran dil gerek (Sanawaç).

aýtmak-aýtmak
işl. Köp gezek gaýtalap aýtmak. Saňa-da aýtmak-aýtmak, diýlenini edibereňok.

aýyl-saýyl
syp. Mese-mälim, has aýdyň, açyk, aýan. Atlaryň nally aýaklarynyň sesi bolsa indi aýyl-saýyl eşidilýärdi (B. Seýtäkow). Aýyl-saýyl etmek.

aýyl-saýyllaşdyrmak
işl. Birnäçe zady seljerişdirmek, saýpallaşdyrmak, mese-mälim edişdir- mek; gözden geçirişdirmek.

aýynmaz-baýynmaz
[aýynmaz-vaýynmaz], syp., gepl.d. Üýtgewsiz, üýtgemedik. Ogly hem aýynmaz-baýynmaz kakasy-da!

aýşy-eşret
[aýş(y)-eşiret], at. Keýpi-sapa, lezzet, eşret, şatlykly döwran, sapaly çag. Agaýunus öz tagtyna eýe bolup, aýşy-eşretde bolubersin (“Görogly”).

aň-bilim
[a:ň-milim], at. Sowat, okuw, bilim.

aň-bilimli
[a:ň-milimli], syp. Her taraplaýyn sowatly, okuwly, bilimli. Ol aň-bilimli bolup ýetişipdir.

aň-düşünje
[a:ň-düşünjö], at. Aň we umumy ýa-da başlangyç sowat, bilim, gözýetim.

aň-paýhas
[a:ň-paýhas], at. Aň, paýhas, düşünje. Aň-paýhas özgerse, durmuşam özgerer (“Nesil”).

aň-taň
aň-taň bolmak ser. Aňka-taňka.

aňk-taňk
aňk-taňk bolmak ser. Aňka-taňka. Şol waka duýdansyz peýda bolup, örän çalasyn hem örän düşnükli geçeni üçin, adamlar bir hili aňk-taňk bolup galdy (B. Kerbabaýew).

aňka-taňka
: aňka-taňka bolmak duýdansyz ýüze çykan hadysa, waka zerarly, birbada özüňi ýitirmek, aljyramak, äm-säm bolmak.

aňly-düşünjeli
[a:ňly-düşünjölü], syp. Aňy hem düşünjesi ýeterlik; paýhasly, pähimli. Aňly- düşünjeli adam. Aňly-düşünjeli hereket etmek.

aňry-bäri
[aňry-vä:ri], at. Ojuk-bujuk, oduk- buduk; paty-puty. Maral eje bazardan aňry-bäri alyşdyryp, duralga tarap ýöredi.

aňryk-bärik
[aňry:k-bä:ri:k], hal. Aňyrlygyna-bärligine, eýläk-beýläk, öňin-yzyn, öňe- yza.

aňyrsy-bärsi
[aňyrsy-vä:rsi], at. 1. Eýlesi- beýlesi, uç-gyragy, çägi. Edilmeli işleriň aňyrsy-bärsi ýok. 2. Bir zadyň düýp-teýkary, änigi-şänigi. Aňyrsyny-bärsini pikir edip, her bir tarapdan ölçerip gördüm.

aş-suw
at. Iýmek-içmek üçin zerur zatlar, iýgi- içgi. ‣ Aş-suwuny bermek ölen adamyň hatyrasyny tutup, hudaýýoly etmek.

aşak-ýokary
[aşa:k-ýokory], hal. Pese- belende, aşakdan ýokaryk, ýokardan aşak. Tolkun gaýygy aşak-ýokary yraýardy.

aşak-ýokaryk
[aşa:k-ýokoruýk], hal, ser. Aşak-ýokary.

aşyk-magşuk
[a:şyk-magşu:k], at. Söýýän we söýülýän, biri-birini söýýän oglan we gyz. Aşyk- magşuk bir-birine gowuşsa, Ýüz ýyl döwran sürse, heniz az bolar (Seýdi).

aşyrym-aşyrym
[a:şyrym-a:şyrym], syp. Tapgyr-tapgyr, birden-birden; güýjäp-gowşap. Diňe aşyrym-aşyrym gelýän şemal agyr çägäni tolkunyň serpindisi ýaly sowurýardy-da, derrew geçip gidýärdi (B. Kerbabaýew).

bada-bat
[ba:da-va:t], hal. Şol bada, ýüzüniň ugruna, ilki bada, birden, derrew, dessine. Men bada- bat işe girişdim.

bady-baran
[ba:dy-va:ra:n], at. Ýagyş garyşykly ýel, güýçli ýelli ýagyş. Gije-gündiz seni diýip gözümden, Akar ýaşym bady-baran, Seýidi (Zelili).

bady-hazan
[ba:dy-hazan], at, kön.s. Gyş şemaly, hazan ýeli. Ösdi ol bady-hazan, soldurdy gunça gülleriň (Şabende). Gaýyby, hakdan dilegim, ýetmesin bady-hazan (Gaýyby).

bady-howa
[ba:dy-howa:], syp., hal., gepl.d. Ulumsy, gopbamsy, haýbatly, hörpi ýokary. Bady-howa adam.

bady-howaly
[ba:dy-howa:ly], syp. Daş sypaty ulumsy, gopbamsy, haýbatly.

bady-howalyk
[ba:dy-howa:lyk], at. Ulumsylyk, gopbamsylyk, haýbatlylyk. Abdylmejit han bady-howalyk bilen jogap berdi (G. Kulyýew).

bady-howalylyk
[ba:dy-howa:lylyk], at, ser.Bady-howalyk.

bady-saba
[ba:dy-sava:], at, k.d. Ertir bilen ösýän mylaýym şemal, säher şemaly. Bady-saba, salamymny, Hüýrlukga jana ýetir (“Hüýrlukga – Hemra”).

bag-bakja
[ba:ğ-vakja], at. Miweli-miwesiz agaçlar, dürli bossan ekinler, bag-bossan.

bag-bakjaly
[ba:ğ-vakjaly], syp. Bag-bakja ekilen, bag-bakja ösümlikli (ýer). Bag-bakjaly oba.

bag-bakjalyk
[ba:ğ-vakjalyk], at. Bag- bakjaly, bag-bakja ekilen meýdan, bag hem bossan ekinli ýer.

bag-bakjaçylyk
[ba:ğ-vakjaçylyk], at. 1. Oba hojalygynyň bag-bakja, bag-bossan ösdürip ýetişdirýän pudagy. 2. ser. Bag-bakjalyk.

bag-bossan
[ba:ğ-vossa:n], at, ser. Bag-bakja. Biz ýurdumyzy bag-bossana öwürýäris.

bag-bossanly
[ba:ğ-vossa:nly], syp., ser. Bag-bakjaly.

bag-bossanlyk
[ba:ğ-vossa:nlyk], at, ser.Bag-bakjalyk.

bag-bossançylyk
[ba:ğ-vossa:nçylyk], at, ser. Bag-bakjaçylyk. Onuň bag-bossançylygy nähili gowy görýändigini bir bilsediňiz!

bagy-bossan
[ba:ğy-vossa:n], at, ser. Bag- bakja.

bagy-bossanlyk
[ba:ğy-vossanlyk], at, ser. Bag-bakjalyk. ...şäherleri we obalary bagy-bossanlyga öwürmek barada uly işler alnyp barylýar (“Türkmenistan”).

bagy-erem
[ba:ğy-erem], at, şahyr. Rowaýata görä behişt bagy, owadan bag. Bagy-Erem gülşeni, Pany-jahana düşmez (Magtymguly). Eý bilbili bagy- Erem, Eý mähriban zyba senem (Mollanepes).

bagyr-bugur
[bağyr-vuğur], s. ş. aňl. söz. Örän çalt, göz açyp ýumasy salymda, çaltlyk bilen, ur- tut, haýdan-haý.

bah-ow
[bah-o:w], üml., ser. Bow. Bah-ow, inim gelen ýaly-la.

bahar-ýaz
[bahar-ýa:z], at, şahyr. Sapaly döwran. Bilmen haçan geler ömrüň hazany, Gül açylan bahar-ýazlarym galdy (Seýdi).

bahry-baz
[bahry-va:z], at,k.d., ser. Bahry- laçyn. Algyr şuňkar laçynym, ütelgi bahry-bazym, Ýatsam, sen-sen owhalym, tursam, golumda sazym (Mollanepes).

bahry-laçyn
[bahry-la:çyn], at,k.d.. Algyr guş, awa salynýan guş. Gollarynda bahry-laçyn, hem ütelgi bahry-baz (Mollanepes).

bala-çaga
[bala-ça:ğa], at,gepl.d. Oglan-uşak, çaga-çuga, ýaşajyk oglan-gyzlar.

bapma-bap
[ba:pma-va:p], hal. Birin-birin her babyny. Ol bu kitaby bapma-bap okap çykdy.

bar-bar
[ba:r-va:r] I, bar-bar senden (inimden, kakamdan we başgalardan) bar "sen bolmasaň, işimiz bitmez, senden başga kömek edip biljek adam ýok" diýen manyda möhümiňi bitirtjek bolýan adamyňa aýdylýan aňlatma. BAR-BAR [ba:r-va:r] II, bar-bar bagyrmak uly ýitgi, sütem, horluk zerarly gaty aglamak, zeýrenmek.

bara-bara
[bara-vara], hal. Wagt geçdigiçe, dowam etdigiçe, gitdigiçe, ýuwaş-ýuwaşdan, kem- kemden, dura-bara. Ýöriş açar bara-bara, çöller keser menzil ara (“Görogly”). Bara-bara köňül geçer, Tagsyby ýok arsyz ärden (Magtymguly).

bara-barmana
[bara-varma:na], hal. Baran badyna, bada-bat, bara-barmaşa. Bara-barmana ony bagryna basdy.

bara-barmaşa
[bara-varma:şa], hal,ser. Bara- barmana.

bardy-geldi
[bardy-ğelli], hal."Öňde-soňda, bilip bolmaz, birden, eger-de" ýaly manyda ulanylýan tirkeş söz.

barha-barha
[barha:-varha:], hal. Gitdigiçe öňküsinden has güýçli derejede, has güýçli depgin bilen.

bary-ýogy
[ba:ry-ýo:ğy], çal. Bar bolanjasy (az sanly zat hakda). Gördüňizmi, ýaşuly, bary-ýogy bäş ýylda nähili üýtgeşiklik bolýar (“Edebiýat we sungat”).

baryp-gelişmek
ser. Barşyp-gelişmek.

baryş-geliş
[baryş-ğeliş], 1. iş ady. Baryş-geliş etmek ýagdaýy. 2. at. Dostlukly gatnaşyk, özara ýakyn gatnaşyk. Baryş-geliş emek.

baryş-gelişli
[baryş-ğelişli], syp. Özara gatnaşykly, ýakyn aragatnaşyk saklaýan. Baryş-gelişli gatnaşyk.

baryş-gelişlilik
[baryş-ğelişlilik], at. Özara gatnaşyklylyk, ýakyn aragatnaşyk saklaýjylyk.

barşyk-gelşik
at, gepl.d. Gatnaşyk, baryş- geliş, aragatnaşyk.

barşyp-gelişmek
işl. Gatnaşyk saklamak, aragatnaşykda bolmak. Men onuň bilen tiz-tizden barşyp-gelişmesem-de, hat alşyp durýaryn.

basa-bas
[basa-vas], at. Köpçüligiň arasynda dyknyşykly, gyslyşykly, itnişikli ýagdaý.

basa-baslyk
[basa-vaslyk], at. Üýşen märekäniň arasyndaky dyknyşyk, itnişik. Suwuň üsti basa-baslyk däl.

bassyr-bassyr
[bassyr-vassyr], hal.Birnäçe gezek yzyny üzmän, yzly-yzyna. Olara bassyr-bassyr bäs-alty gezek barmaly bolupdym.

bassyr-bussur
[bassyr-vussur], hal,ser. Bassyr-ýussur.

bassyr-bussurlyk
[bassyr-vussurluk], at,ser. Bassyr-ýussurlyk.

bassyr-ýussur
hal. Gizlin, ýaşyryn, gizlinlik bilen, ýaşyrynlyk bilen, bassyr-bussur. Bolan zady bassyr-ýussur etmek gerek däl.

bassyr-ýussurlyk
[bassyr-ýussurluk], at. Gizlinlik, ýaşyrynlyk, bassyr-bussurlyk.

basyr-basyr
[basy:r-vasy:r] basyr-basyr etmek köplenç, çagany, syrkaw adamy gereginden artyk basyrmak.

batly-batly
[ba:tly-va:tly], syp. Gaýta-gaýta bat bilen, has güýçli. Goşa çynaryň düýbünde iki sany gartaşan sazanda başlaryny batly-batly silkäp, joşup saz çalýardy (G. Kulyýew).

bazar-okaç
[ba:zar-okoç], at, gepl.d. Bazar. Soňky döwürde bazar-okaja-da baraýamok-da.

bazzy-buzzy
[bazzy-vuzzy]: bazzy-buzzy etmek ugurly-ugursyz, düşnükli-düşnüksiz, bazzyk- buzzuk geplemek.

bazzyk-buzzuk
[bazzyk-buzzuk], hal,ser. Bazzy-buzzy. Bazzyk-buzzuk sözläp, dilini hem oňly düşündirip bilmedi (“Edebiýat we sungat”).

baý-ba
[baý-ba:], üml.,ser. Baý-bow.

baý-baý
[baý-baý], 1. Begenji, şatlygy aňladýan ümlük. Baý-baý, Göroglynyňky bolsa, üç-dört sanagyny diläbem alarys, onuň bilen biz köne dostdurys (“Görogly”). 2. Närazylygy, igenji, käýinji we ş.m. aňladýan ümlük. Baý-baý, gürleýäň-ow?

baý-baýow
[baý-baýo:w], Gümansyratmagy, ikirjiňlenmegi, geň galmagy we ş.m. aňladýan ümlük. Baý-baýow, senden gorkaýmaly!

baý-bow
[baý-bo:w], Geň galmagy, haýran galmagy aňladýan ümlük. Baý-bow, ol zor adam eken.

baý-garyp
[ba:ý-ğary:p], at, taryh. Baý we garyp. Baý-garyp diýmän toýa geldi.

baý-süýthor
[ba:ý-süýtho:r], at,taryh. Baýlar we süýthorlar topary.

baş-başdak
[baş-vaşdak], syp. Her kim öz başyna, başly-barat, özbaşdak, baş – başa, jan – jana.

baş-başdaklyk
[baş-vaşdaklyk], at. Her kim öz başyna, başly-barat ýagdaýda bolmaklyk, tertipsizlik. Baş-başdaklyk bolmaz ýaly, her kime belli bir ýumuş tabşyryldy.

başa-baş
[başa-vaş], 1. Ýekme-ýek, iki sany garşydaşyň arasynda bolup geçýän (söweş). 2. Bir zadyň özüni başga bir zadyň ýerine (çalyşma, alyşma). Ony her bir sözüniň özi bir düýä degip duran zat bilen başa-baş çalyşdym (N. Saryhanow).

başdan-aýak
hal. 1. Başyndan ahyryna çenli, başlanýan döwründen gutarýan döwrüne çenli. Ol başdan-aýak gurluşykda işledi (B. Seýtäkow). 2. Bütinleý, başbütin, tutuşlygyna, büs-bütin, hemmesi. Ol gyzy başdan-aýak synlap, onuň ýüzüne ýiti-ýiti seretdi.

başga-başga
[başğa-vaşğa], syp. Biri-birinden tapawutly, üýtgeşik-üýtgeşik, aýry-aýry, dürli-dürli. Bularyň gylyklary başga-başga bolsa-da, durmuşa düşünişleri bir bolara çemeli (B. Kerbabaýew).

başly-barat
[başly-vara:t], syp. Ugur-utgasy ýok, ugursyz; baş-başdak, tertipsiz. Olaryň başlaryndan başly-barat pikirleri şemal degen akbaş tozgasy ýaly tozady, orunsyz ökünçler sowuldy (B. Ker- babaýew). Başly-barat salnan jaýlar.

başly-baratly
[başly-vara:tly], syp.,ser. Başly-barat.

başly-baratlyk
[başly-vara:tlyk], at. Ugur- utgasy ýokluk, ugursyzlyk; baş-başdaklyk, tertipsizlik.

beg-han
[beğ-ha:n], at, taryh. Begler we hanlar.

bela-beter
[bela:-veter], at.1. ser. Bela 1. Ähli bela-beter dep bolsun. 2. Köne-küşül, zir-zibil, hapa zatlar. Gapynyň öňündäki bela-beteri süpürişdirip aýyrdylar.

bela-beterlik
[bela:-veterlik], at. Elhençlik, erbetlik, betbagtlyk.

belent-pes
at,ser. Beýik-pes.

belentli-pesli
syp., ser. Beýikli-pesli. Belentli-pesli daglar.

belli-belli
[belli-velli], syp. Aýry-aýry, aýratyn, käbir. Emma welin belli-belli wagtlarda Mähride bir tutuklyk we tukatlyk peýda bolardy (A. Gowşudow).

belli-beter
[belli-veter], hal. Aýratyn hem, has, has-da, has beteri, ylaýta-da. Gadyrly agam, siziň dostlarça, doganlarça hoşamaý sözüňiz meni belli- beter-de gozgalaňa saldy (B. Kerbabaýew).

belli-külli
[belli-küllü], hal. Düýpgöter, gutarnykly, bütinleý.

ber-bibat
[ber-bi:va:t], hal. Bütinleý weýran, harap bolan.

ber-bibatlyk
[ber-bi:va:tlyk], at. Derbi- dagynlyk, weýrançylyk, haraplyk.

ber-bibatçylyk
[ber-bi:va:tçylyk], at,ser. Ber-bibatlyk.

bergi-borç
[berği-vo:rç], at, ser. Bergi. Günde bir gussam bar bergi-borç bilen (Kemine).

beri-beri
[beri-veri], at. lukmanç. Iýmitde ýokumly maddalaryň ýetmezçilik etmegi sebäpli döreýän kesel.

bes-belli
[bes-velli], syp. Örän aýdyň, gaty anyk, mese-mälim, göze dürtülip duran.

besse-besse
[besse-vesse], syp. Menek-menek, tegelek-tegelek bolup bildirip duran (tegmil we ş.m. hakynda). Onuň hallary besse-besse bolup dur.

bezmi-döwran
[bezmi-döwra:n], syp., kön.s. Şatlykly döwran, aýşy-eşret, keýpi-sapa. Ýa Gülnüň ýolunda öler sen, ýa Gülni alar sen, goltugyna girip, bezmi-döwran kylar sen (“Gül – Bilbil”).

beýik-beýik
syp. Biri-birinden beýik, biri beýlekisinden beýik, barysy beýik (köp zat hakynda). Beýik-beýik daglar. Beýik-beýik jaýlar. Beýik-beýik agaçlar.

beýikden-beýik
syp. Hemmesinden beýik bolan, gaty beýik. Ol bu gün beýikden-beýik alaňlaryň üstüne çykyp, Uzugyň ýoluna bitakat seretdi (H. Derýaýew).

beýikli-pesli
syp. Beýiklik ýa peslik taýdan bir derejede bolmadyk, tekiz däl. Beýikli-pesli baýyrlar, depeler, alaňlar ýaşyl mahmal ýapylan ýaly göm-gök öwüsýär (N. Pomma).

beýle-beýle
[beýle-veýle], syp. Şeýle ýokary derejedäki, şular ýaly gowy (zatlar, adamlar we s.m. hakynda). Halkyň içinde beýle-beýle zehinli adamlar bardyr öýtmeýärdim.

bileni-biteni
[bileni-viteni], at. Bar bilýän zady, elinden gelýän zady. Onuň bileni-biteni bazara gatnamakdy.

biler-bilimsek
[biler-vilimsek], syp., gepl.d. Köp zada göz ýetirýän; bilgiç, bilimdar, molla.

bilner-bilinmez
[bilner-vilinmez], syp. Çala mälim bolan we mälim bolmadyk. Bilner-bilinmez belalardan özi gorasyn (Dileg).

bir-birden
[bir-virden], hal. Ýeke-ýekeden, biri-biriniň yzyndan. Ýygnakda adamlar bir-birden çykyp geplediler.

bir-biri
[bi:r-vi:ri], çal. Özli-özi, öz ilen-çalany, öz dogan-garyndaşy, dost-ýary, tanyş-bilşi. Olar bir- biri bilen gatnaşýarlar.

bire-bir
[bi:re-vi:r], syp. Tüýs, hakyky. Bu em keseliň bire-bir dermanydyr.

birek-birek
[bi:rek-bi:rek], çal., gepl.d. Biri- birisi. Birek-birek bilen gatnaşyp duralyň.

biri-biri
[bi:ri-vi:ri], çal. 1. ser. Bir-biri. 2. Biri beýlekisi bilen, özara. Olar biri-birlerinden öňe geçjek bolup dyzaşýardylar (B. Seýtäkow).

birin-birin
[bi:ri:n-mi:ri:n], hal. Ýeke-ýekeden, ýekeme-ýeke, başdan-aýak, ýekän-ýekän, bir ýanyndan, bir ýan ujundan. Aman kitaplara birin-birin seredip çykdy.

birlän-ikilän
[birlä:n-ikilä:n], hal. 1. Ýek- tük, az-kem, bir-iki, käbir. Birlän-ikilän şowsuz geçen buraw olaryň gözleriniň oduny alypdy (B. Kerbabaýew). 2. Seýrek, az duş gelýän.

bizar-peteň
[bi:za:r-peteň]: bizar-peteň etmek ser. Bizar-peteňini çykarmak. Bizar-peteňini çykarmak halys irizmek, ýadatmak, ýürege düşmek. Gatnap ýörme, indikile bu ýere gelme, ozalam bizar- peteňimizi çykardyň (“Edebiýat we sungat”).

biş-düş
at, gepl.d. Nahar. Bularyň birnäçesi biş- düş häzirlemek hem çaý gaýnatmagyň ugruna çykdylar (A. Gowşudow).

biş-düşçi
[biş-düşşü], at, gepl.d. Biş-düş, nahar taýýarlamak bilen meşgullanýan adam, aşpez. Men olaryň biş-düşçüsi bolaryn.

bo-how
[bo-ho:w], Geň galmagy aňladýan ümlük. Bo-how, sesi nebela eken-ow (“Görgoly”).

bogun-bogun
[boğun-moğun], syp. Köp bogunly, birnäçe bogundan ybarat bolan. Bagşy dutaryň bogun-bogun sapyny gysymlap, ýüzüni aşak saldy (B. Gulow).

bol-telki
syp., ser. Bolelin. Asyrlaryň dowamynda bol-telki suw garasyny görmedik boz ýerlere nem gerekdi (“Türkmenistan”).

bol-telkilik
at, ser. Bolelinlik.

bolar-bolmaz
[bolor-volmoz], syp. 1. Ýarar- ýaramaz, ugurly-ugursyz. Ýigitleriň bolar-bolmaz degişmelerini bolsa ol hasaba-da almaýardy (B. Kerbabaýew). 2. Ugursyz, hiç zadyň alnyndan bolmadyk (adam hakynda). Bolar-bolmaz adamlaryň diline düşeniňden, Berdi aga gyzyna dözümliräk daranyny gowy görýärdi (B. Pürliýew).

bosa-bos
[boso-vos], syp. Başly-baratly gaçyş, gaça-gaç, bosuş.

bosa-bosluk
[boso-vosluk], at. Başly-baratly gaçyş, gaça-gaçlyk, bosgunlyk. Bir bar eken, bir ýok eken, bir wagt bosa-bosluk eden bir ýurt bolan eken (“Türkmen halk ertekiler”).

boz-ýaz
: boz-ýaz bolmak bir zat sebäpli ýüzüň reňki üýtgemek, ýüzüň gan-peti gaçmak. Bu gelşiksiz ýagdaýa ýüzleri boz-ýaz bolan Nurjahan heniz özüni rastlap bilmändi (B. Pürliýew).

boýdan-başa
[boýdon-maşa], hal. Başdan- aýak, başyndan ahyryna çenli, hemmesi. Tiz wagtdan ony gül ýaly edip abatlarys, boýdan-başa reňkläris (“Türkmenistan”).

boýur-boýur
[boýur-voýur]: boýur-boýur ýaş (akmak) dökmek boýurganyp, zeýrenip, düwme- düwme göz ýaşly aglamak. Ataly-ogul gözlerinden boýur-boýur ýaş döküp, şeýle bir naýynjar garadylar (S. Myradow).

bulam-bujar
[bulom-mujor], syp. Ýerbe-ýer bolmadyk, garym-gatym, bulaşyk, tertipsiz. Şemal gelip, kagyzlary bulam-bujar etdi.

bulam-bujarlyk
[bulom-mujorluk], at. Ýerbe-ýer dällik, garym-gatymlyk, bulaşyklyk, tertipsizlik. Haýsydyr bir sosial, syýasy ýa-da ykdysady meseläni bir gezekde we hemişelik çözmek synanyşyklary diňe bulam-bujarlyga hem-de durnuksyzlyga getirýär (Gurbanguly Berdimuhamedow, Garaşsyzlyga guwanmak, Watany, halky söýmek bagtdyr).

bulam-delem
[bulom-delem]: bulam-delem etmek 1) hilini pes derejede etmek, erbet ýerine ýetirmek. 2) garym-gatym, çalak-çulak edip taýýarlamak.

buldur-buldur
[bullur-vullur], s. ş. aňl. söz. Bir topar zat buldur-buldur edende, bulduraşyp duranda emele gelýän şekil. Gelinbarmak üzümler buldur- buldur edýärdi.

burum-burum
[burum-murum], syp. Birnäçe burumdan, towdan ybarat bolan, towlam-towlam, buýra-buýra. Möwlam burum-burum saçlaryny barmagy bilen daraklady.

burçak-burçak
[burçok-burçok], syp. Damja-damja, düwme-düwme (der hakynda). Şuny aýratyn bek belle: daýhanyň bagty ýerdedir, ýeriň bagty bolsa tylla topraga bütin yhlasyny berip, maňlaýyndan dökülýän burçak-burçak derlerini oňa siňdirýän jepakeş daýhanlardadyr (“Türkmenistan”).

busdur-ýasdyr
[bussur-ýassyr]: busdur- ýasdyr etmek bassyr-bussur etmek, gizlemek, ýaşyrmak.

buýra-buýra
[buýro-vuýro], syp. Burum- burum bolup duran. Başyndaky buýra-buýra gara telpegini çykardy (“Edebiýat we sungat”).

buýtar-suýtar
[buýtor-suýtor]: buýtar- suýtar etmek sypjyklyk etmek, bahana aramak.

bydym-sydym
: gepl. bydym-sydym etmek bir işe başlanyňda güýmenjiräp, gowuşgynsyz hereket etmek. Näme, indi agaja çüý kakmagam eliňden gelenokmy, ýöne bydym-sydym eden bolup otyrsyň?!

bygyr-bygyr
[byğyr-vyğyr], s. ş. aňl. söz. Aram otda gazanda gaýnaýan gaýnatmadan, çekdirmeden çykýan ses. Bygyr-bygyr edip gaýnaýan çekdirme.

bäri-bärde
[bä:ri-vä:rde], hal. Golaý ýerde, golaý-goltumda. Bäri-bärde seniň diýýän obaň barmy näme?

bäşlek-üçlek
[bäşleğ-üşlök], san. Takmynan bäş-üç sany. – Şularam bolar – diýip, atlylaryň öňüni çekip ugrady. Soňam olaryň yzyndan ýeten bäşlek-üçlek atly boldy (A.Gowşudow).

bölek-bölek
[bö:lök-bö:lök], syp. 1. Böleklere bölünen, birnäçe bölekden ybarat bolan. 2. Toparlara bölünen, topar-topar, süri-süri. Bölek-bölek kepderler "hüw!" diýr harman içinde (Magtymguly). 3. Dagynyk, pytraňňy. Bölek-bölek gara bulutlar. 4. Tike- tike, ýyrtyk-ýyrtyk, para-para. Onuň eginbaşy bölek- bölek bolupdyr.

bölek-böleklik
[bö:lök-bö:löklük], at. 1. Bölek-bölek bolan ýagdaýynda bolmaklyk. 2. Topar- toparlyk, süri-sürülik. 3. Dagynyklyk, pytraňňylyk.

bölek-büçek
[bö:lök-büçök], syp. Uly bolmadyk, ownuk-uşak, maýda-çüýde, bölek-bölek, böleklere bölünen. Ýel ýatyp, bölek-büçek bulut asmanda sozulyp gitdi.

böreň-böreň
[böröň-vöröň], syp. Köp ýygnanan, börňüldäp ýatan (suw, nebit we ş.m. suwuklyklar hakynda). Sil suwy ýygnanyp, böreň-böreň bolup ýatyr.

büdür-südür
syp. 1. Tekiz däl, ýylmanak däl, çukanakly. Gowaklardan büdür-südür daş gurallary tapyldy. 2. Beýikli-pesli, çarkandak, çukanak-çukanak.

büdür-südürlik
[büdür-südürlük], at. Tekiz dällik, ýylmanak dällik, çukanak-çukanak ýer, büdür- südür ýer.

büklem-büklem
[büklöm-müklöm], syp. 1. Birnäçe gezek egrelip, aýlanyp, egrem-bugram bolup gidýän. Derýa büklem-büklem bolup towlanyp, lummurdap akyp ýatyr. 2. göç.m. Agdar-düňder.

büklüm-büklüm
[büklüm-müklüm], syp., ser. Büklem-büklem 2.

büs-bütin
[büs-vütüýn], hal. Düýpgöter, bütinleý. Şol gürrüňler büs-bütin ýalandy.

daby-daby
[davy-davy], syp. gepl.d. Ýaýran, aýdylýan (gep-gürrüň hakynda). Il içinde daby-daby gürrüň bar.

dabyr-dubur
[davyr-duvur], at. Abyr-zabyr, bolar-bolmaz haýbat, hemle. Çaga kän bir dabyr-dubur edip durmaň.

dabyrt-dabyrt
[davyrt-davyrt], s. ş. aňl. söz. Çapyp barýan atyň toýnaklaryndan yzly-yzyna çykýan ses.

dady-bidat
[da:dy-vi:da:t], at, ser. Dady- perýat.

dady-perýat
[da:dy-perýa:t], at. Ahy-nala, nalaly agy, dady-bidat. Gitmänkä, men oňa beripdim wada, şoldur salan meni dady-perýada (A. Kekilow).

dadyrdym-gudurdym
[da:dyrdym- ğu:durdym]: gepl.d. Azajyk, az mukdarda (iýmit we ş.m. hakynda). Munyň zat däl-ä, ýöne bir dadyrdym- gudurdym.

dag-magdan
[da:ğ-mağda:n], syp. Açyk, ýerasty we suwasty ýerlerden gazylyp alynýan tebigy baýlyklara degişli bolan. Ýurdumyzda dag-magdan işi uly depgin bilen barýar. ‣ Dag-magdan işleri ýerden peýdaly magdanlary gözlemek ýa-da gazyp almak üçin magdan gazylyp alynýan ýerleri iş ýagdaýynda saklamak boýunça alnyp barylýan işler. Dag-magdan senagaty gazylyp alynýan peýdaly magdanlaryň känlerini gözläp tapmak, olary gazyp almak we ilkinji işläp bejermek boýunça önümçilik pudaklarynyň toplumy. Dag-magdan ylmy peýdaly magdanlaryň känleriniň ýerleşişleriniň tebigy şertleri, dag-magdan işleri geçirilende, magdan gatlaklarynda bolup geçýän jisim hadysalary, peýdaly gaty magdanlary gazyp we baýlaşdyrmak usullary hem- de magdan känlerinde önümçiligi howpsuz we tygşytly guramak hakyndaky bilimleriň toplumy.

dagy-duwara
[dağy-duwa:ra], hal. Mundan beýläk, mundan buýana, gaýdyp, ikilenç. Dagy-duwara ýalan sözläniňi görmäýin.

dagy-hijran
[da:ğy-hijira:n], at. Aýralyk dagy, aýralykda çekilýän hasrat. Goýma balam, meni dagy- hijrana, Gitme, balam, gitjek ýollaryň daşdyr! (“Saýatly – Hemra”).

dal-gerden
[dal-ğerden], at. Egin, gerden. Altyn-kümüş, zümerret dal-gerdene dakar sen (Kemine). Sona kimin dal-gerdeniň galdyrma, Her ýeter-ýetmeze syryň bildirme (Halk aýdymyndan).

dama-dama
hal işl. Köp mukdarda, yzly-yzyna damyp. Dama-dama köl bolar, hiç dammasa, çöl bolar (Nakyl).

damja-damja
hal. 1. Damja görnüşinde; damja usuly bilen. 2. Damja-damja edip.

damjyk-dumjuk
: damjyk-dumjuk etmek iki-ýeke damyp başlamak, damjyklamak. Ilki damjyk- dumjuk edip başlanam bolsa, soňy ýelli çagba ýazypdy, ýagyş diňerli däldi (“Edebiýat we sungat”).

danadan-dana
[da:nadan-da:na], syp. Örän dana, danalaryň danasy.

dara-dire
[da:ra-di:re], at. Gyssagara, gyssagly, howul-hara. Dara-direde işleriňi gutaryp bilmersiň.

dara-direlik
[da:ra-di:relik], at. Gyssagaralyk, gyssaglylyk, howul-haralyk. Şol dara- direlikde onuň diline geleni şu boldy (R. Gelenow).

daraw-daraw
[darow-darow], syp. Ýyrtym- ýyrtym, jyrym-jyrym, bölek-bölek (mata, matadan tikilen zatlar barada).

darka-darka
: darka-darka ýarylmak bölek-bölek bolup ýarylmak, birnäçe ýerinden çat açmak, bölünmek. Onuň kätmeniniň aşagynda ýerler darka-darka ýarylyp, öz-özi agdarylyp barýan ýalydy (A. Durdyýew). Onuň dabanynyň aşagy darka- darka ýarylypdyr.

dars-dars
[darys-sarys], s. ş. aňl. söz. Darsyldap ýörelende çykýan ses.

dat-bidat
[da:t-bi:da:t], üml, ser. Dat I, 2.

dawa-jedel
[da:wwa:-jedel], at, ser. Dawa.

dawa-jenjel
[da:wwa:-jenjel], at, ser. Dawa.

dawa-şer
[da:wwa:-şer], at, ser. Dawa-jenjel.

dazyrt-dazyrt
s. ş. aňl. söz. Gapdalyňdan batly geçip barýan maşynlardan we ş.m. çykýan ses. Dazyrt-dazyrt üç atly, At salyşyp gelýärler (A. Alamyşow).

daýhan-deşdiwan
[daýha:n-deşduwa:n], at. Daýhan we şonuň ýaly-da çöl, meýdan adamy.

daýy-daýza
[da:ýy-daýza], at. Daýa we daýza degişlilikde aýdylýan söz. Men daýy-daýzamlary göreýin diýip oba gitdim.

daýy-ýegen
[da:ýy-ýeğen], at. Daýa we ýegene degişlilikde aýdylýan söz. Daýy-ýegen ikimiz, Arkamyzda ýükümiz (Halk döredijiliginden).

daş-diş
[da:ş-di:ş]: daş-diş bolmak diş-dyrnak bolup gazanmak, kynçylyk bilen güzeran görmek.

daş-iç
at. Daşary-içeri, girim-çykym. Garram bolsa, heniz-ä daş-içini oňarýar.

daş-töwerek
[daş-töwörök], at. Daşyňy gurşap alýan giňişlik, çar tarap, çar töwerek. Hemme kişi daş-töwerege seredip, ýöne aňk bolşup durdy.

deger-degmez
[değer-değmez], syp. Öz hakyky nyrhyndan, bahasyndan kem.

degiş-degiş
[değiş-değiş] Biri-dirine degip duran, biri-birine örän ýakyn ýerleşen (köp zat hakynda). Ol degiş-degiş gurlan jaýlaryň içine girip gitdi.

degre-daş
[değre-daş], at. Daş-töwerek, töwerek, dört tarap, çar tarap, degre. Degre-daşyň duman alsa, Daglara bar, daglara bar (“Görogly”).

del-dül
syp. Seýrek duş gelýän, üýtgeşik. Çaga del-dül zatlary iýdirmek gerek.

del-dülje
[del-düljö], syp., ser. Delje.

dem-dynç
[dem-dy:nç], at, ser. Dynç 1. Dem- dynç alyp işe başlamak.

dem-düýt
at. Ses-üýn, ses-seda. ‣Dem-düýt ýok diri däl, öli. Ýanyndakyda hem dem-düýt ýokdy (“Edebiýat we sungat”).

dem-düýtsüz
[dem-düýssüz], syp. Demsiz, jansyz. Olar dem-düýtsüz ýatyrdy.

demirgazyk-günbatar
[demirğazyk- günmatar], at. 1. Demirgazyk bilen Günbataryň aralygyndaky tarap. Demirgazyk-günbatardan öwüsýän şemal birden güýjedi.2. Şol ugurda ýerleşýän ýerler.

demirgazyk-gündogar
[demirğazyk- günnoğor], at. 1. Demirgazyk bilen Gündogaryň aralygyndaky tarap. 2. Şol ugurda ýerleşýän ýerler.

demme-dem
hal. Her demde, her dem alnanda, yzly-yzyna; üznüksiz, hemişe. Demme-dem ah urup, ýara ýar diýsem, Arzuwyn çeker men ýar, gara gözli (Halk aýdymyndan).

demsiz-düýtsüz
[demsiz-düýssüz], syp., ser. Dem-düýtsüz. Ol demsiz-düýtsüz ýaly bolup, azajyk ýatandan soň: – Wah! – diýip, çabalanmaga başlady (A. Gowşudow).

depbe-deň
hal, syp., gepl.d. Biri-birine örän deň, des-deň.

depe-düz
at. Beýikli-pesli ýerler, beýik we pes.

depme-halal
[depmehala:l]: depme-halal etmek 1) öldürilýän malyň diridigi gümana bolan halatynda gymyldysy bar diýip özüňi ynandyrmak üçin aýagyň bilen onuň bir ýerine depip, damagyny çalmak. 2) bir işi bolşuna görä çalak-çulak ýerine ýetirmek. Şonluk bilen şu işi Abadan depme-halal etdi (H. Derýaýew).

derbi-dagyn
[dervi-da:ğyn], hal. Hersi bir ýerde ýerleşen, duw-dagyn, dyr-pytraň, ýykan-ýumran. Duşmanlary tizlikde derbi-dagyn etmek üçin, garrylary, çagajyklary ölümden halas etmek üçin, seniň-de kömegiň gerek (B. Pürliýew).

derbi-dagynlyk
[dervi-da:ğynlyk], at. Hersi bir ýerde dargap ýatan halda bolmaklyk, duw- dagynlyk, dyr-pytraklyk.

derdi-hal
[derdi-ha:l], at. 1. Kimdir-biriniň islegi, bar aladasy, bolasy gelýän zady, edesi gelýän işi. Onuň derdi-haly çopan bolup, guma gitmekdi. 2. Derrew, dessine, derhal. Ol derdi-hal ody ulaltmak bilen boldy (N. Pomma). 3. Hal-ýagdaý. Derdi-hal aýdyşaly (G. Daşgynow).

des-deň
[des-seň], syp. Bir meňzeş, deň, barabar. Çagalaryň boýy edil biçilen ýaly des-deňdi.

deň-derman
[deň-derman], hal, gepl.d.. Des- deň, deň. Olar girdejini deň-derman paýlaşdylar.

deň-duş
[deň-du:ş], at. Ýaşlary biri-birine ýakyn adamlar, ýaşytdaş, bile önüp-ösenler. Mähriniň özi bilen bir institutda bile okaýan deň-duş gyzlaryndan we beýleki ýokary mekdeplerde okaýan gyzlardan hem gaty gowy görşüp tirkeşen gyzlary kändi (A. Gowşudow).

deňe-deň
hal, ser. Deňme-deň. Oglanlar depderlerini deňe-deň alyşdylar. Oýun bu gezek hem edil öňküsi ýaly deňe-deň gutardy.

deňe-deňlik
at, ser. Deňme-deňlik. Oýun deňe-deňlik bilen gutardy.

deňi-taýy
[deňi-ta:ýy]: deňi-taýy bolmadyk (ýok) örän artyk, ýokary derejede bolan, artykmaç, gowulygy, hili taýdan aňrybaş.

deňli-derejeli
syp. 1. Bezelip, bejerilip oňat ýasalan, gowy, rejeli, hiç bir kemsiz. Ýogsa Sähediň pyçagy, başga birnäçeleriňki ýaly, tylla gynly, almaz tygly, deňli-derejeli pyçak hem däldi, ak süňk saply, jöwher-polat tygly ýönekeý pukara pyçagydy (A. Gowşudow). 2. Dabaraly, gurnalyşy gowy. ...Milli baýramçylygymyz hem deňli-derejeli geçdi (“Türkmenistan”).

deňme-deň
hal, syp. 1. Bir zadyň ikinji bir zat bilen barabar, deň gelmegi; agramyna-agram, başa-baş, deňe-deň. Deňme-deň söwdanyň üstesi bolmaz (Magtymguly). 2. Sport. Oýnuň, ýaryşyň deň gutarmagy, deňlik.

deňme-deňlik
at. Deňe-deňlik, deňlik. Oýun deňme-deňlik bilen gutardy.

deňsiz-taýsyz
[deňsiz-ta:ýsyz], syp. Örän artyk derejede bolan, örän artykmaç, deňi-taýy bolmadyk, ajaýyp, tapylgysyz. Deňsiz-taýsyz sungat eserlerini döretmek.

deňsiz-taýsyzlyk
[deňsiz-ta:ýsyzlyk], at. Deňi-taýy ýokluk.

deşik-deşik
syp., hal. Birnäçe ýeri deşik, eleme-deşik.

deşim-deşim
syp., hal, ser. Deşik-deşik. Ýürek daşdan däl-de, etden bolany üçin, zulum naýzasy onuň ýüregini irigöz elek ýaly deşim-deşim edýärdi (B. Kerbabaýew).

digir-digir
[diğir-diğir] I, syp. Bir zadyň bölejikleriniň kiçijik, gatyja görnüşlileri. Bişmedik şüläniň tüwüsi digir-digir bolar.

dike-dike
: dike-dike etmek bölek-bölek etmek, para-para etmek.

dikgir-dikgir
ser. Dikgirdi.

dilik-dilik
syp. Ençeme ýeri dilnen,dilim- dilim bolan, ýirik-ýirik. Onuň egnindäki dony dilik- dilik bolupdyr.

dilim-dilim
syp. 1. Dilnen, kesim-kesim, ýaryk-ýaryk edilen. Onuň endamy dilim-dilimdi. 2. Birnäçe dilim edilen, dilimlenen.

dilli-dilewar
[dilli-dilewa:r], syp., gepl.d. Aýtjak sözüni aýdyp bilýän, dile çeper (kinaýa äheňli). Bolduň meniň başyma dilli-dilewar.

dilsiz-agyzsyz
[dilsiz-ağyssyz], syp., ser. Dilsiz 2. Dilsiz-agyzsyz adam.

dim-dik
syp. Örän dik, gös-göni, dik duran; syh- syh.

din-adat
[di:n-a:dat], at. Dine, adata degişli bolan däp-dessurlar.

din-iman
[di:n-i:ma:n], at. Dini ynanç.

din-şerigat
[di:n-şeri:ğat], at. Din we dini adatlar, şerigat.

diriň-diriň
: diriň-diriň bökmek belli bir sebäbe görä (gynanç, agyry, şatlyk we ş.m. sebäpli), duran ýeriňde çalt-çalt ýokaryk bökmek. Oklaryň jyssyldysyna çydaman, diriň-diriň bökýän Meleguş yzyna bakan serpdi (B. Kerbabaýew).

diş-diş
[di:ş-di:ş], syp. Kertik-kertik edilen, hatara diş görnüşinde bolan. Diş-diş nabat.

diş-dodak
[di:ş-do:dok]: diş-dodak çekimsizleri aşaky dodagyň ýokarky dişlere ýakynlaşmagy bilen hasyl bolýan çekimsizler. Meselem: f sesi diş-dodak çekimsizidir.

diş-dyrnak
[di:ş-dyrnak]: diş-dyrnak bolmak bir işiň ugrunda görgä galmak, uly azara galmak, zähmet çekmek. Ol mamasynyň diş-dyrnak bolup, azap baryny siňdirip geýdiren bu egin-eşigini negada bir toýda-tomguda geýip çykarýardy (A.Gowşudow). Durmuşda hemme zady diş-dyrnak bolup, çekeleşip almalydyr (B. Seýtäkow).

doga-tumar
[doğa:-tumor], at. Dogalaryň umumy ady (ser. Doga 2, 3 ).

dogan-garyndaş
[doğon-ğarynnaş], at. Bir nesilden bolan adamlaryň hemmesiniň umumy garyndaşlyk gatnaşygyny bildirýän söz. Kakasy-da, ejesi-de, dogan-garyndaşlary-da Annagüli örän oňat görýärdiler (B. Seýtäkow).

dogar-dogar
[doğor-doğor], Dogup barýan uçurlary, wagty, pursaty (Gün, Aý, ýyldyzlar hakynda). Daňyň atyşyny synlajak oglan gün dogar-dogaryň üstünde oýansa nätjek! (B. Hudaýnazarow).

dogram-dogram
[doğrom-doğrom]: dogram-dogram etmek bölek-bölek, kesim-kesim, parça-parça etmek. Garrylaryň ogly çybyklary dogram- dogram edip geçdi (N. Saryhanow).

dogrudan-dogry
[doğrudon-noğry], Gös- göni, göni, gönüden-göni, dogry, dos-dogry.

dolup-daşmak
[do:lup-da:şmak], işl. 1. Joşup, kenaryndan agmak, daşyna çykmak. Biri-birine ulaşan, Bulaklary dolup-daşan, Kükräp, bugra dek dalaşan, Ýolbars, gaplaň, şiri bardyr (“Görogly”). 2. Güýçli derejede ylhamy göterilmek, hyjuwlanmak. Hyjuw bilen dolup-daşyp geldiler (J. Ilmyradow).

dop-dogry
[dop-doğry], syp., ser. Dos-dogry.

dop-doly
[dop-do:ly], syp., ser. Dos-doly.

dopba-dogry
[dopbo-doğry], syp., ser. Dos- dogry.

dos-dogry
[dos-soğry], syp. Örän dogry, dop- dogry, göni. Gara dos-dogry bärik gelýär.

dos-doly
[dos-so:ly], syp. 1. Püre-pür bolup duran, erňegine çenli doly. Suw çelegi agzyna çenli dos-doludy. 2. Hyryn-dykyn, örän köp üýşen. Şäheriň medeniýet we seýil bagy gezelenç edýän adamlardan dos-doludy.

dost-ýar
[do:s-ýa:r], at. Ýakyn dostluk gatnaşygynda bolan adamlar. Artygyň dost-ýarlary, tanyş-bilişleri ýygnanyp, Artygy uly dabara, aýratyn höwes bilen garşy aldylar (B. Kerbabaýew).

dost-ýarlyk
[do:s-ýa:rlyk], at. 1. Ýakyn dostluk gatnaşygynda bolmaklyk. 2. göç.m. Tarapgöýlük, dostparazlyk.

dostluk-doganlyk
[do:sluk-doğonluk], at. Dostlukly, has ýakyn gatnaşyk.

dow-dow
at, ser. Dowul. Il arasynda dow-dow ýaýrady. ‣Dow-dowa düşmek howsala düşmek, gala- gopluk aralaşmak. Oba adamlary ol habary eşidip, dow-dowa düşdüler.

dow-dowly
syp. 1. Howsalaly, galagoply, gopgunly, dowully. Dow-dowly ýaramaz habar tiz ýaýragyç bolýar. 2. göç.m. Şowhunly, şagalaňly; çendenaşa mahabatlandyrylýan. Dow-dowly toýuň dabarasy uzak dowam etdi.

dow-dowsuz
syp. Howsalasyz, galagopsuz, gopgunsyz. Dow-dowsuz, juda gizlin iş alyp barmagy tabşyrypdy (G. Şamyýew).

doýa-gana
[doýo-ğa:na], hal. Arkaýyn, ine- gana, doýa, geregiňçe, mazaly. Ak öýüň içine düýphalym düşäp, Doýa-gana synlarmykam, Artyk jan! (B. Kerbabaýew).

doýar-doýmaz
[doýor-doýmoz], Ýarym aç, ýarym dok, doýa däl.

doýmaz-dolmaz
[doýmoz-zo:lmoz], syp., ser. Doýmazak. Gelin-gyzlaryň şaý-sepleri hem şolaryň doýmaz-dolmaz sandygyna gelip girýärdi (B. Kerbabaýew).

dumly-duş
[dumlu-du:ş], at. Töweregi gurşap alýan ähli ýer, çar tarap, daş-töwerek. Magtymgulynyň köçä çykanlygyny görüp, dumly-duşdan jemende üýşdi (G. Kulyýew).

dup-dury
syp. Örän dury, ap-arassa, gaty päkize, örän tämiz. Guýynyň gök çüýşe ýaly dup-dury suwy diýseň ýakymlydy.

dura-bara
[duro-vara], hal. Kem-kemden, ýuwaş-ýuwaşdan, assa-assa, gitdikçe, barha. Aý näme, “Türkmen goşy dura-bara düzeler” diýenleridir, hemmesi-de kem-kemden düzeler gider (A. Gow- şudow).

durak-durak
[durok-durok] Dik durmagy öwretmek üçin kiçijik çaga aýdylýan söz. ‣Durak-durak bolmak ser. Durdy-durdy bolmak. Berdijik ýaňy durak-durak bolup ugran çagajykdy.

durdy-durdy
[durdu-durdy]: durdy-durdy bolmak aýak üstüne galyp, durmagy başarmak, durak- durak bolmak (çaga hakynda).

duw-ak
[duw-wa:k], syp. Ap-ak, dym-ak, çuw- ak, örän ak, diýseň ak. Täze salnan mekdep uzakdan duw-ak bolup görünýärdi.

duw-dagyn
[duw-da:ğyn], syp. Pytraşyp ýatan, dagaşyp ýatan, dyr-pytrak, çalam-çaş. Etekdäki bulutlar duw-dagyn boldy (A. Gowşudow). Tamlaryň, kepbeleriň turbalaryndan çykýan tüsseler duw-dagyn bolup pytraýardy (A. Durdyýew).

duz-emek
[du:z-emek]: duz-emek bolmak ser. Duz-çörek iýişmek.

duz-çörek
[du:z-çörök], at. Iýlip-içilýän tagam, nahar. Türkmen öýüne gelip, duz-çörek datman gitmek nähili bolar! (B. Kerbabaýew). ‣ Duz-çörek iýişmek birek-biregiň duz-çöregini iýip, ýakyn aragatnaşykda, dostlukly ýagdaýda bolmak, köp wagt bile tirkeşmek. Bular bilen köpden bäri duz- çörek iýişýänimiz üçin, meniň sözüme şübhelenmejeklerine ynanýardym (B. Kerbabaýew).

duýgy-düşünje
[duýğu-düşünjö], at. Adamyň ýokary nerw sistemasynyň häsiýetli aýratynlygy hökmünde pähimlenmek, duýmak, düşünmek hem-de hakykata bolan öz gatnaşygyňy kesgitläp bilmek ukyby. Oňa eýýämden goşunyň ady täsir edip, duýgy- düşünjesinde özgeriş döredip başlapdy (A. Durdyýew).

dylym-dylym
s. ş. aňl. söz. Bir zatdan göwnühoş bolup, sessiz dylmyldalanda ýüzde emele gelýän alamat, şekil. Ol dylym-dylym edip durşuna: – Dogranyň haky ýokmy? – diýip degişdi (Gurbanguly Berdimuhamedow. Alem içre at gezer, 10 s.). Aknabat eje dylym-dylym etdi, Berdi aganyň ýanyna geldi (A.Durdyýew).

dym-ak
[dym-ma:k], syp., ser.Duw-ak. Haýsydyr bir ugurdan güýçli ýalkym göterilip, älemi gurşaýan garaňky asmanyň ýüzüni dym-ak edip, bir tarapa baka göterilip gidýär (A. Gowşudow).

dym-dyrs
[dym-dyrys], syp. Sessiz-üýnsüz, ümsüm, imi-sala, parahat. Toýçy märeke dym-dyrs boldy (B. Kerbabaýew).

dym-dyrslyk
[dym-dyryslyk], at. Sessiz- üýnsüzlik, ümsümlik, imi-salalyk, parahatlyk. Giň otaga dym-dyrslyk aralaşdy (B. Hudaýnazarow).

dym-gyzyl
[dymğyzyl], syp. Örän gyzyl, gaty gyzyl, çym-gyzyl. Onuň derçigip duran ýüzi dym-gyzyl boldy (B. Pürliýew).

dyr-pytrak
[dy:r-pytyrak], syp., ser. Duw- dagyn. Öýlerine barsaň, içersinde pişik oýnan ýaly, zatlar dyr-pytrak bolup ýatyr.

dyr-pytraklyk
[dy:r-pytyraklyk], at, ser.Duw-dagynlyk.

dyrnaçak-dyrnaçak
at. Köp sanly dyrnak yzy.

dyzba-dyz
[dy:zva-dy:z], syp., ser.Dyzdegşir.

dähedem-dessem
: dähedem-dessem etmek. 1) bir aýagyň burnuny ikinji aýagyň ökjesine degrip ýöremek ýa-da dabanlap ölçemek; 2) haýaljak ýöremek. Ol göwünli-göwünsiz dähedem-dessem edip barýardy.

dähedem-dessemlemek
işl., ser. Dähedem-dessem.

däli-diwana
[däli-di:wa:na], syp., ser. Däli 1, 2. we Diwana.

däli-porhan
[dä:li-porha:n]: däli-porhan bolmak adaty ýagdaýdan üýtgemek, telbe ýaly bolmak, bolmajyňy bolmak, bir zat üçin mejnun bolmak. Oglanlaryň ikinjisi aýdym aýdýar, gygyrýar, sygyrýar, däli-porhan bolup gelýär (“Türkmen halk ertekileri”). Onuň däli-porhan bolup ýörşi ýaz möwsüminde başlanansoň, ot örgüniniň täsiri ýetendir diýibem tapdylar (B. Gulow).

däli-telbe
[dä:li-telve], syp., ser. Däli 1.

däne-däne
[dä:ne-dä:ne], syp. Seçelenip duran, digir-digir, düwme-düwme, damja-damja. Gyrat gözünden däne-däne ýaş dökdi (“Görogly”). Däne-däne bolup, seçelenip ýatan palaw oglanlaryň işdäsini açdy (“Edebiýat we sungat”).

däp-dessur
[dä:p-dessu:r], at. Adat bolup galan adat, dessur, ýörelge, däp.

däri-derman
[dä:ri-derma:n], at. Birini keselden halas etmek, keseliň öňüni almak üçin ulanylýan bejeriş serişdesi.

döke-döke
[dökö-dökö], hal. Yzyny üzmän, birsyhly döküp, saça-saça, akdyra-akdyra. Bala sesin diňlär, asyp gulagyn, Döke-döke göz ýaşynyň bulagyn (Magtymguly).

dökän-saçan
[dökä:n-saça:n], hal. Dökülişip, pytraşyp ýatan, akan-dökän. ‣ Dökän-saçan etmek (bolmak) döküp-saçmak, bisarpa tutmak, bisarpa tutulany sebäpli akan-dökän bolmak. Şeker eje çaýly käsesini dökän-saçan edip ýerde goýdy (A. Nazarow).

dökän-saçanlyk
[dökä:n-saça:nlyk], at. Akan-dökänlik, ýaýrap ýatanlyk; bisarpalyk. Dökän- saçanlyk bolmasyn.

dökül-dökül
[dökül-lökül]: dökül-dökül bolmak içi suwly ýa-da suwuk zat guýlan gap ernegine çenli dolansoň, döküljek bolup durmak.

döwet-galam
[döwöt-galam], at. Syýa çüýşe we hat ýazylýan ýelek, ýüwüş. Ýaryň waspyn ýazaly, döwet-galam ala gel (Halk aýdymyndan).

döwük-ýenjik
syp. Döwlen, bölek-bölek bolan; ýemşeren. Biziň howlymyzda döwük-ýenjik demirler üýşüp ýatyrdy (A. Gowşudow). Döwük-ýenjik kerpiçleri bir ýere üýşüren bolýardy (B. Seýtäkow).

döwüm-dişlem
[döwüm-di:şlem], syp. Az- owlak, bir azajyk (çörek hakynda). Biz döwüm-dişlem nan iýip ýola çykdyk. Çadyrda gowurma bardyr, häzirlikçe çaýçorba edinip, döwüm-dişlem iýiň! (A. Gowşudow). Aýaly çaý goýupdyr, çaý içipdirler, döwüm-dişlem nan iýipdirler (H. Ysmaýylow).

döwüm-döwüm
syp. 1. Bölek-bölek, kül- uşak, kül-owram, döwük-döwük. Onuň gözünde bir äýnek bardy weli, ol äýnegiň saplary döwüm-döwüm bolup, sim bilen hem aňry-bäri edilip, ýüp-süp bilen saralypdyr (A. Gowşudow). 2. Döwlüp alnan birnäçe bölek çörek. – Çöregi döwüm-döwüm edip oturma, iýjejigiňi döwüp alaýarlar.

dük-dük
s. ş. aňl. söz. Bir zat başga bir zada yzly-yzyna degende gaýta-gaýta çykýan tutuk hem batly sesler.

dükür-dükür
s. ş. aňl. söz. Ýörelende, ylgananda, tans edilende we ş.m. ýagdaýlarda aýakdan yzly-yzyna çykýan dükürdili ses.

düp-düz
syp. 1. Tep-tekiz, endigan, tekiz, düz. Obanyň ilersindäki çukurlyk indi düp-düzdi. 2. göç.m. Ýerbe-ýer. Gorkma, baran badyma sygryň dili ýaly kagyza hat ýazagadan gütülederin welin, öňküjämiz ýaly bary düp-düz bolaýar (N. Pomma).

dürli-dümen
[dürlü-dümön], syp. Her hili, dürli görnüşli, biri-birinden üýtgeşik, her dürli. Dürli- dümen otuň biter, Her deräň bir ile ýeter (Magtymguly).

dürli-dümenräk
[dürlü-dümönürä:k], syp. Belli derejede dürli-dümen.

dürli-dürli
[dürlü-dürlü], syp. Hil-hil, üýtgeşik-üýtgeşik, hili, mazmuny taýdan biri-birine meňzeş bolmadyk. Ýöne adamlar dürli-dürli bolýarlar (Ş. Borjakow).

dürli-dürlülik
[dürlü-dürlülük], at. Hil- hillik, dürli görnüşlilik, her hililik.

dürli-dürlüräk
[dürlü-dürlürä:k], syp. Belli derejede dürli-dürli.

dürtük-dürtük
syp. Köp sanly dürtük. Petir deý dürtük-dürtük. 2. Ýüzde galan mama keseliniň yzlary, gotur yzlary.

düw-düw
: düw-düw topulmak (dyzamak) biriniň üstüne gaharly topulmak, gahar bilen dyzamak.

düwme-düwme
[düwmö-düwmö], syp. Damja-damja, damja şekilli (köp sanly düwme hakynda). Onuň gözleriniň okarasyndan düwme-düwme ýaş togalandy (B. Seýtäkow).

düwün-düwün
[düwün-nüwün], syp. Köp sanly düwün, birnäçe düwni bolan. Düwün-düwün sapak.

düwür-düwür
syp., ser.Digir-digir.

düwürtik-düwürtik
[düwürtük-düwürtük], syp. Köp sanly düwürtik, düwürtigi köp bolan. Onuň ýüzi düwürtik-düwürtik eken.

düzgün-nyzam
[düzğün-nyza:m], at. Tertip, tertip-düzgün, düzgün. Sadap baýyň ilki gelen gelne öwüt-ündew, edep-tertip, düzgün-nyzam öwretmek häsiýeti bardy (B. Kerbabaýew).

düzgün-nyzamly
[düzğün-nyza:mly], syp. Tertipli, tertip-düzgünli, düzgünli.

düzgün-nyzamlylyk
[düzğün- nyza:mlylyk], at. Düzgün-nyzamly bolmaklyk, tertiplilik, tertip-düzgünlilik, düzgünlilik.

düzgün-nyzamlyrak
[düzğün- nyza:mlyra:k], syp. Belli derejede düzgün-nyzamly; başgalara garanyňda düzgün-nyzamly.

düzgün-tertip
[düzğün-terti:p], at. Kada hökmünde düzgünleşen tertip, düzgün.

düzüm-düzüm
syp. 1.Birnäçe zatdan düzülen. 2.Çogdam-çogdam, hatar-hatar bolup sallanyşyp duran. Agaçlaryň şahalarynda düzüm-düzüm bolşup, günüň nuruna ýalpyldaýan miweler indi ýokdy (B. Gulow).

düýn-öňňin
[düýn-öňňüýn], hal. Düýn ýa-da öňküsi gün; ýaňy ýakynda, bir-iki gün ozal, düýn- öňňun. Düýn-öňňin öýümde bolduň (“Görogly”).

düýn-öňňun
[düýn-öňňu:n], ser.Düýn-öňňin.

düýp-teýkar
[düýp-teýka:r]: düýp-teýkary bilen köki-damary bilen, bütinleý, düýpgöter. Käbir agaçlar düýp-teýkary bilen gopup, ýel agdaran öý ýaly, başaşak eňterilip gidýär (B. Kerbabaýew).

düýrüm-düýrüm
syp. Köp mukdarda düýrülen, topbak-topbak, üýşmek. Onuň öňündäki gyrtyçlar düýrüm-düýrüm bolup yzda galýar (N. Pomma).

düýt-düýt
at, s. ş. aňl. söz. Maşyndan, motordan yzly-yzyna çykýan duýduryjy sesi.

düňk-düňk
s. ş. aňl. söz. Yzly-yzyna çykýan düňküldili ses. Ýekedabanyň düňk-düňki eşidilýärdi.

düňňür-düňňür
s. ş. aňl. söz. Yzly-yzyna çykýan düňňürdili ses. Düwmeleň düňňür-düňňür, çaňňalaň şaňňyr-şaňňyr (A. Mämmedow).

eden-etdilik
at. Tertipsizlik, edeniňi edip ýörmeklik, isläniňi etmeklik. Onuň eden-etdilikden ...ýaňa içi ot bolup durdy (G. Kulyýew).

edep-ekram
[edev-ekira:m], at,ser. Edep.

edep-ekramly
[edev-ekira:mly], ser. Edepli. Edepli-ekramly, mylaýymzada, Tä ölinçäň bile ýöresiň geler (Magtymguly).

edim-gylym
[edim-ğylym], at.Özüňi alyp baryş, boluş, gylyk-häsiýet. Olar dillerinde aş gatyklasalar-da, bütin edim-gylymlary iliň däbine-de, edim-gylymyna-da garşy (B. Kerbabaýew). Ähli edim- gylymy gelinler, köplenç, gaýyn enelerinden alýarlar.

eger-eger
[eğer-eğer], hal. Asla, düýbünden, hiç. Onuň garaşýan adamsy eger-eger gara bermeýärdi (H. Garabaýew).

egin-eşik
[eğ(i)neşik], ser. Eginbaş.

eginme-egin
[eğinme-eğin], hal. 1. Eginleriň hemmesine, birinem goýman diýen ýaly. Çoluk bölünen goýunlary gözläp, eginme-egin aýlanyp çykdy. 2. Ýanaşyk, deň, bir hatarda. Nartäç bilen Hoşgeldi eginme-egin ädimleşip ugradylar (A. Gowşudow).

egirme-dokma
[eğirme-dokmo], syp. Hem egirýän, hem dokaýan. Egirme-dokma kärhanasy.

egrem-bugram
[eğrem-muğrom], syp. Egrelip gidýän, göni däl, egri-bugry. Egrem-bugram ýol.

egrem-egrem
[eğrem-eğrem], ser. Egrem- bugram. Indi olar beýik dagyň egrem-egrem jülgesi bilen dogry günorta baka ýöreýärdiler (A. Gowşudow).

ekedi-nokady
[ekedi-nokody]: ekedi-nokady bilen jikme-jik, jikme-jikligine. Ol maňa bolan wakany ekedi-nokady bilen gürrüň berdi.

ekin-dikin
[ekin-nikin], at, gepl.d. Ekilip hasyly ýygnalýan ekinler.

el-aman
[el-ama:n] Özüňe rehim edilmegini sorap aýdylýan ümlük.

el-aýak
: el-aýagyňy ýitirmek ederiňi bilmezlik, özüňe erk edip bilmezlik, sussuň basylmak, aljyramak. Olar el-aýaklaryny ýitirip, biri-biriniň ýüzüne zaryn garaşdylar (B. Seýtäkow). Töweregne seredip, El-aýagyny ýitirýär (A. Alamyşow). Elden- aýakdan çykmak gahar-gazap bilen depirjemek (köplenç, çaga hakda). El-aýak ýaly ýumuş edegen, ýetişikli, kömekçi. Suraý janam, köplenç, meniň ýanymda bolup, onyma-munyma el-aýak ýaly kömek bererdi (“Edebiýat we sungat”).

elek-çelek
: gözüňi elek-çelek etmek töweregiňe howsalaly seretmek, geň galyp daş- -töweregiňe ýalt-ýult edip seretmek.

elem-ebtat
[elem-evta:t], syp. Ýyrtyk-ýirik, eleşan, hor.

elem-tas
[elem-ta:s]:elem-tas bolmak aljyraňňy halda, aljyraňňy görnüşde bolmak, aljyramak. Ol elem-tas bolup ylgap geldi.

eleme-deşik
syp. Deşik-deşik bolan, köp deşikli.

elli-aýakly
[ell(i)-aýakly], syp., gepl.d. Ýumuş buýrulan dessine derrew ýerine ýetirýän, basym bitirip berýän. Elli-aýakly oglandygy görnüp dur, etmeli işlerini aýtdyrman edýär.

elpe-şelpe
ser. Elpe-şelpelik.

elpe-şelpelik
at. Bol-elinlik, bolçulyk, hezillik. Göwni örän göçgündi, Bu gün elpe-şelpelik (B. Kerbabaýew).

emelli-başly
[emelli-vaşly], ser. Emelli.

emer-damar
at. Tohum-tiç, kowum- garyndaş, ilen-çalan. Bir ýerde emer-damary bar bolsa, hemmesini akgoýun toýuna çagyrdy.

emri-mahal
at, kön.s. Mümkin bolmadyk zat, boş hyýal. Ýol başladyň bozuklygyň şanyna, Goşulmadyň emri-mahala düşdi (“Şasenem – Garyp”).

emridip-semritmek
işl., gepl.d. Hiç hili esas bolmazdan, ýumşuň hökman bitiriljekdigi hakynda howaýy gürrüň etmek. Ol: “Bize işe gel, gürrüňi bolmaz, gowuja wezipe-de bererin” diýip, ilki başda baý emredip-semritdi, iş diýip barsam, öňküligi ýok, gepleşesem gelenok.

endam-jan
[enna:m-ja:n], at. Tutuş beden, bütin endam. Ertir barsam, endam-jany pers-ala (“Edebiýat we sungat”).

eneli-gyz
[eneli-ğy:z], at. Ejesi bilen gyzy ikisi. Eneli-gyz uzakly gün haly dokaýardy.

eneli-ogul
[enel(i)-oğul], at. Ejesi bilen ogly ikisi. Eneli-ogul boljak toýuň gürrüňini edýärdiler.

entek-entekler
hal. Köp wagtyň dowamynda, köp wagtlap, birnäçe wagta çenli. Entek- entekler hem ýan bermejegine ynamy bardy.

enter-pelek
:enter-pelegini öwürmek başyny-gözüni aýlamak, aljyraňňy ýagdaýa salmak, aljyratmak. –Ýene-de nirede bolduň, näme etdiň – diýip, enter-pelegini öwürýärsiň? (B. Seýtäkow).

ençe-ençe
çal. Birnäçe, bir topar.

ep-
Esli sözüniň öňünden gelip, sözüň manysyny güýçlendirýän bölek. Ep-esli.

ep-esli
syp. Möçberi, mukdary boýunça köp, uly, ýoňsuz, esli. Ep-esli pul. Ep-esli bugdaý.

ep-eslije
syp. Eslije,ýoňsuzja. Buýran işiňi etmek üçin maňa ep-eslije wagt gerek.

ep-esliräk
[ep-eslirä:k], syp. Möçberi, mukdary boýunça ep-esliden azrak.

epeý-epeý
syp., gepl.d. Uly-uly. Toýa epeý- epeý ýaşulular gelipdir. Epeý-epeý ädimläp barýar.

eplem-eplem
syp. Gat-gat bolup duran.

erewde-berewlik
[eröwdö-veröwlük], at. Gaýda-gaýmalaşyk, köpçülikleýin tertipsiz hereket, erem-ejemlik.

eriş-argaç
[erişarğaç], at.1. ser. Eriş we Argaç. 2. Eriş bilen argaç ýaly biri-birine gaty ýakyn. ‣Eriş-argaç bolmak eriş bilen argaç ýaly biri- biriniň içinden geçip durmak, üsti-üstüne bolup durmak. Eriş-argaç bolup geçmek aýry-aýry zatlar, wakalar başdan-aýak öňe saýlanmak, bolup geçmek. Dostluk temasy şahyryň döredijiliginiň içinden eriş- argaç bolup geçýär. Eriş gaýnatmak dokma ýüwürdilmezinden öň erşiň has berk bolmagy üçin ony gazanda gaýnatmak. Erşi sagmak dokma ýüwürdilende erşi çekip-süýndürip ýüwürtmek.

erk-isleg
[erk-isleğ], ser. Erk we Isleg. Halkyň erk-islegi

ers-mers
[eris-meris]: ers-mers bolmak ösmek, ulalmak, ösýäni, özgerýäni mese-mälim bildirmek. Ol ers-mers bolup, derrew ulaldy.

erte-birigün
[erte-vi:riğün], hal. Ertir ýa-da ondan soňky gün; ertir we onuň yz ýanyndaky gün. Ynha erte-birigün mülk harmanymyzy alarys, iýerlik däne şondan galar (B. Kerbabaýew). – Erte-birigün getirseňem bolardy – diýdi (A. Gowşudow).

ese-boýa
[ese-voýa]: ese-boýagalmak ösmek, ösüp ýetişmek, ulalmak.

etir-tütür
[etir-tütür]: etir-tütürini düzetmek bir zadyň ownuk-uşak zatlaryny alyşdyrmak, esasy däl işlerini etmek, bitirmek.

etli-ganly
[etli-ğa:nly], syp. Göze doly görünýän, sagdyn, dolmaç, ýogyn. Gülsüm eje öz süňňüne gurp edip bilýän etli-ganly aýaldy (Ç. Matalow).

etsem-goýsam
[essem-ğoýsom], at, ser. Etsem-petsem.

etsem-petsem
[essem-pessem], at.Amala aşyrmak üçin niýet edilýän iş, zat, etsem-goýsam. Tolgunmadan ýaňa ol birbada şeýle pursatlarda uzyn gije taýýarlanyp oturan etsem-petsemlerini-de ýadyndan çykardy (Gurbanguly Berdimuhamedow, Älem içre at gezer, 9 s.).

ez-bez
[ez-vez], hal. Bizar, iren, halys. Sen, han ogul, gulak as, şu öňünde oturan ýumruk ýaly iki garry perzent aýraçylygynyň nalasyny çekip, halys ez-bez bolandyr (“Edebiýat we sungat”).

eý-waý
[eý-wa:ý], Gorkmagy, awunmagy we ş. m. aňladýan ümlük.

eý-wäk
[eý-wä:k], Duýdansyz awunmagy aňladýan ümlük.

eýdip-beýdip
hal. Dürli ýol bilen, kynçylyk bilen. Eýdip-beýdip ahyry okuwy gutardym.

eýer-esbap
[eýer-esva:p], at. Ata degişli esbaplaryň jemi. Atlylar eýer-esbaplaryny tygşytladylar (B. Kerbabaýew).

eýle-beýle
[eýle-veýle], syp. 1. Bolar-bolmaz, bolgusyz (gep barada). Eýle-beýle söze ynanmaz. 2. göç.m.Ýönekeý, ýöne-möne. On bäş-ýigrimi gara maly baga bakmak eýle-beýle adama başartmaz (“Türkmenistan”). 3. Isimlerden soň etmek kömekçi işligi gelip düzümli işlik ýasalýar: Eýle-beýle etmek telli-pelli etmek, başdansowma etmek. Ussa sagady eýle-beýle etdi-de, eýesine gowşurdy.

eýleden-beýleden
[eýleden-meýleden], hal. Dumly-duşdan, her tarapdan. Eýleden-beýleden gelin-gyzlar elleri bedreli guýa tarap barýardylar (B. Hudaýnazarow).

eýlesi-beýlesi
hal. Bir zadyň daş-töweregi, töwerek-daşy, ol ýa-da beýleki tarapy. Eýlesine- beýlesine hem örän ýuwaşlyk bilen garanýar (N.Pomma).

eýläk-beýläk
[eýlä:k-beýlä:k], hal. Hem ol ýana, hem bu ýana; iki tarapa, iki ýana. Ýel ösüp bu agajyň şahasyna degende, ol jaň eýläk-beýläk yranyp, birhili owaz edýär eken (“Türkmen halk ertekileri”).

eýwaý-eý
[eýwa:ýe:ý] I, üml. Işläp gaty ýadanyňdan soň aýdylýar. Eýwaý-eý, işläp-işläp gaty ýadapdyryn. EÝWAÝ-EÝ [eýwaýe:ý] II, üml. ser.EÝWAÝ-EÝ I.

gabal-gabal
[ga:val-ga:val], syp. Esassyz ýere gabanyp durýan, gabanjaň häsiýetli, gabanagan. Gabal-gabal adam. Gabal-gabal bolmak.

gabatma-gabat
[gavatma-ğavat], hal. Biri- birine bakyp duran, garşyma-garşy, ýüzbe-ýüz. Jaýlar biri-birine gabatma-gabat salnypdyr.

gabyr-gubur
[gavyr-ğuvur]: gabyr-gubur basmak birden, birbada salymyny bermän, derrew basmak, düýrläp basmak. Gabyr-gubur etmek üýrüp topulmak, agyz urmak (it hakynda). Itiň gabyr-gubur edip topulmasy bardy.

gadyr-gymmat
[gadyr-ğymmat], at, ser. Gadyr 1. Onuň ýanynda gadyr-gymmatymyz bolmady.

gahar-gazap
[gahar-ğazap], at. Örän güýçli gahar, joşup gelen gazaply duýgy.

gak-gak
[ga:k-ga:k], s. ş. aňl. söz. Garga yzly- yzyna gagyldanda çykýan sesler.–Gak-gak! – Gargajyk! Hany mana çörejik? (Sanawaç).

galak-gaçak
[ga:lak-ğaçak], at. Bir zatdan galýan galyndy, az-owlak süýşürintgi, galan-gaçan. Garga hem: "Men ekilende-de, orlanynda-da we döwleninde-de ýanyndan aýrylmadym, onuň üçin-de, galak-gaçagy meniňki bolmaly" diýýär (“Türkmen halk ertekileri”).

galan-gaçan
[ga:lan-ğaçan], syp.,ser. Galak- gaçak. Galan-gaçan bolsa öňüne biýrler, Yssyg-ýyly bolmaz, "şuny iý" diýrler (Magtymguly).

galdyr-basdyr
[gallyr-vassyr], syp. Gizlin, bassyr-bussur, ýalan-ýaşyryk, galp, nädogry. Mende galdyr-basdyr diýen zat bolmaz (B. Kerbabaýew).

galdyr-basdyrlyk
[gallyr-vassyrlyk], at. Gizlinlik, bassyr-bussurlyk, ýalan-ýaşyryklyk, galplyk, nädogrulyk.

galp-galp
[galp-galp], s. ş. aňl. söz. Üşemekden ýaňa galpyldap duran adamyň boluşy, ýagdaýy. Galp-galp edip durmak.

galyberse-de
[ga:lyverse-de],"Ondan soň hem, mundan başga-da, üstesine-de, soňra hem" ýaly manyda ulanylýan söz.

gam-gussa
[gam-ğusso], at. Agyr ruhy sarsgyn sebäpli ejiri çekilýän uly alada. Misgin düşen Magtymguly eňremez, Ýüreginden gam-gussalar dep bolsa (Magtymguly).

gam-hasrat
[gam-hasyrat], at, ser. Gam. Bu ýylgyryşyň şatlygyň alamatymy ýa-da gam-hasratyň alamatymy, haýsy boldugyna düşünmän, ol aljyrady (A. Gowşudow).

gan-gabarçyk
[ga:n-ğa:varçyk]: gan-gabar- çyk bolmak gabarçyk-gabarçyk bolmak, gan öýüp sypjyrylmak, pakgaryp ýara bolmak. Gan-gabarçyk etmek gabarçyk-gabarçyk etmek, gan öýdürip sypjyrtmak, pakgardyp ýara etmek. Piliň sapy elimi gan-gabarçyk etdi.

gan-kok
[ga:n-kok], at. Bir zadyň ýüzüne degen gan ýoky, hapa bilen bulaşan ganly çyrşak, ganly tegmil. – Derrew düzederis, bularyň gany-koky bildirmez ýaly ederis (A. Gowşudow).

gan-pet
[ga:n-pet], at. Adamyň ýüzüniň ganynyň gaçan, soluk ýagdaýyny aňladýan tirkeş söz. Aýnagözel ejäniň ýüzünde gan-petden nam-nyşan ýokdy (N. Baýramow).

ganda-pyçak
[ga:nna-pyçak]: ganda-pyçak bolmak ýakalaşmak, uruşmak, agzala bolmak, dawalaşmak, jenjelleşmek.

gansyz-hunsuz
[ga:nsyz-hu:nsuz], syp., ser. Gansyz. Näme siz uruş ölümsiz-ýitimsiz, gansyz-hunsuz bolar öýdýärmisiňiz? (A. Gowşudow).

gap-bil
[gapbi:l], at. Bir zadyň uzynlygynyň ortarasy, orta bil. Ýabyň suwy gap-bilinden boldy.

gap-gadyrly
syp. Has gadyrly, juda gadyrlylyk bilen.

gap-gajak
[ga:p-ga:jak], at, ser. Gap-gaç. Onuň jaýy, ýorgan-düşegi, gap-gajagy, ýeterlik iýmiti hem bar (B. Kerbabaýew).

gap-gara
syp. Kömür ýaly gara, örän gara, gaty gara, şar gara, gas-gara. Gap-gara mata.

gap-garaňky
at. Gaty garaňky. Ýanan otluçöp sönende, Gap-garaňky boldy tam (R. Seýidow).

gap-gaty
at. Has gaty. Çörek gap-gaty bolupdyr.

gap-gaç
[ga:p-ga:ç], at. Hojalykda ulanylýan her hili gaplar, gap-çanak, gap-gajak.

gap-çanak
[ga:p-ça:nak], at, ser. Gap-gaç.

gapma-garşy
[gapma-ğarşy], syp. Biri-birine büs-bütin garşy, ters.

gapma-garşylyk
[gapma-ğarşylyk], at. Biri- birine gös-göni garşy bolan ýagdaý.

gapy-gapy
[gapy-ğapy], hal. Bir gapydan soň beýleki gapa. ‣Gapy-gapy aýlanmak köp gapa aýlanmak, barmak. Gapy-gapy syrmak ygyp ýörmek.

gara-gara
[gara-ğara], syp. Biri beýlekisinden gara, hemmesi gara (birnäçe zadyň reňkiniň garadygy hakynda). Gara-gara bulutlar, Para-para bolupdyr (G.Ezizow).

gara-gura
[gara-ğuro], at. Her hili köne-küşül, gurum we ş.m. zatlar, garagurum. Bu zatlary gara-gura ýygnaýanlara tabşyrmaly.

gara-çyra
at. Bir zadyň ýa-da biriniň uzakdan görünýän garasy, sudury, keşbi; janly-jemende. Daş töwerekde gara-çyra görnenokdy.

gara-ört
: gara-ört bolmak güne ýanyp ýa-da nähoşlap, ýüzüň garalmak, gap-gara bolmak. Onuň dolmaç ýüzi gara-ört bolupdyr (K. Berdiýew).

garaba-gara
[garava-ğara], at, ser. Garama- gara. –Ýör how, bizi göçürýärler, galan-gaçan zadyň bolsa, al-da ugra – diýip, ogrynyň yzyndan garaba- gara gidiberýärler (Keminäniň adyna aýdylýan şorta sözlerden).

garama-gara
[garama-ğara], hal. Biri-biriniň yzyndan ýöräp, öňden barýany gözden ýitirmän, gözden salman, garaba-gara. Ýagmyr onuň yzyna garama-gara düşüp barýardy (B. Seýtäkow).

garbak-gurbak
[garvak-gurvok]: garbak- gurbak etmek az-owlak iýmek, garbanmak, ýürekse edinmek. Biraz dem-dynç alyp, garbak-gurbak edindik.

gark-gark
s. ş. aňl. söz. Gaz, ördek we ş.m. guşlar yzly-yzyna garkyldanda çykýan sesler.

garma-gürmelik
[ga:rma-ğürmölük], at. Adamlaryň bir zada gümra bolup duran wagty, bir iş bilen meşgullanyp duran wagty, gara başyna gaý bolup duran pursaty. Olar garma-gürmelikde itenekde- çomanak bolşup dargaşyp gitdiler (S. Myradow).

garry-gartaň
[garry-ğartaň], syp.,ser. Garry-gurry. Garry-gartaňlar onuň bilen meýildeş bolsa, ýaş-ýeleňler ony geňirgeýärdiler (B. Kerbabaýew).

garry-gurry
[garry-ğurry], at. Garry we garry hala ýeten adamlar, garry-gartaň. Bu habary eşidip, bu ýerik bäşlän-üçlän garry-gurry adam ýygnanypdy (B. Annageldiýew).

garry-gurty
[garry-ğurty], at, ser. Garry- gurry. Toýa çaga-çuga, ýaş-ýeleň, garry-gurty diýmän, hemmesi çagyrylypdy.

gars-gars
[gars-ğars] I, s. ş. aňl. söz. Kiçi ýarag yzly-yzyna atylanda çykýan ses. Yzly-yzyna atylýan tüpeňleriň gars-gars sesi eşidildi. GARS-GARS [gars-ğars] II: gars-gars gaşanmak öz teniňi yzly-yzyna penjäň bilen gaşamak.

gart-gart
: gart-gart gazanmak azap çekip, kynlyk bilen gazanmak. Gart-gart gazandy, galtamanlar gönendi (Nakyl).

garym-gatym
[ga:rym-ğatym], syp. Biri- birine garyşyp giden, bulam-bujar bolan, gatyşan.

garym-gatymlyk
[ga:rym-ğatymlyk], at. Biri-birine garyşyp giden ýagdaýda bolmaklyk, bulam- bujarlyk. Gumuň eteklerinde kiçijik tamlar, küňreli howlular garym-gatymlykda seleňläp durardylar (B. Seýtäkow).

garyp-gasar
[gary:p-gasar], at. Garyp, ýeter- ýetmez güzeran görýänler.

garyp-gasarlyk
[gary:p-gasarlyk], at. Garyplyk, garyp-pukaralyk ýagdaýy, hor-homsulyk ýagdaýy.

garşy-garşy
[garşy-ğarşy], hal. Öwran-öwran, zol-zol, gaýta-gaýta, telim gezek, telim ýola, her sapar. Bulançak suwdan dolan oýtumlarda sürüji garşy-garşy maşyny ýuwaşadyp, aýlanyp geçýärdi.

garşyma-garşy
[garşyma-ğarşy], hal. Biri- birine bakyp, ýüzbe-ýüz. Biz garşyma-garşy oturyp, köp gürrüňiň başyny agyrtdyk.

gasyn-gasyn
[gasyn-ğasyn], syp. 1. Ýygyrt- ýygyrt. Men onuň gasyn-gasyn ýüzüne dikanlap seretdim (B. Gulow). 2. Epin-epin, eplem-eplem. Bu sapar gonjy gasyn-gasyn ädigini çykaryp, ýaldyrawuk köwüş geýipdi (B. Kerbabaýew).

gat-gat
hal. Birnäçe gatly, birnäçe gatdan ybarat, münder-münder. Galkan kimin gat-gat edip tolkunyp, Derýa menden baýlygyny gizledi (G. Ezizow). Gat-gat mata. Gat-gat jaý.

gatbar-gatbar
[gatbar-ğatbar], hal. Birnäçe gatbardan durýan, üsti-üstüne gatbarlanan, gat-gat edilen. Gatbar-gatbar täze jaýlar bina edilýär.

gaty-gaty
[gaty-ğaty], hal. Çalt-çalt, tiz-tiz, howlugyp, alňasak, basym, güýçli, batly (ýöremek, gürlemek we ş.m. hakynda). Ol öýden çykyp, gaty- gaty ýöräp gitdi.

gaty-gaýrym
[gaty-ğaýrym], syp. Göwne deger ýaly ýokuş, ajy, agyr, bijaý (söz hakynda). Gyzyna gaty-gaýrym söz aýtmaýan Tyllagözel ýalbaryjy bir ses bilen nakyl getirdi (B. Kerbabaýew).

gaty-guty
[gaty-ğuty], syp. Galan-gaçan, iýilmän galan, gatan (çörek hakynda). Gaty-guty zagarany çykaryp öňünde goýdy (“Görogly”).

gatylyp-garylmak
[gatylyp-ga:rylmak], işl., gepl.d., ser. Gatyşyp-garyşmak. Ýaş gelne baran ýerindäkilere gatylyp-garylmak ýeňil düşmedi.

gatym-garym
[gatym-ğa:rym], syp. Biri- birine gatylan, garyşan, bulam-bujar, gatym-garym. Öýüň goşlary gatym-garym bolup ýatyrdy.

gatyşyp-garyşmak
[gatyşyp-ga:ryşmak], işl., ser. Garyşmak 4. Gelen gelin gaýyn öýünde gatyşyp-garyşyp bilen bolsa, onuň gowy gylykly boldugydyr.

gawun-garpyz
[ga:wun-ğarpyz], at. Gawundyr garpyzy aňladýan jemleýji tirkeş söz. Aýsoltan, gawun-garpyz meýdanlarynyň üstünden geldi (B. Kerbabaýew).

gazy-haşar
at. Ýaplary gazmak, arassalamak işi. Ýerleri dökünlemek, tekizlemek, gazy-haşar işleri guramaçylykly alnyp barylýar.

gaça-gaç
[gaça-ğaç], at. Bosgy, gaçyşlyk, gaçha-gaç, dumly-duşa gaçyş, bosuş. Gaça-gaç, kowha-kow onuň heniz gören zady däldi (“Görogly”).

gaça-gaçlyk
[gaça-ğaşlyk], at. Bosa-bosluk, gaçha-gaçlyk, dumly-duşa gaçmaklyk, bosmaklyk.

gaçalak-sapalak
: gaçalak-sapalak etmek gaça durmak, boýun gaçyrmak, gaça durup, sap atmak. Sen kän gaçalak-sapalak eden bolma.

gaçara-kowara
[gaçara-koworo], hal.Bir işi ýerine ýetirer, amala aşyrar, eder, ýetişer ýaly wagt;entek, heniz (wagt hakynda). Häzir gaçara- kowara maý bar.

gaçha-gaç
[gaçha:-ğaç], at, ser. Gaça-gaç. Ol gaçha-gaç, kowha-kowda özüni ýitirmedi (B. Kerbabaýew).

gaçha-gaçlyk
[gaçha:-ğaşlyk], at, ser. Gaça- gaçlyk. Soňra bolsa, gaçha-gaçlykda olar başlaryny gutaryp bilse, kaýyl gelen bolara çemeli (“Edebiýat we sungat”).

gaý-gaýmalaşyk
[ga:ý-ğa:ýmalaşyk], at, ser. Gaýda-gaýmalaşyk. Garagumuň üsti gaý- gaýmalaşyk bilen doldy (B. Kerbabaýew).

gaýa-gopuz
[gaýa-ğopuz]: gaýa-gopuz ýok howsala düşer ýaly, gyssanar ýaly hiç hili ýagdaý ýok, imisalalyk. Gaýa-gopuz ýok ýerinden gulagyna deňiç gyzaryp, abyr-zabyr ediberdi (“Edebiýat we sungat”). Oglanlar, häzir gaýa-gopuz ýok (Ý. Mämmediýew).

gaýda-gaýmalaşyk
[ga:ýda-ğa:ýmalaşyk], at. Köpçülikleýin eýläk-beýläk edilýän çalasyn hereket, eýläk-beýläk çalasyn hereket edýän mähelläniň hereketi. Obanyň içi gaýda-gaýmalaşykdy, ikindiniň alada-derdeseri uly-kiçini herekete getiripdi (G. Kulyýew).

gaýgy-alada
[gaýğ(y)-alada], at, ser. Gaýgy we Alada. Ondan galyň hantama däldi, üstesine gaýgy- alada galdy (B. Kerbabaýew).

gaýgy-gam
[gaýğy-ğam], at, ser.Gaýgy-gussa. Gaýgy-gam adamyň saglygy üçin uly zyýandyr (O. Gadamow).

gaýgy-gussa
[gaýğy-ğusso], at. Adamlarda döreýän we çykalgasyz görünýän gynançly, hasratly pikir, gaýgy-gam. Gaýgy-gussa getirmegin başyňa, Jandan batyr, esrik nerim näm boldy? (“Görogly”).

gaýgy-hasrat
[gaýğy-hasyrat], at, ser. Gaýgy-gussa. Çeker boldum gaýgy-hasrat, Başymdan gitmedi pyrkat (Magtymguly).

gaýgy-ünji
[gaýğy-ünjü], at, ser.Gaýgy-alada. Gaýgy-ünjini taşlap, yhlaslyrak ýapyşyberseň, eliň endik edip gidenini özüň hem duýman galarsyň (G. Gurbansähedow).

gaýra-gaýra
[gaýra-ğaýra] I, at, ser.Gaýra I, 2. Ojaryň howry ony gaýra-gaýra süýşmäge mejbur etdi. GAÝRA-GAÝRA [gaýra-ğaýra] II, hal, ser.Gaýta-gaýta.

gaýta-gaýta
[gaýta-ğaýta], hal. Yzly-yzyna, birnäçe gezek, öwran-öwran, garşy-garşy, zol-zol, gaýtalap-gaýtalap. Oglan haty gaýta-gaýta okady.

gaýtalap-gaýtalap
[gaýtala:p-ğaýtala:p], hal. 1. ser. Gaýta-gaýta. Şol aýdym öz ýüreklerinden turan daýhanlar ony gaýtalap-gaýtalap aýtdyrypdyrlar (B. Kerbabaýew). 2. Nygtap-nygtap, aýratyn üns berip, pugta tabşyryp. Etmeli işlerini gaýtalap-gaýtalap düşündirdi.

gaş-gabak
[ga:ş-ğa:vak], at. 1. Gaş we gabak. Hem seriňe gurbanam, Hem gaşy-gabagyňdan (Aýdym) 2. göç.m. Iň eziz, iň mähriban. Meniň gözüm, gaş-gabagym, Aýlar jan! (B. Kerbabaýew).

gaşba-gaş
[ga:şva-ğa:ş], hal. Ýüzbe-ýüz, garşyma-garşy, biri-birine bakyp, seredip duran, oturan. Ikisi hem oturdylar gaşba-gaş, Ösüpdirler bir obada ýaşba-ýaş (N. Pomma).

gel-gel
[gel-ğel], hal. "Ahyr soňy, iň soňunda"; "eýsem, eýsem-de bolsa", diýen manylarda ulanylýan nägileligi aňladýan söz. Gel-gel, biziňki şeýle bolaýmalymy.

gel-git
[gel-ğit], at. 1. Baryş-geliş, gatnaşyk, gatnaw. Olar bilen gel-gidimiz zordy (“Edebiýat we sungat”). 2. Biriniň öýüne barýan, gelýän adam. Pylanylaryň gel-gidi kän.

geldi-geçer
[gelli-ğeçer], syp. “Bar zat wagtlaýyn, gelşi ýaly geçip gidýär” diýen pikire eýerip, her bir zada jogapkarçiliksiz garaýan, ugursyzlyga, durnuksyzlyga ýol berýän (adam hakynda). Ýek-tük geldi-geçerler käýarym tanalmazlykdan işgärleriň hataryna düşäýýär (K. Berdiýew). Geldi-geçer adam. Özüňe tabşyrylan işe geldi-geçer garamak bolmaz.

geldi-geçerlik
[gelli-ğeçerlik], at. 1. Geldi- geçer gylyk-häsiýetlilik, başdansowmalyk, işiňe jogapkarçilikli garamazlyk. Geldi-geçerlige ýol bermezlik. 2. Işgärler düzüminiň üýtgäp durujylygy, isgärleriň işleýän ýerinde saklanman, işden çykyp durmagy. Maslahat işgärleriň geldi-geçerligine ünsi çekdi.

gele-gelmäne
[gele-ğelmä:ne], hal. Bada- bat,ýüzüniň ugruna, dessine, tiz. Olar gele-gelmäne işe başladylar.

gelim-gidim
[gelim-ğidim], at. 1. Bir iş, zerurlyk üçin bir ýere barma-gelme, gelme-gitme, gatnaşma, yzygiderli hereket. Juwan günlerinde gara gijeler, Gözleri ot bolup ýanan bu merdan Iripdi, iripdi gelim-gidimden, Onuň dynç alasy gerdi birmeýdan (G. Ezizow). 2. Biri-biriň bilen edilýän özara gatnaşyk, oturylyşyk, goňşy-golamçylyk gatnawy. Onuň gelim- gidimi, aýdym-sazy-da köpelipdi (H. Derýaýew).

gelim-gidimli
[gelim-ğidimli], syp. Köp gatnawly, myhman-mediwanly, baryş-gelişli. Ol gelim- gidimli öýüň bikesi, ýagşyny-ýamany, köpi gören heleýdi (“Edebiýat we sungat”).

gelin-gyz
[gelin-ğy:z], at. Gelinler we gyzlar, ýaş aýal maşgalalar. Gelin-gyzlar ýaş-ýeleňler hiňňildik uçýardy (B. Kerbabaýew). Haly önümlerini dokaýan gelin-gyzlarymyza hormat goýýarys (“Türkmenistan”).

gelip-gitmeli
syp. Akyly şeýle bir dury däl, akyly üýtgäp duran.

gelip-gitmeliräk
[gelip-gitmelirä:k], syp. Akyly kemräk. Ol şeýle bir adam däldir, gelip- gitmeliräkdir.

gelüw-gidüw
[gelüw-ğiduw], at, ser. Gelim- gidim.

gemrik-gemrik
syp. Köp sanly gemrik emele gelen. Piliň ýüzi posdan ýaňa gemrik-gemrikdi (B. Seýtäkow).

general-leýtenant
[genera:l-leýtena:nt], at. General-maýordan soňky harby dereje.

general-maýor
[genera:l-maýo:r], at. Ilkinji generallyk derejesi.

general-polkownik
[genera:l- polko:wnik], at. General-leýtenantdan soňky harby dereje.

genji-hazyna
[genji-hazy:na], at. Kän baýlyk, mal-mülk, hazyna.

gep-geňsi
syp. Ajaýyp, örän gowy, oňat, allanäme, üýtgeşik, kemsiz, kössüz. Ol gep-geňsi bolup otyr..

gep-geňsilik
at. Gülala-güllük, allanämelik, oňatlyk, gowulyk. Munda hiç neneňsilik ýok, asyl gep- geňsilik.

gep-gybat
[gep-gy:vat], at. Biri hakynda edilýän ýaramaz gep-gürrüň, myjabat.

gep-gürrüň
at. Dürli habar, maglumat,täzelik, dürli gürrüň, gep. Ol adam bu kinaýaly gep-gürrüňlere näme jogap berjegini bilmedi (T. Gurbanow). ‣Ile gep-gürrüň bolmak il içinde özüň hakda ýaramaz gürrüň ýaýramak, gybatyň edilmek, ile gürrüň bolmak.

gep-gürrüňsiz
hal. Hiç bir bahana tapman, ikirjiňlenmän, ýaýdanman. Magtymguly bu sapar ussanyň mürähetini gep-gürrüňsiz kabul etdi (G. Kulyýew).

gerdiş-gerdan
[gerdiş-ğerda:n], at, ser. Gerdiş 2.

gerek-ýarak
syp. Adam üçin gündelik durmuşda gerekli, ulanylýan (zatlar hakynda). Gerek- ýarak zatlar.

geriş-geriş
[geriş-ğeriş], at. Gumuň, dagyň, baýryň köp geriş bolup duran ýeri. Geriş-geriş daglar.

gerk-gäbe
[gerk-gä:ve]: gerk-gäbe bolmak (doýmak) köp iýip, gaty doýmak.

geze-geze
[geze-ğeze], hal. Aýlana-aýlana, gezip-gezip, köp ýöräp. Şäheri geze-geze lütüm çykdy.

gezek-gezegine
[gezek-ğezeğne], hal, ser. Gezekli-gezegine.

gezekli-gezegine
[gezekli-ğezeğne], hal. Birinden soň beýlekisi; nobatma-nobat. Olar toparlara bölünip, gezekli-gezegine ol halyny dokadylar (“Mugallymlar gazeti”).

gezekme-gezek
[gezekme-ğezek], hal,ser.Gezekli-gezegine. Saryýagyz aýal ýigit bilen gelniň goluny biri-birine gowşurdy-da, olaryň arkasyna gezekme-gezek kakyp, ata-babadan gelýän tanyş sözleri joşup sarnady (G. Kulyýew).

geýim-gejim
[geýim-ğejim], at. Geýimiň ähli görnüşi, egin-eşik. Ol bazardan geýim-gejim aldy.

geň-enaýy
[geň-ena:ýy], syp. Üýtgeşik, geňsi, täsin, ajaýyp. Her ýurt myhmana öňi bilen geň-enaýy zatlaryny görkezýär (“Edebiýat we sungat”)

geň-enaýylyk
[geň-ena:ýylyk], at. Üýtgeşiklik, geňlik, geňsilik, täsinlik, ajaýyplyk.

geň-taň
[geň-ta:ň], syp. 1. ser. Geň. 2. Geň, aýyp, gelşiksiz. Bu adamyň atasyndan hem, oglundan hem hiç bir zady geň-taň görmeli däldigini Gurt gaty gowy bilýärdi (A. Gowşudow). ‣Geň-taň görmäýin! ýaramaz zady göreniňde aýdylýan aňlatma (köplenç, aýal maşgalalar tarapyndan ulanylýar). Goňşusynyň serhos halda bolgusyz aýdyma gygyryp barşyny gören bir oral aýal: ”Geň-taň görmäýin” diýip, iki eli bilen ýakasyny tutdy.

geň-taňlyk
[geň-ta:ňlyk], syp. 1. ser.Geňlik. 2. Geňlik, aýyplyk, gelşiksizlik.

gije-girim
[gi:je-ğirim], at, ser. Gije. Gije- girim bu ikisiniň ogrynça duşuşýanlaryny eşitdik (B. Gulow). Gije-girimde ygyp ýörmäň.

gije-gündiz
[gi:je-günnüýz], at. 24 sagada barabar bolan wagt aralygy, gije bilen gündiziň dowamyndaky wagt.

gije-gündizki
[gi:je-ğünnüýzkü], syp. Gije- gündiziň dowamyndaky, gije-gündizde bolup geçýän.

gije-gündizlik
[gi:je-günnüýzlük], hal. 24 sagada barabar bolan wagtyň aralygynda, gije bilen gündiziň dowamynda. Ol işlänje bir gije-gündizlik zähmet hakyny aldy.

gir-gir
[gir-ğir]: gir-gir etmek bir zada birden gaharlanmak, derrew gaharyň gelmek.

girim-çykym
[gi:rim-çykym], at. Öz aýagy bilen oýüne girip hem-de çykyp bilmek ýagdaýy, geregini özi oňarmaklyk, gymyldy. Olam-a gaty garrandyr, girim-çykymy beri barmydyr? Tüweleme, girim-çykymyny özi oňarýar.

girip-çykmak
[gi:rip-çykmak], işl. Biriniň öýüne baryp, derrew yzyňa gaýtmak. Men goňşulara girip- çykaýyn, derrew gelerin, garaşyber. ‣Bir gapydan girip-çykmak bir öýde bile ýaşamak.

git-gide
hal,gepl.d., ser. Gitdigiçe. Git-gide ýel güýjeýärdi.

githä-gitlik
[githä:-ğitlik], at. Köpçülikleýin gidişlik, köp bolup gidiliş. Githä-gitlik bolan dessine bizem galmalyň.

giç-girim
[gi:ç-ği:rim / gi:ç-ğirim], at. Gün ýaşandan soň, bimahal wagt. Giçde-girimde köçede gezip ýörme!

gody-gody
[godu-ğody], at, ser.Godurdy.

golaý-goltum
[goloý-ğoltum], at. Ýakyn aralyk, ýakyndaky ýer. Şu golaý-goltumda oba barmy?

gomp-gomp
s. ş. aňl. söz.Özüňe göwnüň ýetip, gopbamsyrap ýörelende emele gelýän şekil (köplenç, çaga, ýaş oglan hakynda).Gomp-gomp edip ýöremek.

gop-gowy
syp., hal.Örän gowy, örän ýagşy, gaty oňat.

gop-goýy
syp.,ser.Gos-goýy.

goram-gowsak
[gorom-gowşok], syp. Gaty gowşak (köplenç, saglygy taýyndan gowşak bolan, dogumly däl). Goram-gowşak çaga.

gorka-gorka
[gorko-ğorko], hal. Gorky bilen, çekine-çekine, ýaýdana-ýaýdana, sagyna-sagyna. Gorka-gorka gadam basyp, penjirä golaý bardy, diwara ýaplanyp oturdy (G. Kulyýew).

gorky-howatyr
[gorky-howa:ty:r], at. Adamda döreýän howsalaly ýagdaý.

gorky-ürki
[gork(y)-ürkü], at. Adamda döreýän gorkmak duýgusy. Onuň hiç zatdan gorky- ürküsi ýok.

gors-gors
[gors-ğors], s. ş.aňl.söz. Giň aýakgap geýip ýörelende yzly-yzyna çykýan ses. Gors- gors edip ýöremek.

gos-goýy
[gos-ğoýy], syp. Gop-goýy, has goýy, örän goýy. Gos-goýy aş.

gotdy-gotdy
[gotdu-ğotdy]: gotdy-gotdy etmek hondanbärsi bolup, ýerliksiz gürläp oturmak.

gowul-çowul
at. 1. Gykylyk, galmagal, ses. Bagda çagalaryň gowul-çowuly eşidilýärdi. 2. Bir hili aladaly hereket. Olaryň gapysynda ir bilen gowul- çowul bardy.

goýt-goýt
s. ş. aňl. söz. Goýtuldap ýörelende emele gelýän şekil. ‣Goýt-goýt etmekser.Goýtuldamak.

goýun-guzy
[goýun-ğuzy], at. Goýun we guzularyň umumy ady. Suwa çozýan goýun-guzulara höwes bilen seretdi (B. Pürliýew).

goňk-goňk
s. ş. aňl. söz. Kiçi ädimler bilen ýörelende emele gelýän şekil. Goňk-goňk edip ýöremek.

goňşy-golam
[goňşu-ğolom], at. Goňşulykda we töwerekde ýaşaýan hojalyklar, maşgalalar, goňşular.

goş-golam
[goş-ğolom], at. Durmuşda, ýaşaýyşda zerur bolan zatlaryň jemi, öý goşy. Ol bir burçdaky goş-golamynyň ýanyna baryp ýaplandy (“Edebiýat we sungat”).

goş-kötel
[goş-kötöl], at, ser. Goş-golam. Jygaly beg pahyryň näme goş-köteli bar (“Görogly”).

goşa-goşa
[goşo-ğoşo], at. Iki-ikiden, jübüt- jübüt. Goşa-goşa ogluň bolsun!

goşa-goşadan
[goşo-ğoşodon], hal., ser. Goşa-goşa.

gujak-gujak
[gujok-gujok], syp. Birnäçe gujak, köp. Ojaga gujak-gujak sazak getirip saldy (B. Seýtäkow). ‣ “Gujak-gujak” etmek çagany gujagyňa almak üçin çagyryp, gujagyňy açyp “gujak-gujak” diýmek.

gujur-gaýrat
[gujur-ğaýra:t], at,ser. Gujur. Men Siziň her biriňiziň ata Watanymyzy gülledip ösdürmek ugrunda gujur-gaýratyňyzy gaýgyrmajakdygyňyza ynanýaryn (Gurbanguly Berdimuhamedow. Garaşsyzlyga guwanmak, Watany, halky söýmek bagtdyr).

gujur-kuwwat
[gujur-kuwwa:t], at,ser. Gujur.

guk-guk
[gu:k-gu:k], s. ş. aňl. söz. Yzly-yzyna çykýan guk sesi. ‣Guk-guga dönmek gaty horlanmak, etiň-ganyň dökülip, süňk bolup galmak. Ol näsaglandan soň, guk- guga dönüpdir.

gukmy-paňk
[gu:kmu-paňk], at. Palçykdan okara ýasap, düýbüni ýukaldyp, agyz tarapyny ýere urup, paňkyldyly ses çykarylyp oýnalýan çaga oýny.

gul-gula
[gul-ğulo], at, kön.s. Galmagal, başagaýlyk, her hili howsala salýan gürrüň. Şol wagt onuň goşunyna gul-gula düşüp, her haýsy bir tarapa dagap gitdiler (Andalyp).

gulk-gulk
s. ş. aňl. söz. Suwuklyk howlukman birden içilende ýa-da dar bokurdakly gapdan dökülende yzly-yzyna çykýan ses.

gult-gult
s. ş. aňl. söz., ser. Gulk-gulk. Gult- gult edip süýt içdi.

gultuna-gultuna
[gultuno-gultuno], hal. Ýuwduna-ýuwduna, sägine-sägine, zordan. Ol gultuna- gultuna sözüni dowam etdi.

gum-gukluk
[gum-ğu:kluk], syp. Sessiz- üýnsüzlik, yns-jyns ýokluk, dym-dyrslyk; çolalyk. Häzir onuň töweregi gum-gukluk bolup, şemalsyz güneş örän çogluja duýulýardy (B. Kerbabaýew).

gum-gumursy
at,ser. Gum 3.

gup-gury
[gup-gu:ry], syp., ser. Gus-gury. Gup-gury odun.

gur-gur
[gur-ğur], s. ş. aňl. söz. Gurbaganyň ýaşyl reňklisi däl-de, kül reňkindäki gurlawuk diýen görnüşi yzly-yzyna seslenende çykarýan sesi.

gurruk-gurruk
at. Gurbaga ýaly jandarlaryň, durna ýaly guşlaryň çykarýan sesi.

gus-gury
[gus-ğu:ry], syp. Gaty gury, çakdanaşa guran, yzgardan nam-nyşan galmadyk.

guş-gumry
[guş-ğumry], at. Guşlaryň we gumrularyň umumy ady. Olaryň sansyz şahalarynda guş-gumrular adaty şadyýanlyk bilen bökjekleşýärdiler (G. Kulyýew).

gybyr-gybyr
[gyvyr-ğyvyr], s. ş. aňl. söz. 1. Gysgajyk ädim bilen edilýän hereket. Gybyr-gybyr edip, zordan onuň aýagyna eýerýärdiler (B. Seýtäkow). 2. Mör-möjekleriň gymyldysy, hereketi. Ýagyrnymda garynja gybyr-gybyr edýär öýdýän.

gybyrdyk-gybyrdyk
[gyvyrdyk- ğyvyrdyk], at,ser. Gybyr-gybyr.

gybyrt-gybyrt
[gyvyrt-gyvyrt], s. ş. aňl. söz.,ser. Gybyr-gybyr.

gydy-gydy
[gydy-ğydy]: gydy-gydy etmek biderek, ýüregedüşgünç gürlemek, biderek gürläp irizmek.

gyjy-gyjy
[gyjy-ğyjy], at. Ýaz aýlarynda gögerýän ot.

gyjyk-gyjyk
at. Gyjyklaman çaganyň gyjygyny tutdurmak, gyjygyny getirmek üçin aýdylýan söz.

gyjyrt-gyjyrt
s. ş. aňl. söz. Bir zat iýip otyrkaň iki dişin arasyna düşýän gaty jisimlerden çykýan sesler.

gyk-bak
[gy:k-ba:k], at. Alagalmagal, zenzele, gopgun, yzan-da-çuwanlyk. Aýal, oglan-uşagyň gyk- bagyndan, yzan-da-çuwanlygyndan ýaňa gulagyň kamata gelýärdi (Ý. Mämmediýew).

gyk-gyk
[gy:k-gy:k], s. ş. aňl. söz. Käbir guşlar gygyranda çykýan ses.

gykda-bak
[gy:k-da-va:k], at,ser. Gyk-bak.

gykda-baklyk
[gy:k-da-va:klyk], at,ser. Gyk-bak. Sygyrlar örüden gelensoň, obanyň içi gykda- baklyk bolýardy.

gyl-gymyr
[gyl-ğymyr], at. Gylyň owunjak bölekleri, gylyň gyryndylary.

gylyk-häsiýet
[gylyk-hä:sýet], at. Adamyň özüni alyp barşynda ýüze çykýan ruhy özboluşlyklaryň jemi. Ahal-teke bedewleri bolsa, hakykatdan hem, tebigatyň adama eçilen aýratyn sowgadydyr, ol sazlaşyklylygyň, gözelligiň hem-de wepalylygyň ähli gylyk-häsiýetlerini özünde jemleýär (“Türkmenistan”).

gymyl-gymyl
[gy:myl- ğy:myl], s. ş. aňl. söz. Çala gymyldanylanda emele gelýän hereket.Gymyl- gymyl etmek.

gyn-gyssag
[gy:n-ğyssağ] : gyn-gyssag görmezlik kynçylyk görmezlik. Ol gyn-gyssag görüp ýaşan adam däldir.

gyp-gyrmyzy
syp. Öte gyrmyzy, has gyrmyzy. Gyp-gyrmyzy gyňaç.

gyp-gyzyl
syp. Dym-gyzyl, öte gyzyl, gaty gyzyl. Gyp-gyzyl alma.

gyr-jyn
at. "Ýigreneni, ýigrendigi" ýaly many anladyp, birinji, ikinji we üçünji ýöňkemelerde ulanylýar. Onuň gyr-jyny ýylandy, görse ugry gaçardy.

gyr-kakyn
at. Ýek ýigrenýän zady, myrryh görýäni.

gyr-tutuş
syp., Örän jet, ters, oňşuksyz, erre- de-teşe. Olar biri-biri bilen hemişe gyr-tutuş.

gyr-tutuşlyk
[gyr-tutuşluk], at. Jetlik, terslik, oňşuksyzlyk, erre-de-teşelik.

gyr-ýap
: gyr-ýap etmek 1) oturan adamlary her hili degişme bilen gyzyl-gyran etmek, köp güldürmek. 2) gyran-jyrana salmak, dyr-pytrak etmek, öldürmek.

gyra-gyrma
[gyra-ğyrma], syp. Erňegine çenli dolan, püre-pür, dos-doly, gyrma-gyrat.

gyrak-bujak
[gyrak-bu:jok], at. Bir zadyň çeti, gyrasy, gapdaly, eýlesi-beýlesi. Olaryň hyýaly gyrak-bujagrakdan habar tutup gaýtmakdy (Ý. Mämmediýew).

gyran-jyran
[gyra:n-jyra:n]: gyran-jyrana salmakser. Gyran-jyran etmek.. Gyran-jyran etmek dyr-pytrak etmek, başly-barat dargatmak, hersini bir ýana kowmak. Öňünden çykan towşanlary kowalap, gyran-jyran edipdir (A. Soltanmyradow).

gyrk-gyrk
s.ş.aňl.söz. Gark bolup barýan adamyň çykarýan sesi. ‣ Gyrk-gyrky sanamak gark bolup başlamak, gark bolmak.

gyrmyl-gyrmyl
[gyrmyl-ğyrmyl], s. ş. aňl. söz. Ýuwaş ýörelende emele gelýän haýal hereket. Gyrmyl-gyrmyl edip ýöremek.

gyrp-gyrp
s. ş. aňl. söz. Gözüňi çalt-çalt açyp- ýumup duranyňda emele gelýän şekil.

gyrp-çyrp
: gyrp-çyrp etmek 1) kem-käsleýin kesmek, az-owlak gyrkyp aýyrmak. Men hem şu töwerekde agaçlaryň artykmaç şahalaryny gyrp-çyrp edeýin.2) göç.m. köp zadyň ujundan ile görkezmän, az- azdan almak, az-owlak ýonmak.

gyrt-gyrt
s. ş. aňl. söz. Towşan, owlak-guzy we ş.m. ot, iým iýende çykýan ses. Towşanjyk gyrt-gyrt edip käşir iýýärdi.

gyrym-gyrym
[gyrym-ğyrym], syp. Ýolum- ýolum, üzük-üzük. Ýüp getir diýsek, gyrym-gyrym ýüp alyp geldi. ‣ Gyrym-gyrym etmek ýüpi, bagy ýoluşdyrmak, ýolum-ýolum, üzüm-üzüm etmek.

gysym-penje
at, gepl.d. "Az-kem, az-owlak" manysyndaky takmyny ölçeg birligi. Gysym-penje ot alyp gelmek.

gysyp-gowurmak
[gysyp-gowurmok], işl. Ruhy taýdan çykgynsyz ýagdaýa salmak, güýçli derejede darykdyrmak, ýüregini gysdyrmak. Iň soňky mertligin gözýaşa öwrüp, Gaplaň derisinden çykan gaplaňy Giň kapasa barýa gysyp-gowuryp (G. Ezizow).

gyz-gelin
[gy:z-ğelin], at. Gyzlar we gelinler, ýaş aýal maşgalalar. Mydama gyz-gelniň toýa geýnişi ýaly bezemen geýinmegi halaýardy (H. Meläýew).

gyz-juwan
[gy:z-juwa:n], at. Gyz we ýigit, ýaşlar, gyzlar-oglanlar. Gyz-juwanlar söhbet tutar, Zowky-sapalary bardyr (“Görogly”).

gyz-oglan
[gy:z-oğlon], at.1. Gyzlar we oglanlar, çagalar, ýetginjekler, ýaşlar. Gyz-oglan diýmän hemmeler okaýarlar.2. Gyz maşgala, gyz çaga. Gyz-oglan näzikdir – dutaryň tary, Elinde ýaglygy ýelpeselendi (Halk aýdymyndan).

gyzar-gyzar
[gyzar-ğyzar], at. Gahary getirilende, öňki reňkini üýtgedip, gyzgylt öwüsýän hažžyk.

gyzyl-ala
[gyzyl-a:la], syp. 1. Gyzyl reňkiň ak, gara reňkler bilen gatyşan görnüşi. Muhat aga sözüne dyngy berip, öňündäki gyzyl-ala çäýnekden käsesine çaý guýup içmäge durdy (N. Pomma). 2. Her hili gyzyl, gyzylymtyl reňkdäki egin-eşik, lybas. Goýun janawer: "Gyzlaryň gyzyl-alasy, o-da meniň ýüňümden bolýar" diýermişin (“Edebiýat we sungat”).

gyzyl-gyzyl
[gyzyl-ğyzyl], Gyzaryşyp duran, gyzaryşyp görünýän (köp zadyň reňki hakynda). Gyzyl- gyzyl horazlar, Harmandadyr, ýar-ýar! (Toý aýdymy).

gyzyl-çyzyl
at, gepl.d. Ýaş aýal maşgala. Tamara doktor Amanmyradyň gözüni çöwrüp görüp: – Ogulşirin eje, trahoma ýok. Gözler sag. Indi näme, gyzyl-çyzyl görünmegem geň däl! – diýip bälçiredi (“Türkmen dili” ).

gyzyl-ýaýyrt
: gyzyl-ýaýyrt bolup ýatmak dyr-pytrak bolup dagap, çaşyp ýatmak.

gyzza-gyzza
[gyzza-ğyzza], hal. Gyssagara, gyssagly, az wagtyň içinde, howlukmaç. ‣Gyzza-gyzza gelmek bir işiň aýgytly döwri gelmek iň gyzgalaňly pursaty bolmak.

gyzza-gyzzalyk
[gyzza-ğyzzalyk], at. Dartgynlylyk ýagdaýy, örän alňasaklyk, bir işi örän howlukmaçlyk bilen, gyssagara ýerine ýetirmeklik.

gyçyrt-gyçyrt
s. ş. aňl. söz, Gyjyrt-gyjyrt.

gyýym-gyýym
[gyýym-ğyýym], at. Dilim- dilim, kesim-kesim, gyýkym-gyýkym. ‣Ýüregiň gyýym-gyýym bolmak ýüregiň awamak, örän gaty gynanmak.

gyşyk-çaýşyk
[gy:şyk-çaýşyk], syp. Göni däl, egrem-bugram. Ol maňa gyşyk-çaýşyk hat ýazypdyr.

gyşyn-ýazyn
[gyşy:n-ýa:zy:n], hal. Gyşyna we ýazyna, gyş we ýaz pasyllarynda. Ol telpegini kellesinden gyşyn-ýazyn çykarmazdy.

gähi-gähi
[gä:hi-ğä:hi], hal. Käwagt, kämahal, wagtal-wagtal, käte-käte. Selbinyýaz gähi-gähi aşyklyk mähri ýadyga düşüp, Hemrany ýatlap gezer erdi (“Saýatly – Hemra”). Gähi-gähi bärsin bakdy-da gitdi (Kemine).

gäle-gäle
[gä:le-ğä:le] , at, kön.s. Köp sanly süri, birnäçe süri, süri-süri. Gezersiňiz gäle-gäle, Goşulmaz siz halka-ile (Andalyp).

gök-ak
[gö:ğ-a:k], at. Gök önümler we süýt- gatyk önümleri. Oba gitsek, gök-ak ýetmezçiligini duýamzok.

gök-ala
[gö:ğ-a:la], at. Tene zarba düşüp, gan öýmek zerarly emele gelen menekler.

göle-göle
[gölö-ğölö], üml. Göläni çagyrmak üçin aýdylýar.

gölek-gölek
[gölök-ğölök], üml., ser. Göle- göle.

göm-gök
[göm-ğö:k], syp. Örän gök, juda gök. Töweregiň göm-gök görnüşi göwnüňi açýardy.

gömül-gömül
[gömül-ğömül], at. Çägä, guma gömülýän suwulgana meňzeş kiçijik süýreniji jandar.

gör-bak
[gör-vak], "Seret, äňet, gör, bak" ýaly manyda ulanylýan söz. Häzirki zaman ylmynyň gazananlary bilen ýaraglanan lukmanlar şeýle arzuwlaryň, gör-bak näçesini hasyl etdiler (“Edebiýat we sungat”).

gör-lähet
[gö:r-lähet], at, gepl.d. Düýbünden gerekmejek bolgusyz zatlar. Jaýyň içini gör-lähetden dolduraýypsyň-la.

gördüm-bildim
[gördüm-millim]: gördüm- bildim ýok hiç hili habar ýok, gereklenýän zady, gözlenýän maly, adamy gören, eşiden, bilýän ýok. Soň hem ondan gördüm-bildim bolmady (B. Soltannyýazow).

göre-bile
[görö-vile], hal, gepl.d. Ýaşan döwrüniň içinde hiç haçan, hiç wagt. Göre-bile şeýle zada duş gelmändik.

göre-göre
[görö-ğörö]: göre-göre gelmek bir zady köp görüp, öňden belet bolmak.

göreli-bakaly
[görölü-vaka:ly], "Hany, soňy nähili bolarka, görüberýäs-dä" diýen manyda ulanylýan tirkeş söz.

gören-bilen
[görön-milen], at,ser. Gören- eşiden.

gören-eşiden
[görön-eşden], syp. Bir zatdan habarly, habary bar bolan, gözi bilen gören we eşiden. Gören-eşiden zatlary hakynda gürrüň berdi.

görk-görmek
[görük-görmök], at. Adamyň daşky sypaty we owadanlygy, keşbiň we syratyň sazlaşygy. Onda görk-görmek ýok eken. Görk-görmegi bir zada degýär.

görlüp-eşidilmedik
[görlüv-eşdilmedik], syp. Şu çaka çenli bolmadyk, bilinmedik, görülmedik, eşidilmedik, mälim bolmadyk. Görlüp-eşdilmedik ösüş.

görme-görüş
[görmö-ğörüş], at. Biri-biriň bilen saglyk-salamatlyk üçin baryş-geliş, gatnaşyk, duşuşyk. Men öz dogan-garyndaşlarymyňka görme- görşe gitdim (“Edebiýat we sungat”).

görüm-görelde
[görüm-ğöröllö], at. Görelde bolarlyk, terbiýe, nusga bolup bilerlik edep- tertip.

gös-göni
[gös-ğönü], syp. Dos-dogry, örän göni, dogry (ýol, zat hakynda). Ol yz gös-göni derýajyga alyp bardy (“Edebiýat we sungat”).

göter-göter
[götör-ğötör]: göter-göter etmek birini hemmäň iki eliň bilen ýokary götermek, galdyrmak.

göterhä-göter
[götörhä:-ğötör], hal,ser. Göter-göter.

göwün-isleg
[göw(ü)n-isleğ], at. Göwnüň isleýän zatlary, arzuw-hyýal. Hekaýada adamlaryň göwün-islegleri çeper suratlandyrylýar.

göwün-kine
[göwün-ki:ne], at. Bir zat sebäpli adamlar arasynda ýüze çykýan öýke-kine, närazylyk, göwün galma. Bolmady olaryň mekir-hilesi, Ýokdy bir- birinden göwün-kinesi (A. Kekilow). ‣ Göwün-kine etmekser. Göwün: göwün etmek. Ol menden göwün-kine etmesin.

göwünli-göwünsiz
[göwünlü-ğöwünsüz], syp. Çala göwünli, meýilsiz, höwessiz, iki göwünli, höwesek däl. Ol göwünli-göwünsiz ädimläp ugrady.

göz-dil
[göz-zil]: göz-dil bolmak öňden gelýän yryma görä: göz degmek (ser. Göz: göz degmek).Göz- dil monjugy göz degmezligi üçin boýna dakylýan, diwardan asylýan ýaşylymtyl-gök reňkli monjuk, göz monjugy.

göz-gaş
[gözğa:ş], at. Çaga, garra, ýaraman ýatan adama edilýän garaşyk, ideg. Çaga hemişe göz- gaş edip durmasaň bolýarmy näme?!

göz-gulak
[göz-ğulok]: göz-gulak bolmak1) bir zatdan habardar bolmak, esewan bolmak, seretmek. 2) biriniň halyndan habar alyp durmak, gözden salman, ugruna seretmek, idemek. Lukmanlar maňa göz-gulak bolup ugradylar.

göz-görtele
[göz-ğörtölö], hal. Aç-açan, görnüp durka, mese-mälim, görnetin. Ol göz-görtele ýalan sözleýär.

göz-gülban
[göz-ğülva:n], syp.1. Eleşan, bet- nyşan, sallam-sajak. 2. Wejera; masgara. Beýdip göz- gülban bolup durmak gelşiklimi beri?

göz-gülbanlyk
[göz-ğülva:nlyk], at. 1. Eleşanlyk, betnyşanlyk. 2. Wejeralyk, masgaralyk.

göz-ýüz
: göz-ýüz bolup durmak biri bilen ýüzbe-ýüz bolup durmak, birini birsyhly görüp durmak. Hemişe göz-ýüz bolup duran adamyň çakylygyna görünmeseň birhili bolarmyka diýýän.

göze-başa
: göze-başa düşmek suwumsyzlyk, açgözlük edip, özüňi ýigrendirmek, betnebislik etmek.

gözli-başly
[gözlü-vaşly], syp. Öýli-işikli, maşgalaly. Ol ogluny gözli-başly etmegiň aladasy bilendi. ‣ Gözli-başly etmek öýermek, özbaşyna öý-işik etmek. Il deňinde gözli-başly edip goýbersek, hem oglumyz, hem giýewimiz bordy. Eýýäm iki oglumy gözli-başly etdim.

göçe-göç
[göçö-ğöç], at. Ondan-oňa köpçülikleýin göçüş, göç-hä-göç. Göçe-göç eýledi göwün kerweni, Göç, Öwezim, dolanaly daglara (“Görogly”).

göçe-göçlük
[göçö-ğöşlük], at. Göçüp-gonup ýörmeklik, göçüşlik, göçhä-göçlük.

göçhä-göç
[göçhä:-ğöç], at, ser.Göçe-göç.

göçhä-göçlük
[göçhä:-ğöşlük], at, ser.Göçe- göçlük.

göçüp-gonmak
[göçüp-gonmok], işl. Bir ýerden ikinji bir ýere göçmek, bir ýerde mekan tutman, birsyhly ondan-oňa göçüp ýörmek.

gübür-gübür
[güvür-ğüvür], at. Gök gürlände, ot tutaşyp ýananda we ş.m. çykýan ses.

gübürdiň-gübürdiň
[güvürdüň-ňüvürdüň], at. Haly dokalyp, darak urlanda çykýan ses. Urulýan daraklaryň gübürdiň-gübürdiň sesi eşidilýärdi.

güjeň-güjeň
[güjöň-ňüjöň]: güjeň-güjeň etmekser. Güjeňlemek 2.

güjür-güjür
[güjür-ğüjür]: güjür-güjür etmek ser. Güjürdemek.

gül-gunça
[gül-ğunço], at. Gül we doly açylmadyk gül naýçasy. Bilbil perini gyrgan, gül-gunça dahan sen-sen (Halk aýdymyndan).

gül-pürçük
syp.1. Güllere bürenip oturan. Dürli guşlar gül-pürçük pudaklarda saýraýar. 2. göç.m. Gelşikli, owadan, gözüň gidýän ýagdaý, görnüş. Otagyň içi gül-pürçük bezelipdir.

gül-çeçek
at. Her dürli gülleriň jemi.

gülala-güllük
[güla:la-ğüllük], syp. Gowulyk, oňatlyk, parahatlyk, asudalyk, ýerbe-ýerlik (durmuşyň ähli taraplary, adamyň ýagdaýy we ş.m. hakynda).

gülek-gülek
[gülök-gülök], syp. Gundagdaky çagany güldürmek üçin oňa ýüzlenilip aýdylýan söz.

güles-ýalas
: güles-ýalas etmekser. Gülüm- ýalym etmek. Ol güles-ýalas edip, maňa ýüzlendi.

gülmän-yşman
[gülmä:n-yşma:n], hal. Hiç gülmän, ýylgyrman, oýun edýänini, degişýänini bildirmän. Ol gülmän-yşman, gülşükli sahna görkezdi.

gülüm-ýalym
: gülüm-ýalym etmek ýalandan gülümsirän bolmak, ýaranjaňlyk etmek, güles-ýalas etmek, ýaýaplamak.

gümmi-sümmi
[gümmü-sümmü], syp. Näbelli, ikuçly, gümürtik, düşnüksiz. Ol gümmi-sümmi jogap berdi. ‣ Gümmi-sümmä urmak belli, anyk bir zat aýtman, aýdyňlaşdyrman goýmak. Açyk bir zat diýip bilmedi-de, gümmi-sümmä urdy (A. Gurbanow). Gümmi-sümmi etmek belli bir jogapsyz, gümürtik, näbelli edip goýmak, aýdyňlaşdyrman, düşnüksiz jogap bermek. Sen gümmi-sümmi etme-de, düşnükliräk aýtsana!

gümmük-sümmük
at,ser. Gümmi-sümmi.

gümmür-gümmür
s. ş. aňl. söz. Dowamly çykýan gümmürdili ses. Uzakda toplar gümmür- gümmür edip atylýardy.

gümp-gümp
s. ş. aňl. söz. Top, tüpeň we ş.m. yzly-yzyna atylanda çykýan sesler. Atylýan topuň gümp-gümpi uzyn gije ýatmandyr.

gümp-samp
: gümp-samp etmek ynamsyz geplemek, aýtjak zadyňy pert-pert aýdyp bilmän, gümmi-sümmi etmek, sapajaklamak. Ol bize netijeli bir zat aýtman, ýöne gümp-samp edip otyr.

gümür-ýamyr
at. Öz peýwagtyňa biri bilen edilýän gürrüň, özara mesaýy söhbet. Olar esli wagt gümür-ýamyr edip oturdylar.

gün-günden
[gün-ğünnön], hal. Günsaýyn, gün geldikçe, günbe-günden.

günbe-günden
[günmö-ğünnön], hal., ser. Gün-günden.

günde-günaşa
[günnö-ğüna:şa], hal. Her gün ýa-da gün aşyryp. Men saňa günde-günaşa diýen ýaly hat ýazyp duraryn.

günde-günde
[günnö-ğünnö], hal. Gün yrman, her gün, her gün. Gözel bardyr günde-günde görmeli, Şol gözeliň syýa zülpün örmeli (Magtymguly). Mekdep müdiriniň günde-günde gelip-gitmesi adaty zat (“Türkmenistan”).

günorta-günbatar
[günorto-ğünmatar], at. Günorta bilen Günbataryň aralygy.

günorta-gündogar
[günorto-ğünnoğor], at. Günorta bilen Gündogaryň aralygy.

güp-güp
: güp-güp etmek 1) yzly-yzyna güpbüldemek, lap-lap edip ýanmak. 2) uly-uly gürlemek, hondanbärsi bolup gopbamsy gürlemek. Güp-güp eder, men-men diýer, şondan habardar boluň! (G. Seýitliýew).

güpür-güpür
[güpür-ğüpür], s. ş. aňl. söz. 1. Käbir haýwanyň, adamyň we ş.m. çalt hem sazlaşykly hereket edýän wagty aýaklaryndan çykýan tapyrdyly, güpürdili sesler. Dokma kakylanda daraklar güpür- güpür edip seslenýär. – Baryň, aýlanyň, ýatagyň golaýynda güpür-güpür sesler bar ýaly-la?! 2. Içegelere ýel düşüp, yzygiderli seslenmeginden çykýan ses. Içiň güpür-güpür etmek.

güpür-tapyr
at. 1. Başly-baratly çykýan güpürdili hem-de tapyrdyly sesler. Bu güpür-tapyra Baharyň ejesi oýanypdyr (A. Gowşudow). 2. hal. Birden, bada-bat, hasyr-husur, ur-tut, çalt, derrew. Güpür-tapyr basmak.

güpür-tapyrlyk
at. Güpürdi hem tapyrdy garyşykly döreýän ýagdaý, başagaýlyk. Bu güpür- tapyrlyk daň saz berýänçä dowam etdi (Gurbanguly Berdimuhamedow. Älem içre at gezer). Güpür- tapyrlygyň arasynda bir adam dazyrdap çadyrdan çykdy (Ý. Mämmediýew).

güpürt-güpürt
s. ş. aňl. söz, ser. Güpür- güpür.

güpürt-tapyrt
s. ş. aňl. söz, ser. Güpür- tapyr.

güpürt-tapyrtlyk
at,ser. Güpür- tapyrlyk.

gür-gür
[gür-ğür], s. ş. aňl. söz. Gök gürlände, motor işlände, maşyn ýörände, çarh aýlananda we ş.m. ýagdaýlarda çykýan sesler. ‣Gür-gür silkinmek yzly-yzyna gaty-gaty silkinmek, öwran-öwran silkinmek. Dor alaşa gür-gür silkindi.

gürp-gürp
s. ş. aňl. söz. Yzly-yzyna çykýan gürpüldili ses.

gürpede-gürpe
[gürpödö-ğürpö], s. ş. aňl. söz. Ýumruk, taýak we ş.m. bilen urlanda çykýan ses, gezekli-gezegine çykýan gürp-gürp ses.

gürs-gürs
[gürs-ğürs], s. ş. aňl. söz. Ýürek gürsüldäp uranda çykýan sesler.

gürüm-jürüm
: gürüm-jürüm bolmak birden gözden ýitmek, ýitirim bolmak, zym-zyýat bolmak, nirä gideni belli bolman galmak. Gürüm-jürüm boldy olar, Edil ýiten ýaly diri (Ç. Aşyr). Ejem meniň gürüm- jürüm bolanymy eşidip, howsala düşen eken (A. Allanazarow).

güsür-güsür
[güsür-ğüsür], s. ş. aňl. söz. Köp sanly guş yzly-yzyna gürre ören wagtynda çykýan sesler.

gütür-gütür
[gütür-ğütür], s. ş. aňl. söz. Gaty zat gemrilende, iýlende, garyň üstünden ýörelende we ş.m. çykýan sesler.

güw-güw
[güw-ğüw], s. ş. aňl. söz. Harasat gopanda, güýçli gara ýel turanda ýa-da äpet bir zat uçup geçende we ş.m. ýagdaýlarda yzly-yzyna çykýan sesler. ‣ Güw-güw etmek yzly-yzyna güwwüldäp ses çykmak, yzly-yzyna güwwüldemek. Güw-güw edip, tolkunlaryň sesi eşidildi.

güz-güz
[güz-ğüz],s. ş. aňl. söz. Maşyndan yzly- yzyna çykýan güzzüldili sesler.Duran masyn güz-güz edip, ýerinden gozgandy.

güzzül-güzzül
[güzzül-ğüzzül], s. ş. aňl. söz. Maşyna yzly-yzyna gaz berlende, uly agregatlar işlände döreýän ses.

güzürt-güzürt
s. ş. aňl. söz. Gapdalyňdan batly geçip barýan maşynlardan eşidilýän sesler.

güýmeň-samaň
[güýmöň-sa:maň]: güýmeň- samaň etmek bir zat üçin eglenmek, az wagt saklanyp galmak, az wagt güýmenmek. Şu ýerlerde biraz salym güýmeň-samaň ediberiň! (“Edebiýat we sungat”).

güýç-gaýrat
[güýç-ğaýra:t], at. Bar bolan ähli mümkinçilik, başarjaňlyk, kuwwat, gujur. Men bu hormatly ady ödemek üçin bar güýç-gaýratymy döredi- jilik işine berdim.

güýç-kuwwat
[güýç-kuwwa:t],at,ser. Güýç- gaýrat.

güýürt-güýürt
s. ş. aňl. söz. Käbir mallar gaty iým iýende çykýan sesler. Güýürt-güýürt edip çeýnemek.

güž-güž
:güž-güž etmekser. Güžžüldemek.

güžžül-güžžül
, at. Süýt saglanda, ýanlyk ýaýylanda yzygiderli güžžüldäp çykýan ses.

ha-ha-ha
[ha-ha-ha:], üml. Gaty gülnende çykýan ses.

habar-hatyr
[havar-ha:ty:r], at, ser. Biri ýa- da bir zat hakynda eşidilen habar, gördüm-bildim.Biz uzak wagtlap ol ýerden habar-hatyr alyp bilmezdik.

hajyk-hujuk
at. Sypaýyçylykly, göwün alyjylykly aýdylýan mylaýym söz, hoşamaýlyk. Sen onuň hajyk-hujugyna agzyňy öwelden bolup ýörsüň (R. Gelenow). ‣ Hajyk-hujuk etmek ýaranjaňlyk etmek, göwnüni tapjak bolmak.

hak-hesip
[hak-hesi:p], at. Geçirilýän hasap- hesip, hasaplaşyk. Kakaň bilen hak-hesip edişmäge gitdi (A. Gowşudow).

hak-heşdek
at, ser. Hak II, 1.Elbetde, ýeke at üçin däl, hak-heşdegi, talaby hem bolar-da (B. Sol- tannyýazow).

hak-heşdekli
syp. Zähmetiň, işiň hakyny tölemek şerti bilen.

hak-heşdeksiz
syp. Hak heşdegi bolmadyk.

hak-hukuk
[hak-huku:k], at. Bir zada bolan hak, hukuk, ygtyýar.

hak-hukukly
[hak-huku:kly], syp. Haky, hukugy bar bolan. Hak-hukukly adam.

hak-hukuklylyk
[hak-huku:klylyk], at. Hak-hukugy barlyk.

hak-hukuksyz
[hak-huku:ksyz], syp. Hak- hukugy bolmadyk, haksyz, hukuksyz.

hak-hukuksyzlyk
[hak-huku:ksyzlyk], at. Hak-hukugy bolmazlyk, haksyzlyk, hukuksyzlyk.

haksyz-hukuksyz
[haksyz-huku:ksuz], syp., ser.Hak-hukuksyz.

haksyz-hukuksyzlyk
[haksyz-huku:ksuz- luk], syp., ser. Hak-hukuksyzlyk.

haku-nähak
[haku:-nä:hak], hal. Dogry-da bolsa, nädogry-da bolsa, hak-da bolsa, nähak-da bolsa. Haku-nähak şol işe derrew baş goşmak zerurdy (B. Kerbabaýew).

hal-ahwal
[ha:l-ahwa:l], at, ser. Hal-ýagdaý.

hal-ýagdaý
[ha:l-ýağdaý], at. Ýaşaýyş, durmuş, saglyk; hal-ahwal, gün-güzeran.

halal-haram
[hala:l-hara:m], syp. Halal we haram gatyşan. Sangy etmän, ýygyp halal-haramy,Ahyr bir gün baryp, çaşyr gider sen (Zelili). ‣ Halaly-haramy seljermek halal näme, haram näme bilmek, ýagşyny-ýamany aýyl-saýyl etmek.

halal-haramlyk
[hala:l-hara:mlyk], at. Hem halal, hem-de haram gatyşanlygy, halal bilen haramyň garyşanlygy.

halat-serpaý
[halasserpa:ý], at. Sylag üçin berilýän egin-eşik, mata, serpaý, halat.

halat-serpaýlama
[halasserpa:ýlama], iş ady. Halat-serpaýlamak ýagdaýy.

halat-serpaýlamak
[halasserpa:ýlamak], işl. Halat-serpaý ýapmak, halat-serpaý etmek.

halat-serpaýlamaklyk
[halasserpa:ý- lamaklyk], iş ady. Halat-serpaýlamak ýagdaýy, işi.

halat-serpaýlaýyş
[halasserpa:ýlaýyş], iş ady. Halat-serpaýlamak ýagdaýy.

halat-serpaýlyk
[halasserpa:ýlyk], syp. Halat-serpaý etmek üçin. Halat-serpaýlyk don.

hallyň-sallyň
: hallyň-sallyň etmek bir zady göwünli-göwünsiz, biperwaý ýerine ýetirmek, bir zada göwünli-göwünsiz ýapyşmak.

hallyň-sallyňlyk
at. Bir zada nalajedeýinlik bilen ýapyşylmaklyk, çemeleşilmeklik.

halt-halt
s. ş. aňl. s. Iki-baka ylgap, haýsydyr bir işi bitirmek üçin edilýän hereket. ‣Halt-halta urmak bir zadyň ugrunda selpemek, alakjamak, haltyldamak.

halta-halta
hal. Birnäçe halta; köp sanly halta.

ham-hyýal
[ha:m-hyýa:l], at. Boş arzuw, gury hyýal, netijesiz göwün ýüwürtme. Olar jahyllygyň ham-hyýalydy, Şu günkä garanda ýaz şemalydy (A. Kekilow).

ham-çam
[ham-çam]: ham-çam bolmak gepiň- gürrüňiň alyşmak, göwnüňden turmak, ümmüldeşmek.

ham-çamlyk
[ham-çamlyk], at. Ham-çam bolmaklyk.

han-beg
[ha:n-meğ], at. Hanlar hem-de begler.

han-beglik
[ha:n-meğlik], at. Hanlaryň hem-de begleriň ýagdaýy, derejesi, han-beg bolmaklyk.

hapa-hupa
[hapa-hupo], at,ser.Hapa-supa.

hapa-hupalyk
[hapa-hupoluk], at,ser.Hapa- supalyk.

hapa-supa
[hapa-supo], at. Zir-zibil hapa zatlar, taşlandylar.

hapa-supalyk
[hapa-supoluk], at. Zir- zibilleriň üýşen ýeri.

haplyk-süplük
[haplyk-süplük] hal,ser.Hapa-supa.

hapyr-hupur
: hapyr-hupur etmek çeýnäp- çeýnemän, çalt ýuwutmak, çala çeýnäp iýmek, nebsewürlik bilen iýip gutarmak.

hapyr-supur
at. Her hili galan-gaçan taşlandy, köne-küşül, süplük. Bularyň ýatan ýeri sygryň ýatagy ýaly, aňry-bäri taşlanan jaý bolmaga çemeli, hapyr- supurlar bulaşyp ýatyrdy (A. Gowşudow).

hapyr-supurlyk
[hapyr-supurluk], at. Hapanyň köp üýşen ýeri, köp ýeri.

har-hamyr
[ha:r-hamy:r], at,ser.Harty-hurty. Içindäki har-hamyrlaryň gyzan bazarda gara şaýa geçmejegini bilýärin.

har-zar
[ha:r-za:r], syp. Horluk çekýän, ejirli, jebir görýän, har hem zar. Olaryň gül ýaly güni bar, har-zar zady ýok.

haram-halal
[hara:m-hala:l], syp., ser.Halal- haram.

harman-hoşa
[harman-ho:şo], at. Harman, hasyl we ş.m. ýygnama işi.

harpma-harp
[harypma-haryp], hal. Her harp boýunça, ýekän-ýekän, setirme-setir, sözme-söz, jikme- jik.

harpy-hurpy
at. Taşlanan, üýşürilen aňry- bäri, köne-küşül zatlar.Aljyraňňylyk arasynda özüni saman dölä atyp, harpy-hurpularyň astynda gizlenmek küýüne düşdi (B. Kerbabaýew).

harty-hurty
at. Aňry-bäri, odur-budur, biderek zat.Ýeňil kelläň birine, Harty-hurty zat berip, Bulaşdyrys obany (A. Kekilow).

harwar-harwar
[harwor-harwor], at. Birnäçe eşek ýüki möçberindäki. Asylkysyny aýdanda, eger seniň duluňda hemme esbaplary bilen üpjün ala tow hyrlyň asylgy duran bolmasa ýa-da duluňda päkize jöwher gylyjyň tärimiň başyndan asylgy bolup, işigiňde-de kişňäp duran atyň bolmasa, seniň gapyňda daýhançylyk esbabynyň müňüsi üýşsün, harwar-harwar jöwen, bugdaý, arpa hasyl al, tapawudy ýok, bir gürrüňçilikde birden sen gatyrak güläýseň, ilki bilen öz kowumyňdan biri: “Sen näme gürleýäň, bar çaýryňy çap” diýer (A. Gowşudow).

hary-zar
[ha:ry-za:r], syp., ser. Har-zar. Adam ogly gelip pany jahana, Pelegiň golundan hary-zar bolduň (Magtymguly).

harç-harajat
[harç-haraja:t], at,ser.Harç.

has-da-has
[has-sa-has], hal. Hemmesi has-has edip, haslaşyp.

has-has
s.ş.aňl.s. Daljygyp demiň içiňe sygmaýan ýagdaýynda emele gelýän sesler. Myrat has- has edip, adamlaryň ýüzüne seredip durdy (A. Durdyýew). Näme, yzyňdan ýagy gelýän ýaly, has-has edip gelýäň?

hasap-hesip
[hasa:p-hesi:p], at,ser.Hasap 1.

hasaply-hesipli
[hasa:ply-hesi:pli], syp., ser.Hasaply.

hassa-bimar
[hassa-vi:ma:r], syp.,ser. Hassa1.

hasyr-husur
hal. Örän çalt, çaltlyk bilen, haýdan-haý, howlukmaç. Kakam çaşyp ýatan kagyzlary hasyr-husur ýygnaşdyrdy.

hat-habar
[hat-havar], at. Hat üsti bilen ýa-da dilden ýetirilýän, iberilýän habar, maglumat, habar- hatyr, gördüm-bildim. Hojawdan bir ýyl bäri hat-habar ýokdy (B. Gurbanow).

hat-pat
at,ser.Hat1.Heý, sen onuň gyzyna hat- pat dagy ýazan dälsiň-dä diýip sorady (A. Gowşudow).

hat-petek
at, gepl. Ýazuw-pozuw, hat. Emma ol şol mahal hat-petek işi bolup, gelen daýhanlaryň işini düzedip, ýola salmak üçin daşky tama çykmaly boldy (A. Gowşudow).

hat-peteksiz
syp. Hat-petegi, resminamalary bolmadyk.

hat-peteksizlik
at. Hat-petegiň, resminama-laryň bolmazlygy.

hat-sowat
[hassowot], at. Sowat, okuw, bilim.

hat-sowatly
[hassowotly], syp., ser.Hatly- sowatly. Meni okadyp, hat-sowatly etdi (A. Durdyýew).

hat-sowatsyz
[hassowossuz], syp. Ýazyp- pozup bilmeýän, okuwsyz, bilimsiz.

hat-sowatsyzlyk
[hassowossuzluk], at. Ýazyp-pozup bilmezlik, okuwsyzlyk, bilimsizlik. Hat- sowatsyzlygyň zyýan berýän ýeri köp bolýar.

hatarma-hatar
hal. Her bir hatar boýunça, yzly-yzyna. Köçä çykyp, ýedi pili hatarma-hatar gabat duruzdylar (“Görogly”).

hatly-petekli
syp., ser.Hatly2.Biz häzir hatly-petekli adamlar.

hatly-sowatly
[hatly-sowotly], syp. Ýazyp- pozup bilýän, okuwly, bilimli.

hatly-sowatlylyk
[hatly-sowotluluk], at. Ýazyp-pozup bilijilik, okuwlylyk, bilimlilik.

hatsyz-habarsyz
[hassyz-havarsyz], syp. Hiç hili habarsyz, maglumatsyz.

hatsyz-habarsyzlyk
[hassyz- havarsyzlyk], at. Hiç hili habar, maglumat ýokluk.

haw-haw
[hav-hav], üml. Itiň yzly-yzyna üýrüşini aňladýan sesler. Bakman itiň haw-hawuna, Bir gapyny açdy eli (Ç. Aşyrow).

haý-dek
: haý-dek diýmekser.Haý diýmek. Bir haý-dek diýen adam bolmazmy muňa?! (A. Gowşudow).

haý-haý
"Dur, sabyr et, gaty gitme" diýen many aňladýan ümlük. Haý-haý seniň ýörişiň, arslana, şire ogşar (Kemine). – Haý-haý, heleý, öwünseňem ýagdaýy bilen öwün – diýip, ynanmazlyk etjek boldy (N. Pomma).

haý-haýly
syp. 1.Örän gyzgalaňly, aldym- berdimli, şowhunly. Başlanýar obanyň haý-haýly güni, Gijesi-gündizi ýatyrmaz ony (A. Kekilow). 2.Dabaraly, gürrüňli. Haý-haýly geň bir waka adamlarda uly täsir galdyrdy.

haý-haýow
[haý-haýo:w], "Baý-baý, älhepus, bä" ýaly many aňladýan ümlük. Haý-haýow, munuň ulag bolaýşyny!

haý-howaýy
[ha:ý-howa:ýy], syp. Manysy, mazmuny howaýy bolan, biderek, bolgusyz, ugursyz. Haý-howaýy söz.

haý-küş
: haý-küş etmek gowy bolmaga, erbetlik etmezlige ündemek, etmişi üçin ýazgarmak, haý diýmek.

haý-waý
[ha:ý-wa:ý], üml. Kynçylykly ýagdaýa düşülende kömek islenip aýdylýan söz. ‣ Haýyna-waýyna garamazlyk öz ygtyýaryna, islegine goýmazlyk, güýç, zorluk görkezmeklik.

haýa-şerim
[haýa:-şerim], at,ser.Haýa. Ony haýa-şerim goýbermeýärdi (H. Derýaýew).

haýal-ýagal
[haýal-ýağal], hal. Öz peýwagtyna, arkaýyn, äwmän, haýallyk bilen. Ýekeräk bir öýüň gapysynda bir ýaşuly iki elini syrtynda tutup, haýal-ýagal gezim edýärdi (B. Kerbabaýew). Ýöne ol soraglaryny haýal-ýagal berýärdi. Arasyna gürrüň salýardy (A. Gowşudow).

haýal-ýagallyk
[haýal-ýağallyk], at. Öz peýwagtynalyk, arkaýynlyk, äwmezlik.

haýdan-haý
hal. Ur-tut, örän tiz, çalt, ara wagt salman, çalasynlyk bilen, haý diýmän. Hasan gyzyň haýbatyndan gorkup, näderini bilmän, haýdan- haý münüp oturan piliniň astyna girdi (“Görogly”).

haýt-haýt
üml.,ser.Haýt1.Olar gözlerini depesine dikip, buýtar-suýtar edýän düýelere: – "haýt- haýt"" – diýip, ýollaryny dowam etdiler (“Edebiýat we sungat”).

haýyr-sahawat
[haýyr-saha:wat], at. Haýyr hem ýagşylyk, kömek, ýardam, haýyr-yhsan. Munuň öz kowum-garyndaşyna, öz obasyna edýän haýyr- sahawatynyň hetdi-hasaby ýok (B. Kerbabaýew).

haýyr-sahawatly
[haýyr-saha:watly], syp. Haýyr-sahawat edýän.

haýyr-sogap
[haýyr-soğa:p], at. Ýagşylyk edip, alynýan alkyş.

haýyr-yhsan
[haýyr-yhsa:n], at,ser.Haýyr- sahawat.

haýyr-şer
at.1.Tekiz ýere yzly-yzyna "haýyr" diýip bir çyzyk, "şer" diýip, ýene bir çyzyk çyzyp atylýan palyň bir görnüşi. 2.Hem haýyr-yhsany, hem şeri öz içine alýan ýagdaý.

haňk-huňk
: haňk-huňk etmek göni jogapdan boýun gaçyrmak, gepläre gep tapmazlyk, sypjyk gürlemek. Geldi okuw hakda gürrüň edilen ýerde uzak durman, haňk-huňk edip gidibererdi (A. Durdyýew).

haş-haş
s. ş. aňl. s. Demiň daralan ýagdaýynda howa ýetmän emele gelýän sesler.Oguldursun haş-haş edip otyrdy (A. Durdyýew).

hele-hüle
[hele-hülö], syp. Helemüçük. Öz-ä hele-hüle zat däl-ow, başardarmyka? (B. Pürliýew).

heniz-henizler
[heni:z-heni:zler], hal, ser. Heniz.

hepdeme-hepde
hal. Her hepdede.

heran-haçan
[hera:n-haça:n], hal. Irde-giçde, haçan-da bolsa, haýsy hem bolsa bir wagt.

hergiz-hergiz
[herği:z-herği:z], hal. Hiç haçan, hiç wagt. Pylan oba hergiz-hergiz baraýmagyn diýip, Permana aýratyn tabşyrdy (A. Gowşudow).

het(d)
[het], at.Çen, çak; ýagdaý, hal, dereje. Şu mähriban sözleriň meni çagalyk hetdine eltdi (B. Kerbabaýew). ‣ Hetden aşmak çenden aşmak, adaty bolmaly ýagdaýdan öte geçmek, çakyňy, çeniňi, hetdiňi bilmezlik. Hetdiňi tanamak (bilmek) öz çeniňe- çakyňa, ýagdaýyňa akyl ýetirip bilmek, etjek işiňde öz çägiňi kesgitläp bilmek. Het etmek başarmasy kyn işe baş goşmak, synanmak, milt etmek. Güljahan het edip bilermikä? (B. Pürliýew).

hetdi-hasaby
[hetdi-hasa:vy]: hetdi-hasaby ýok san taýdan örän köp, çensiz köp.

hetsiz-hasapsyz
[hessiz-hasa:psyz], syp. Çeni-çaky ýok, örän köp, ummasyz, san ýetmez.

hezzet-hormat
[hezzet-hormot] , at,ser.Hezzet. Soltanlara laýyk hezzet-hormat ederlik gurbumyz ýokdur (“Myraly”).

heýjanelek-janelek
[heýja:nelek- ja:nelek], ser.Heýjanelek. Ýagyş ýagara geldi, Saman suwara geldi, Heýjanelek-janelek, Gyzlar oýnara geldi (Halk döredijiliginden).

hi-i
[hi-i] "Ýok" diýen manyda agzyň ýumuk ýagdaýynda aýdylýan ümlük. – Aşyr, doganyň okuwdan geldimi? – Hi-i.

hikir-hikir
at. Çalarak gülünýärkä çykýan sesler, kikir-kikir.

hil-hil
[hi:l-hi:l], syp. Dürli-dürli, her tüýsli, her hili, dürli görnüşli. Hil-hil matalar.

holpy-solpulyk
[holpu-solpuluk], at. Giň, uzyn sallam-sajak bolup duran ýagdaýda bolmaklyk.

holpy-solpy
[holpu-solpy], syp. Sallam-sajak bolup duran, giň bolan (geýim-gejim barada).

hopul-sopul
syp. Giň, tagaşyksyz geýim geýnen. Ol geýen eşigini, balagynyň uçguryny, çarygynyň bagyny oňarman, süýräp, hopul-sopul gezerdi (A. Durdyýew).

hor-homsy
[ho:r-homsy], syp. Ýeter-ýetmez ýagdaýda ýaşaýan, horluk çekýän.

hor-hor
: hor-hor etmek gaharly käýinmek, hüňürdemek. Hor-horunyýatyrmakkäýinmesini, hüňürdäp ýörmesini, men-menligini goýdurmak.

hor-zar
[ho:r-za:r], syp. Horlukda, ýetmezçilikde, mätäçlikde ýaşaýan.

hork-hork
: hork-hork etmek horkuldap aglamak.

hormat-hezzet
[hormot-hezzet], at. Birine edilýän hormat, sylag, hezzet, söwüş.

hormat-sylag
[hormossy:lağ], at,ser.Hormat-hezzet.

horp-horp
s. ş. aňl. söz. Düýe suw içende yzly-yzyna çykýan sesler.

howp-hatar
at,ser.Howp.

howul-halat
[howul-ha:lat], hal,ser.Howul- hara. Esger haty howul-halat okady-da, kisesine saldy (A. Nazarow).

howul-halatlyk
[howul-ha:latlyk], at,ser.Howul-haralyk. Ol onuň pyçakdygyny duýdy we haçan duşmanyň bir pulemýotyny alyp, ony olaryň özlerine garşy atmaga başlanda, howul-halatlykda çermegine gysdyrany ýadyna düşdi (A. Gowşudow).

howul-hara
[howul-ha:ra], hal. Howul-halat, hasyr-husur, gyssanmaç, howlukmaç. Ol bir topar düşnüksiz zatlary hüňürdäp, howul-hara eşiklerini geýmäge başlady (T. Gurbanow).

howul-haralyk
[howul-ha:ralyk], at. Howul-hara pursat, gyssagly ýagdaý.

hoňkudyk-hoňkudyk
[hoňkuduk- hoňkuduk]: hoňkudyk-hoňkudyk etmek ser.Hoňkudyklamak.

hoňňul-hoňňul
: hoňňul-hoňňul etmek nägileleik bilen hoňňuldamak, hoňňuldyly igenmek.

hutma-hut
[hutmo-hut], syp. "Deňme-deň, barabar" diýen manyda ulanylýan söz. Oýun hutma-hut gutardy.

hutma-hutluk
[hutmo-hutluk], at.Hutma-hut ýagdaý.

huwwa-huw
[huwwa:-huw], üml. Çaga hüwdülenen mahaly aýdylýan söz. Ejeň gurban adyňdan, Huwwa guzym, huwwa-huw (Hüwdi).

hyh-tüf
s.ş. aňl. söz. Tüýkürilende çykýan ses. Agzyndaky palçygyny ýeňi bilen süpürdi, "hyh-tüf" diýip tüýkürdi (B. Kerbabaýew).

hyk-çok
at, ser.Hykgy-çokgy 1. ‣ Hyk-çok etmek bolgusyz bahana etmek.

hykgy-pykgy
at. Bolgusyz bahana, biderek delil.

hykgy-pykgysyz
syp. Gep-gürrüňsiz, hiç bir bahanasyz. Hykgy-pykgysyz şu ýerden göteriliň.

hykgy-çokgusyz
[hykgy-çokgusuz], syp., ser.Hykgy-pykgysyz.

hykgy-çokgy
at. Näsaglyk, ýarawsyzlyk zerarly ýüze çykýan zeýrenç, zeýirdi. Onuň hykgy- çokgusy has artyp başlady.

hykyr-hykyr
s. ş. aňl. söz. Hykyrdy sesi, hykyrdap çykýan gülkiniň sesi.

hymy-symy
at, ser. Hümi-sümi.

hymyr-symyr
at, ser. Hümür-sümür. Hallygaranyň keýpsizligini görüp, öz aralarynda hymyr-symyr edişip başladylar (S. Myradow).

hynny-mynny
at. Bolgusyz bahana, ugursyz bahana, göwünli-göwünsiz delil.–Aý, maşgalamyz ýaş – diýip, hynny-mynny eden bolup otyr (H. Derýaýew).

hyrk-hyrk
s. ş. aňl. söz.Jan howluna hyrkyldap, bogazdan çykýan sesler. Hyrk-hyrk edip ýatmak.

hyrt-hyrt
s. ş. aňl. söz, ser.Hyrtyldy. Annaguly sölpi kellesini hyrt-hyrt gaşamaga durdy (A. Durdyýew).

hyryn-dykyn
[hyry:n-nyky:n], hal. Dos-doly, dykylyp doldurylan ýaly. Az salymda giň howly adamdan hyryn-dykyn doldy (N. Pomma).

hyryn-dykynlyk
[hyry:n-nyky:nlyk], at. Dykylyp doldurylan ýagdaýda bolmaklyk, dos-dolulyk.

hytdy-pytdy
at. Bolgusyz, ugursyz bahana. Indi hytdy-pytdy edäýmäň.

hytdyk-pytdyk
at,ser. Hytdy-pytdy.

hyňk-myňk
: hyňk-myňk etmek ser. Hyňk- pyňk etmek.

hyňk-pyňk
: hyňk-pyňk etmek gümmi-sümmi etmek, gümmi-sümmä urmak, haňk-huňk etmek.

hyşy-pyşy
at,ser. Hyşy-wuşy. Şol wagt gelin- gyzlar özaralarynda hyşy-pyşy gürrüň edişip, turup gitdiler (A. Gowşudow).

hyşy-wuşy
at. Özara ýuwaşlyk bilen edilýän gürrüň, gizlin gürrüň, hyşy-pyşy.

hä-ä
[hä:-ä:], "Hawa" manysynda ulanylyp, razylygy, tassyklamagy aňladýan ümlük.

häli-häzir
[hä:li-hä:zir], hal. Şu wagt, häzir. Häli-häzire çenli ondan habar ýok.

häli-şindi
[hä:li-şinni], hal. Yzyny üzmän, birsyhly, yzly-yzyna, gaýta-gaýta, tiz-tizden, çalt- çaltdan.

hälimi-şindisi
[ha:limi-şinnisi]: hälimi-şindisi ýok yzyny üzmän, birsyhly, yzly-yzyna, gaýta- gaýta.Onuň hälimi-şindisi ýokdur, bir zady bahanalap geler durar.

hödür-kerem
at,ser.Hödür. Hödür-kereme garaşýan ýok (“Görogly”). Baharyň hödür-kereminden özüçe many çykaryp, Wüşi kel özüne göwnüýetijilik bilen oturgyçda oturdy (A. Gowşudow).

höküdik-höküdik
[höküdük-höküdük]: höküdik-höküdik etmek höküdikläp ýöremek, höküdikläp barmak.

hölt-hölt
s. ş. aňl. söz. Tagaşyksyz uly ädimläp, ylgaşlap ýörelende emele gelýän şekil. ‣Hölt-hölt etmek. ser.Höltüldemek.

hördem-höp
[hördöm-höp], hal, gepl.d., ser. Hörden-höp.

hörden-höp
[hördön-höp], hal, gepl.d. El ujundan çalak-çulak edilen (iş hakynda). Hörden-höp edilen iş.

höre-höre
[hörö-hörö], üml., Köşek ýanyňa çagyrylanda aýdylýar.

höre-köşe
[hö:rö-kö:şö], at. Köşeşdiriji, rahatlandyryjy mylaýym, ýakymly, hoşamaý sözler. Hallygara seniň höre-köşäňe mätäç adam däl (S. My- radow). ‣Höre-köşe [hö:rö-kö:şö]: höre-köşe etmek köşeşdiriji sözler aýdyp rahatlandyrmak.

höre-köşeleme
[hö:rö-kö:şölömö], iş ady. Höre-köşelemek ýagdaýy.

höre-köşelemek
[hö:rö-kö:şölömök], işl. Höre-köşe edip köşeşdirmek, mylaýym, ýakymly, hoşamaý sözler aýtmak, höre-köşe etmek. Seni mydama höre-köşeläp işletmelimi?

hörele-hörele
[hörölö-hörölo], üml.,ser.Hörele.

höwlüm-höwlüm
üml. Sygyr sagyljak ýa- da gölesi aldyryljak bolnanda, söýlüp aýdylýan söz. Ejesi bolsa "höwlüm-höwlüm" diýip, göläni tutup, sygra ýaladýar (A. Durdyýew).

höňk-höňk
s. ş. aňl. söz. Göwresini dik tutup bilmeýän ýaly, tagaşyksyz loňk-loňk edip, ylgabrak gidilende emele gelýän şekil. ‣Hönk-höňk etmek ser.Höňküldemek.

hülli-hülli
[hüllü-hüllü]: hülli-hülli etmek örän lälik saklamak, läliksiretmek, aýnatmak. Ony öz ugruna goýberip, hülli-hülli edip sakladylar (A. Durdyýew).

hümi-sümi
[hümü-sümü], at,ser.Hümür-sümür. Olar öz aralarynda hümi-sümi edişdiler.

hümmi-sümmi
[hümmü-sümmü], at, ser. Hümi-sümi. Olar öz aralarynda hümi-sümi edip gürleşýärdiler (A. Gowşudow).

hümür-sümür
at. Näme diýiljek bolunýandygy eşitdirilmän edilýän gürrüň, hümi-sümi, hymy-symy. Daşardan hümür-sümür eşidildi (“Edebiýat we sungat”).

hüý-häsiýet
[hüý-hä:sýet], at,ser.Häsiýet 1. Bike eje Sähetdurdy aganyň hüý-häsiýetini taryplap başlady (N. Pomma).

hüý-häsiýetli
[hüý-hä:sýetli], syp. Belli bir häsiýetdäki, haýsydyr bir häsiýet mahsus, häsiýetli. Kim öz perzendiniň gowy hüý-häsiýetli adam bolup ýetişmegini arzuw edenok?!

hüňür-hüňür
at,ser.Hüňürdi. Hüňür-hüňrüňi azrak et-de, näme buýursalar şony ediber! (A. Durdyýew). Hüňür-hüňür etmek.

hüňürde-hüňür
[hüňürdö-hüňür]: hüňürde- hüňür bolmak ählisi hüňürdemek.

ibirt-zibirt
[i:virt-zivirt], gepl. d.,ser. Ibirtde-zibirt.

ibirt-zibirtlik
[i:virt-zivirtlik], at, ser.Ibirtde-zibirtlik.

ibirtde-zibirt
[ivirtde-zivirt], Ikibaka gatnaw, başagaý, howlukmaç janly hereket, eýläk-beýläk eriş- argaç gatnaw. Halk arabaly, düýeli, eşekli, pyýada ibirtde-zibirt, her kimiň ýüzi bazara tarapdy (H. Der- ýaýew).

ibirtde-zibirtlik
[i:virtde-zivirtlik], at. Başagaýlyk, alňasaňlyk bilen edilýän hereket, alabasgylyk, eýläk-beýläk köpçülikleýin ýetişiksiz gatnaw. Obada ibirtde-zibirtlik başlanyp, obanyň içi gymyrsy boldy (A. Gowşudow).

ideg-sorag
[i:değ-so:roğ], at. Bir zady, birini aňtaýyş, gözleg, ondan-mundan soraýyş. Weli aga, pully nirelere baran bolsaň, şo taýdan ideg-sorag edip gör, nirelere bardyň? (A. Durdyýew).

idi-yssywat
[i:d(i)-yssuwa:t], at. Ideg, gözegçilik, garaşyk (iým bermek, suwa ýakmak we ş.m.). Ak sakgally ýaşuly ertir at çapyşygy bar diýlen gijesi öňlerem rahat ýatyp bilmezdi, atyna idi-yssywat edip, ertirki boljak zatlary serinde aýlap geçirerdi (O. Ödäýew).

iki-ikiden
hal. 1. ser. Ikibir-ikibir. Agşam ýaşulular iki-ikiden ýygnanyp başladylar. 2. Jübüt- jübütden, goşa-goşadan. Iki-ikiden sanamak.

iki-ýeke
san. 1. Käbir, birnäçe, ýek-tük. Iki- ýeke gijä galanlar gyssanmaç ýöreýärdiler (B. Kerbabaýew). 2. Seýrek, selçeň, ýek-ýarym. Gara saçyndan iki-ýeke ak görünmegine garaman, ýakasynyň bejerigi ýaş gelniňkiden-de haýbatlyrakdy (B. Kerbabaýew). ‣ Iki-ýeke basmak göwünli-göwünsiz, käte bir basyp ýöremek, assa basyp, ýuwaş ýöremek. Ol iki- ýeke basyp, howla girdi.

ikibir-ikibir
[ikivi:r-ikivi:r], at. Iki-ikiden, iki- iki bolup, iki-ikiden goşulyp. Ol ýerde ikibir-ikibir atlar goşular, çapýan atlaryň tozany asmana galar (A. Gowşudow).

ikilän-üçlän
[ikilä:n-üşlä:n], san. Iki-üçden, iki ýa-da üç bolup. Gowaçanyň içinde daýhan köp bolmasa-da, her ýerde ikilän-üçlän işläp ýörenlere göz ilýärdi (B. Kerbabaýew).

ikilän-ýekelän
[ikilä:n-ýekelä:n], san. Azda- kände, ýek-tük; käbir. Ol ýaşulynyň sözüne gulak gabardanlaram ikilän-ýekelän ýok däldi (“Edebiýat we sungat”).

il-bende
[i:l-vende], at,gepl.d. Öz güzeranyny zähmeti bilen dolaýan, öz işi bilen gümra adamlar. Il- bende ýyllar boýy barara gapy, batara köl tapman gezýärdi (G. Kulyýew).

il-gün
[i:l-ğün], at. Halk, ilat, köpçülik, jemagat. Mübärek baýramyňyz gutly bolsun, tutan orazalaryňyz kabul bolsun, il-günüm! (“Nesil”).

il-halk
[i:l-halk], at, ser.Il-gün.

il-ulus
[i:l-ulus], at, kön.s., ser. Il-gün. Uruşda edermen gaýduwsyzlyk il-ulusyňyzyň abraýydyr (A. Gowşudow). Hudaýa şükür, il-ulus abadançylyk.

il-ymmat
[i:l-ymmat], at, ser.Il-gün. – Biz-ä ilde-ymmatda sen ýalyny gören däldiris.

ilen-çalan
[i:len-çalan], at. Daşkyrak dogan- garyndaş, garyndaşlyk babatynda çala ilteşigi bolan, kowumdaş.

ileri-gaýra
[ileri-ğaýra], at. Ilerik hem gaýrak, öňe-yza, aňryk-bärik, eýläk-beýläk. Düýe tagaşyksyz dyzlaryny ileri-gaýra süýşürip, döşüni ýere berip oturdy (B. Kerbabaýew).

ileri-ileri
at. Gaýta-gaýta öňe tarap, gitdigiçe öňe. Olar ileri-ileri omzaşdylar (N. Saryhanow).

ilerik-gaýrak
[ileri:k-ğaýra:k], at, ser.Ileri- gaýra. Güýçli traktorlar ilerik-gaýrak omzap, ürgün çägeleri ýerinden üýtgedýärdi.

ilik-düwme
[ilik-düwmö], hal,gepl.d. Ymykly, başdan-aýak, kemsiz. Materiallary ilik-düwme öwrenmek.

ilki-ilkiler
hal. Başda, ilki bada, ilki wagtlar. Ol ilki-ilkiler öwrenişmejek boldy.

illi-günli
[i:lli-ğünlü], syp. Ili-güni bolan, kowum-garyndaşly, belli ýurdy, mesgeni bolan. Illi- günli adam.

illäp-günläp
[i:llä:p-günlä:p], hal. Köpçülik bolup, il-gün bolup tagalla edip, agzybirlik bilen. Şeýdip, janlarym, illäp-günläp kel gyzy äre beren ýaly, muny-da bir sana geçireliň - diýip, Aknabat eje tabşyrdy (A. Durdyýew).

ilsiz-günsüz
[i:lsiz-ğünsüz], syp.1. Ili-güni bolmadyk, kowum-gardaşsyz. 2. Ýurtsuz, mesgensiz, mekansyz.

imi-sala
[i:mi-sala:], hal. Asuda, ümsüm, parahat, dynç. Imi-sala garaňky gijedi.

imi-salalyk
[i:mi-sala:lyk], at. Asudalyk, ümsümlik, parahatlyk, dynçlyk. Mellege suw tutýan adamlaryň pilleriniň kä eýle tarapdan, kä beýle tarapdan gelýän tarpyldysy bu imi-salalykda has golaýda ýaly bolup eşidilýärdi (“Watan”).

ine-gana
[i:ne-ğa:na], hal. Arkaýyn, alňasaman, howlukman.

ine-ganalyk
[i:ne-ğa:nalyk], at. Arkaýynlyk, alňasamazlyk, howlukmazlyk. Ol gyzlaryň öý bezeýişlerine ine-ganalyk bilen syn edýärdi (N. Saryhanow).

inedördül-gämikleýin
[i:nedö:rdül- ğä:mikleýin], hal. Ekilýän ekinleriň ýa-da oturdylýan nahallaryň arasynyň inine-boýuna deň edilip ekilýän ýagdaýy. Ekiş inedördül-gämikleýin usulda geçiriler (“Watan”).

ini-boýy
[i:ni-voýy], at. Bir zadyň ini hem boýy, uzynlygy hem ini. ‣ Inini-boýuny des-deň etmek pugta urmak, ýençmek. Ini-boýy ýetmek ini, boýy ýetjek derejesine ýetmek, berdaşly ýigit bolup ýetişmek. Ini-boýy ýeten ýigitler bu gün serhetçiniň geýimine girip, has-da gujurly görünýärler (“Esger”).

ir-ertir
[i:r-erti:r], hal. Ir bilen, irden. Ir-ertir işe diýip ýola çykýaryn. Ir-ertir, giç-agşam goňşy- golamlar diýip çykaýmam bardy weli, indi garrylyk bilen şonam başarmajak bolup durun.

ir-giç
[i:r-ği:ç], hal. Wagty gelende, öňde-soňda, ahyryn, iru-giç, irde-giçde. Ir-giç beren sözümde tapylaryn.

ir-iýmiş
[i:r-iýmiş], at. Dürli miweleriň umumy ady, miweleriň her dürlüsi.

irde-giçde
[i:rde-gi:şde], hal. Haçan-da bolsa bir wagtda, öňde-soňda, wagty gelende. Oglan irde- giçde gowy bagşy bolup ýetişer.

iren-aran
[i:ren-a:ran], at, göç.m. Mynasyp däl adam, bor-bolgusyz adam. Ol gazananyny iýip bilmän, husytlykda ýakasyny tanadyp ötüp gitdi, yzynda galan emlagine-de bir iren-aran eýe boldy.

iri-iri
[i:ri-i:ri], syp. Has iri, uly, saýlama. Iri-iri almalar, narlar gözüňi dokundyrýar (“Nesil”).

irili-ownukly
[i:rili-ownukly], syp. Iri we ownuk gatyşyk, ululy-kiçili. Irili-ownukly mallar oba tarap eňip barýardylar.

irmez-armaz
[i:rmez-a:rmaz], syp. Irmäni- ýadamany bilmeýän, irginlik, argynlyk duýmaýan. Ol tüýs irmez-armaz adamdyr.

irmän-arman
[i:rmä:n-a:rma:n], hal. Ýadamagy-ýaltanmagy bilmän, bizar bolman; tutanýerli. Ýokary hasyl aljak bolsaň, irmän-arman işlemeli (“Nesil”).

iru-giç
[i:ru:-ği:ç], hal,ser. Ir-giç. Ol bu işde iru- giç öz sözüni aýtmaly boljakdy (B. Seýtäkow). Ol iru- giç gaýdyp geler.

isleg-arzuw
[isleğ-arzuw], at. 1. Adamda döreýän höwes hem arzuw. Gelin-gyzlar dokan halylaryna diňe bir irginsiz zähmet siňdirmän, eýsem oňa yhlaslaryny, isleg-arzuwlaryny hem siňdiripdirler (“Nesil”). 2. Haýyş, tabşyryk, pikir. Belki, onuň isleg- arzuwy bardyr.

isleseň-islemeseň
giriş s. Bir iş etmäge göwneseň-göwnemeseň, bir zada höwesiň, meýliň bardygyna-ýokdugyna garamazdan. Isleseň-islemeseň, indi mejbury işledilýän döwür geçdi.

it-guş
at. Itler-guşlar, janly jandarlar. It-guş ah eýledi kylan zaryma, Ýatanlar oýandy, sen oýanmadyň (Mollanepes).

itek-çomak
[itek-çomok], at, ser. Itenek- çomanak.

itenek-çomanak
[itenek-çomonok], hal. Zordan, kynlyk bilen, ýykma-ýykylma. Men itenek- çomanak edip, zordan onuň öýüne bardym.

itenekde-çomanak
[itenekde-çomonok], hal,ser. Itenek-çomanak. Iki bolup, itenekde-çomanak ugralla gidip otyrys (“Edebiýat we sungat”).

iç-daş
[iş-daş], at. 1. Bir zadyň iç we daş tarapy, iç ýüzi we töwerek-daşy. Içde-daşda eýesiniň görünmezligi onuň rahatlygyny gaçyrdy (O. Ödäýew). 2. Ýakyn we daşgyn hossarlar, garyndaşlar, goňşy- golamlar. Ony ähli içi-daşy sylaýar. ‣ Içine-daşyna geçmek birine ýalbar-ýakar etmek, ugruny tapjak bolmak, yrmak üçin tagalla etmek.

içgin-içgin
[içği:n-içği:n], hal. 1. Has janypkeşlik bilen, çyn ýürekden. Ýurduň baýlyklary hakynda içgin-içgin gürrüň berýär (“Watan”). 2. Gadyrly, mähirli. Özüm bilen deň-duşlar hem garrylar meniň bilen ýitirip tapan ýaly salamlaşyp, içgin-içgin görüşdiler (N. Pomma).

iýgi-içgi
[iýği-içği], at. Iýip-içer ýaly zatlar.

iýip-içmek
[iýiv-içmek], işl. Nahar edinmek. Ol bol-telki iýip-içmegi gowy görýärdi (“Watan”).

iýmek-içmek
[iýmeğ-içmek] I, işl.,ser. Iýmek1. Iýseň-içseň wagtyň çagdyr, Sähra bolar ýurtlary (Baýram şahyr). IÝMEK-IÇMEK [iýmeğ-içmek] II, at.,ser. Iýmit. Olary iýmek-içmekden hor etmedi (“Watan”).

iňir-iňir
: iňir-iňir etmek iňirdemek, iňirdäp oturmak, iňirdäp durmak. Ol iňir-iňir edip, ýürege düşdi.

iňňä-iňňä
[iňňä:-iňňä:], s. ş. aňl. söz. Bäbegiň aglaýşyny aňladýan söz.

iş-alada
[i:ş-alada], at. Çekilýän zähmet we şonuň bilen baglanyşykly aladalar; iş-güýç hem ünji.

iş-pişe
[i:ş-pi:şe], at. Bir zada meşgullyk, eklenç ýa-da güzeran, güýmenje üçin çekilýän zähmet; kär, hünär, kesp. Onuň işi-pişesi okamak, ýazmak.

iş-pişesiz
[i:ş-pi:şesiz], syp.,ser. Işsiz-pişesiz. Iş- pişesiz mydam bürenip ýatmak, Bir bidert sagat jana ýaraşmaz (Baýly şahyr).

işsiz-pişesiz
[i:şsiz-p:işesiz], syp. Hiç zat bilen meşgul bolmaýan, zähmete güýmenmeýän, bikär.

işçi-daýhan
[i:şşi-daýha:n], at. Işçi we daýhan adamlar, senagatda we oba hojalykda işleýän zähmetkeş adamlar. Garaşsyzlyk zamanasy işçi- daýhanyň köp wagtlap arzuwlap garaşan zamanasydyr.

jagyl-jugul
[jağyl-juğul], at. Garjaşyk çykýan ses, çagalaryň garyşyk çykýan şowhunly sesi. Oba bu gün daň atandan jagyl-jugul bilen ördi (B. Kerbabaýew).

jagylda-jugul
[jağylla-juğul], at, ser. Jagyl- jugul.

jagyr-jugur
[jağyr-juğur], s.ş.aňl.söz. Çagalar üýşüp, sesli gepleşenlerinde ýa-da guşlar saýraşanda çykýan ses. Olar jagyr-jugur edip otyrlar.

jak-jak
: jak-jak etmek (urmak)ser. Jakgyldamak. Jak-jak edip saýraşýar, Bagtyň şeýda bilbili. Gezip, ýaryn agtarýar, Ol söýdügi ter güli (Ş. Kekilow). Açyldy al-ýaşyl reňbe-reň güller, Şahasynda jak-jak urýar bilbiller (A. Kekilow).

jak-jaklabermek
[jak-jakla:vermek], işl. Jak-jak edip gülüp başlamak, yzygiderli jak-jaklap gülüp ugramak.

jak-jaklama
iş ady. Jak-jaklamak ýagdaýy.

jak-jaklamak
işl.,ser. Jakgyldamak. Şerebeli sözler bilen gygyryp, jak-jaklap güldi (N. Pomma).

jak-jaklamaklyk
iş ady. Jak-jaklap gülmek, saýramak ýagdaýy.

jak-jaklamazlyk
iş ady. Jak-jaklap gülmezlik; jak-jaklap saýramazlyk.

jan-dil
[ja:n-nil]: jan-dil bilen tüýs ýürekden, janygyp, mähirli. Jeren jan-dil bilen ýapyşdy işe, Tizleşdirmek üçin ýeňiş möhletin (A. Kekilow).

jan-jiger
[ja:n-jiğer], at. Çyn ýürekden, ýürek bilen, jan-dil bilen. Ol dyzyna çökdi-de:"Şeýt, agam jan, şeýt!" – diýip, jan-jigerinden syzdyryp ýalbardy (G. Kulyýew). ‣ Jan-jigeriň eremek örän gynanmak, nebsiň agyrmak. Eredi janym-jigerim, görgül, tende ýara ýok (Magtymguly).

jan-ten
[ja:n-ten], at. Jany-teni bilen, ähli yhlasy, güýji, wyždany bilen. Işe jany-teni bilen berlen adam.

jana-jan
[ja:na-ja:n], syp.1. Wepaly, ýürekdeş, janköýer, eziz, gadyrly, gadyrdan. Jana-jan dost. 2. Iň möhüm, iň zerur, wajyp. Watany goramak biziň jana- jan borjumyzdyr.

janeý-jan
[ja:neý-ja:n], ser.Janelek.

janly-jandar
[ja:nly-ja:nnar], at. Janly zatlaryň umumy atlandyrylyşy. Öýde orta ýaşa ýakynlaşan bir aýaldan başga janly-jandar ýokdy (A. Gowşudow). Töwerekde janly-jandar görnenok.

janly-jemende
[ja:nly-jemenne], at. Adam, ynsan. Obada bir garry kempir bilen gojadan başga hiç janly-jemende galmandyr (Halk ertekisinden).

jaýryk-jaýryk
syp. Birnäçe ýerinden çat açan, tutuş ýaryk-ýaryk bolan. Jaýryk-jaýryk takyrlar.

jaýyrt-jaýyrt
: jaýyrt-jaýyrt etmek ser. Jaýyrdamak.

jaňňyr-jaňňyr
s. ş. aňl. söz. Jaň herekete getirilende yzly-yzyna çykýan sesler.

jebir-jepa
[jevir-jepa:], at, ser. Jebir.

jebir-sütem
[jevir-sütöm], at, ser. Jebir-jepa. Şol döwürde köp adam jebir-süteme sezewar edilipdir.

jepa-jebir
[jepa:-jevir], at, ser. Jebir-jepa. Magtymguly çekseň jepa-jebir, bil, Hudaga hoş geler şükür-sabyr, bil (Magtymguly).

jibir-jibir
[jivir-jivir]: jibir-jibir etmek ser. Jibrinmek. Göwresinden uly sesli kapitan janykdy-da, jibir-jibir edip zeýrendi (A. Atajanow).

jik-jik
at. Jikgildili ses. ‣ Jik-jik öwretmek akyl öwretmek, öwüt bermek. Şu günki serçe düýnki serçä jik-jik öwreder (Atalar sözi).

jikme-jik
[ji:kme-ji:k], at. Birin-birin, ýekän- ýekän, anyk, doly, çintgäp.

jikme-jiklik
[ji:kme-ji:klik], at. Doly suratda anyklyk, äşgärlik, ýerbe-ýerlik.

jirk-jirk
s. ş. aňl. söz. Käbir guşlaryň we möjejikleriň çykarýan sesi. JIRK-JIRK s. ş. aňl. söz . Käbir müçesi kiçi guşlaryň saýranda çykarýan sesleri.

jiň-jiň
s. ş. aňl. söz, ser. Jyň-jyň. Kiçgineje çybynjyk, Jiň-jiň eder, haý-haý (Halk döredijiliginden).

jodur-jonnuk
: jodur-jonnuk etmek gaty gysgaltmak.

jomp-jomp
s. ş. aňl. söz. Ýaňy ýöräp ugran çagajygyň aýak basyşy.

joýa-joýa
[jo:ýo-jo:ýo], syp. Köp sanly joýadan ybarat. Joýa-joýa gawun biýaralaryna gözüň gidýär.

joňk-joňk
at. 1., s. ş. aňl. söz. Çagalaryň gopbamsyja ýöreýşiniň bir görnüşi. Atajyk depder- kitaplaryny alyp, joňk-joňk edip, oglanlaryň öňüne geçdi (A. Durdyýew). 2. Çagalaryň üstüne eşiklerini ýapynyp, tanatmajak bolup oýnaýan oýnunyň ady, basyryndy. Oglanjyk döwründe joňk-joňk oýnanlarynda, Aýnanyň donuny serpip gaçanyny gözüniň öňünden geçirdi (B. Kerbabaýew).

jugur-jugur
[juğur-juğur], s. ş. aňl. söz. Içegelerde, turbalarda suwuk zadyň süýşmegi, akmagy ýa-da ownuk zatlaryň biri-birine degmegi netijesinde emele gelýän ses.

juk-juk
II, s. ş. aňl. söz. Halk aýdymyny aýdanda, bagşynyň ýerine ýetiriş äheňindäki özboluşly jukguldyly sesler. Maňa bagşynyň juk-juky aýratyn ýarady.

juk-juki
üml. Gynanjy, nägileligi, haýran galmagy we ş.m. aňladýar.

juk-juklamak
[juk-juklomok], ser. Juk- juketmek. ‣ Juk-juk etmek 1) ökünmek, gynanmak. Onuň soňky eden juk-juky peýda etmedi. 2) ser. Jukguldamak.

jurga-jurga
[jurğo-jurğo], at, kön.s. Köp damja, damja-damja. Jurga-jurga gan akar, gözlerim dynmaz, gelin (Kemine).

jygba-jyg
[jyğva-jyğ]: jygba-jyga gelmek gyzza-gyzza gelmek, işiň gyssagly wagty bolmak, işiň gyzgalaňly döwri başlamak.

jygy-jygy
[jyğy-jyğy], at. Ownuk ýaprakly, ak gülli, inçe hem ýumşak baldakly gür ösýän süýjümtik ot. Agaçlaryň arasynda jygy-jygy oty köp bitýär.

jygyrt-mygyrt
[jyğyrt-myğyrt]: jygyrt- mygyrt etmek ýüzüniň ugruna basmak, gabyr-gubur basmak, bagryň aşagyna almak. Alabaý Akbaýy jygyrt- mygyrt edäýdi.

jyk-jyk
s. ş. aňl. söz. Sagat ýöräp durka yzygiderli çykýan sesler. Sagat jyk-jyk edip, birsydyrgyn işleýärdi. JYK-JYK [jy:k-jy:k], s. ş. aňl. söz. Yzly-yzyna açylyp-ýapylýan gapydan, käbir ýagdaýda ýeliň ugruna yranyp duran agaçdan çykýan sesler. Agajynyň jyk- jygyna, sesim goşup aýlandym men (K. Gurbannepesow).

jykyr-jykyr
s. ş. aňl. söz. Köplenç, çaga gülende çykýan sesler. Mährijik hem begenip, hem gyjygy tutup, jykyr-jykyr güldi (T. Gurbanow).

jyn-arwah
ser. Jyn.

jyrk-jyrk
s. ş. aňl. söz. Bir zat yzly-yzyna jyrkyldanda çykýan ses.

jyrs-çig
[jyrs-çi:ğ], syp. Gaty çig. Garpyz jyrs- çig eken.

jyrym-jyrym
hal. Ýyrtym-ýyrtym, sal-sal, daraw-daraw bolan. Ýakalaşykda onuň göwşüldän köýnegi jyrym-jyrym bolupdyr.

jyzyr-jyzyr
at, ser. Jyzyrdy 1.

jyň-jyň
s. ş. aňl. söz. Käbir uçýan kiçijik möjejiklerden yzly-yzyna çykýan inçejik sesler. Jyň-jyň etmek.

jyňňyr-jyňňyr
s. ş. aňl. söz. Şaý-sepiň kümüş düwmeleri, şelpeleri yzly-yzyna biri-birine degende, jaňjagaz gymyldanda we ş.m. ýagdaýda çykýan sesler.

jäk-jäk
[jä:k-jä:k], at. Ýaşajyk çaga aglanda çykýan sesinin atlandyrylyşy. Bäbejigiň jäk-jägi eşidilen bada çagajyklar buşlamaga eňdiler.

jülp-jülp
s. ş. aňl. söz. Kiçijik zatlar suwa böküp girende ýa-da gaçanda çykýan sesler. ‣Jülp-jülp etmek jülpüldemek. Gurbagalar jülp- jülp edişip, suwa bökdüler.

jümle-jahan
[jümlö-jahan], at. Bütin ýer ýüzi, hemme ýurt, ähli ýer, älem-jahan, älem. Ýandyryp, köýdürip jümle-jahany, Geler Zöhre janym, gamgyn olmagyl (“Zöhre – Tahyr”).

jürbe-jür
[jürvö-jür], syp.,gepl.d. Her dürli, dürli-dürli, her hili. Bezenipdiň ýaşyl ýaprak, Jürbe-jür reňk güller bilen (R. Seýidow).

jürbe-jürlük
[jürvö-jürlük], at. Her dürlülik, dürli-dürlülik.

jüre-jüre
ser. Jürbe-jür. Ýöredýär üç sany çyra, Myhman gelýär jüre-jüre (Ç. Aşyrow).

jürk-jürk
s.ş.aňl.söz. Käbir müçesi kiçiräk guşlar yzly-yzyna saýranda çykýan sesler.

jüýk-jüýk
s.ş.aňl.söz. Guşjagaz saýranda çykýan ses.

jüýp-jüýp
s. ş. aňl. söz.1. Käbir guşlar saýranda çykýan ses. Şol gözel joşgun bilen saýraýan torgaýlaryň jüýp-jüýbi eşidilýärdi (B. Kerbabaýew). 2. Jüýjeler çagyrylanda birnäçe gezek gaýtalanyp aýdylýan söz. ‣Jüýp-jüýp ýaly bolmak horlanyp kiçelmek. – A gyz, pylany jüýp-jüýp ýaly bolaýypdyr-la, oňa näme bolýarka?

kada-kanun
[ka:da-ka:nu:n], at. 1. Döwlet tarapyndan belli bir maksat bilen çykarylýan kada hem kanun. Kada-kanun hemmelere degişli. 2.Ýörelge bolup giden däp-dessur, düzgün, tertip, ýörelge.

kagyz-galam
[ka:ğyz-ğalam], at. Ýazuw esbaplary. Şahyr kagyz-galamyny ýygnaşdyrdy-da, golaýynda ýatan küti kitaby alyp, ýerinden turdy (G. Kulyýew).

kah-kah
s.ş.aňl.söz., kön.s. Sesli, şadyýan gülki. Elkyssa, Kerem bu sözleri diýenden soň, kenizler kah-kah güldüler (“Asly–Kerem”).

kak-sok
: kak-sok etmek 1) çalarak urmak, heder etdirmek üçin bir-iki gezek çalmak, kakmak. Ine, şu oturan inimiz kellesiniň gyzgynyna ýasawulyň üstüne topulyp, ony kak-sok eden boldy (B. Seýtäkow). 2) bir zadyň eýlesinden-beýlesinden azda-kände kesip, bölüp almak. Etiň eýlesinden- beýlesinden kak-sok edip, bir naharlyk kesip aldy.

kak-sök
at. Kakyň we söküň umumy ady. ‣ak-sök etmek paçagy, çigidi aýrylandan soň dilim-dilim edilip, serlip, guradylyp, gawundan taýýarlanylýan azyk önümi we çigidi aýrylan gawun-garpyzyň goýalýança gaýnadylan lötüne gowrulan un hem künji goşulyp, tokgalanyp, taýýarlanylýan azyk önümi. Söki güne sermek.

kakyn-silkin
at, ser. Kakyn.

kakyn-silkinli
syp., ser. Kakynly.

karz-kowal
[karyz-kowol], at, ser. Karz. Bary-ýogy bir ýyl mundan ozal karz-kowal alyp, Abdyllany öýeripdi (G. Kulyýew).

katdy-kamat
[katdy-ka:mat], at. Boý-syrat, daş sypat, syrat. Jygaly beg agtygynyň katdy- kamatyna guwanyp, şat bolup, joşup bäş keleme söz aýdýar (˝Görogly˝).

katra-katra
[katyra-katyra], at. Köp sanly damja, damja-damja.

kelç-külç
syp. Kilçige mahsus bolan ýuwan hereket. Onuň hem sebäbi kakamyň kelç-külç edip ýörmän, işine jür bolmagy bolsa gerek (H. Garabaýew).

kem-kem
hal. Dura-bara, barha, ýuwaş- ýuwaş, gitdigiçe, kem-kemden, assa-ýuwaş. Boýnuma alan işimiň kem-kem ugruna çykdym (A. Kekilow).

kem-kemden
hal. Dura-bara, ýuwaş- ýuwaşdan, barha, gitdigiçe, wagt geçdigiçe.

kem-käs
[kem-kä:s], hal. 1. Sähelçe, birneme, biraz, azda-kände, belli bir derejede. Maşgalam kän bolmany üçin, kem-käs tygşytlan pulum ýok däl (B. Kerbabaýew). 2. Az-owlak, käbir, ýek-tük, ýek-ýarym (kemçilik, ýetmezçilik hakynda). Pürli aga, kem-käs ýerini törpüleseň, saz ganat açarmyka diýýän (“Edebiýat we sungat”).

kem-käsleýin
[kem-kä:sleýin], hal. Bölekleýin, başbitin däl-de, bölek-büçek, ýarpy- ýalta.

kem-köst
[kem-kö:s(s)]. Bir zadyň ýetmezçiligi, kemi, kösti. Öz işinde zähmet çekip, kem-kössüni goýman, ussatlygyňy görkezmek gerek (A. Gowşudow).

kemiş-kemiş
: kemiş-kemiş etmek ser. Kemşermek. Şu mahal onuň dodaklary kemiş- kemiş edýärdi (N. Saryhanow).

kemje-kerdem
: kemje-kerdem däl "pylan zat bolaýsa gowy, oňat bolardy" diýen manyda ulanylýan söz düzümi. Be, şu wagt çaý bolaýsa-ha kemje-kerdem däl (H. Meläýew).

kemsiz-kössüz
[kemsiz-kö:ssüz], syp. Hiç kemsiz, kemi-kössi ýok, ýerbe-ýer. Iş kemsiz-kössüz ýerine ýetirilipdir.

kemsiz-kössüzlik
[kemsiz-kö:ssüzlük], at. Hiç hili kemi bolmadyk, kemi-kössi ýokluk, ýerbe- ýerlik. Işiň kemsiz-kössüzligi onuň göwnünden turdy.

kertik-kertik
syp. Bir zadyň ýüzüne köp sanly kertik edilen. Diňe munuň ak süňkden sapy kertik-kertik edilen çyzykdan doldurylypdyr (A. Gowşudow).

kertim-kertim
syp. Köp sanly kertim, kertik-kertik. Iki ýa üç arka aýlanýan palasyň erňekleri gemrilen bolsa, göwresi çapgy ýassygy ýaly kertim-kertimdi (B. Kerbabaýew).

kerç-kerç
syp. Birnäçe bölekden ybarat.

kerçem-kerçem
syp. Dogram-dogram, bölek-bölek.

kes-kelläm
[kes-kellä:m], syp. Düýpden, asla, bütinleýin, çürt-kesik. Gylyç bir ýana eňňit edenden soň, ony kes-kelläm gaýtaryp bolmaýany onuň gözüniň öňüne geldi (B. Kerbabaýew).

kesgin-kesgin
[kesğin-kesğin], syp. Biri-biri bilen sepleşip, kesişip, utgaşyp gidýän ýollar, baýyrlar, daglar we ş.m. Kesgin-kesgin ýoluň geçer (Magtymguly).

kesik-kesik
syp.1. Bölek-bölek, üzük-ýoluk. Kesik-kesik ýüp.2. Çapyk-çapyk, kesigi köp.

kesim-kesim
syp. Birnäçe kesimden durýan, bölek-bölek, kesik-kesik, dilim-dilim.

kesip-biçmek
işl. 1. Kesmek, biçmek. 2. göç.m. Bir zady ýerine ýetirmek üçin köp pikir etmek, anygyna ýetmek.

kesp-kär
[kesip-kä:r], at. 1. Meşgullanylýan iş, kär, hünär. Ana, onuňam kesbi-käri çopançylykdy (A. Nazarow). 2. göç. m. Edähet, ýörelge; gylyk- häsiýet. Ömürboýy bu garryň kesbi-käri şeýledi, Gyzy bolan ýaş enä nazaryny aýlady (M. Seýidow).

keçe-keçe
at. Gizlenen zadyň kimdedigini bilmek üçin iki tarap bolup oýnalýan milli oýun, ýüzük bukdy, çeke-çeke oýny.

keçe-kiz
[keçe-ki:z], at, gepl. d., ser. Keçe we Kiz. O zamanlar ýazynara keçe-kizem tapylmazdy.

keýp-ahwal
[keýip-ahwa:l], at. Hal-ýagdaý, keýp we ahwalat. Olar keýp-ahwal soraşyp, esli salym durdular.

keýpi-sapa
[keýpi-sapa:], at. Lezzetli ýagdaý, aýşy-eşret, şatlyk, hezil durmuş. Ol galan ömrüni keýpi-sapada geçirmekçidi (B. Seýtäkow).

keýpi-sapalyk
[keýpi-sapa:lyk], at. Lezzetlilik, aýşy-eşretlik, şatlyk, hezillik. Ýagdaýym, durmuşym gowy, günüm keýpi-sapalykda geçýär.

keýtik-keýtik
s. ş. aňl. söz. Keýtikläp ýörelende döreýän şekil. Ol keýtik-keýtik edip, obadan arany açdy.

kibirt-kibirt
[kivirt-kivirt], s.ş.aňl.söz. Gar, ýuka buz gatlagy we ş.m. owrananda, gaty, gury iýmit iýip durka yzly-yzyna çykýan sesler. Kibirt- kibirt edip iýmek.

kikir-kikir
s. ş. aňl. söz. Pessejik ses bilen assaja gülünýärkä dowamly çykýan sesler.

kimde-kim
at. Kim hem bolsa, kimdir biri.

kine-kitüw
[ki:ne-kitüw], at, ser. Kine.

kir-kimir
at. 1. Bir zada degen ýok, çyrşak, gara, hapa, çaň, tozan. Işiň gyzgalaňly gidýänini, kir- kimirden gaçmaýanyňy egniňdäki eşigiň hem tassyklaýar (B. Kerbabaýew). 2. göç. m. Nägilelelik, närazylyk. Olaryň göwnünde kir-kimir ýokdy (“Edebiýat we sungat”).

kirt-kirt
s. ş. aňl. söz. Owlak-guzy ter ot, paçak we ş.m. iýende çykýan sesler.Owlajyk kirt-kirt edip terje palaç çeýneýärdi.

kitir-kitir
at, ser. Kitirt-kitirt. Guzujyk terje oty çeýnäp, kitir-kitir edýärdi.

kitirt-kitirt
s. ş. aňl. söz. Mal ter ot, bede ýa-da adam gaty zat çeýnände çykýan sesler.

kiçi-girim
[kiçi-ği:rim]: kiçi-girim däl kiçi, maýda, ownuk-uşak zat däl; ep-esli, göwrüm taýyndan uly. Täze ýylda biziň öňümizde duran wezipeler kiçi-girim däl (“Edebiýat we sungat”).

kişşik-kişşik
s.ş. aňl.söz. Bäbek ýa-da ýaşajyk çaga güýmelende, çaganyň ünsüni çekmek üçin aýdylýar. Ol gundagly çagany kişşik-kişşik edip güýmeýärdi.

kostýum-balak
[kassu:m-balak], at, gepl.d., ser. Kostýum.

kowha-kow
[kowha:-kow], at. Başly-barat kowgy, ýerli-ýerden kowalaýyş. Ol kowha-kowda-da özüni ýitirmedi (B. Kerbabaýew).

kowum-gardaş
[kowum-ğardaş],ser. Kowum-garyndaş. Saklady içinde çykarman daşa, Diýmedi dost-ýara, kowum-gardaşa (A. Kekilow).

kowum-garyndaş
[kowum-ğarynnaş], at. Bir nesilden bolan adamlar, ýakyn we daşgyn garyndaşlar, ilen-çalan.

kowum-garyndaşlyk
[kowum- ğarynnaşlyk], at. Kowum-garyndaşlaryň nesil gatnaşygynyň ýagdaýy, ata-baba bir nesle degişlilik. Olaryň kowum-garyndaşlyk gatnaşygy bar.

kowum-hyş
[kowum-hy:ş], at, ser. Kowum- garyndaş.

kowçum-kowçum
at. 1. Uzak-ýakyn dogan-garyndaşlar topary, kowumlar; topar-topar, toplum-toplum, üýşmek-üýşmek. Yzda galdy kowçum-kowçum menziller (K. Gurbannepesow).

kuhha-kuhha
[kuhho-kuhho]: kuhha- kuhha etmek ser. Kühhe-kühhe etmek

kylu-kal
[kylu:-ka:l], at, kön.s. Bir zatda döreýän kynçylyk, agyr ýagdaý, çykgynsyz ahwal, galmagal, goh. Her kişiniň iki bolsa aýaly, Gije- gündiz işi kylu-kal bolar (Magtymguly). Pelek saldy meni tükenmez hala, Dünýäde ugradym ýüz kylu-kala (Zelili).

kyrk-kyrk
[kyryk-kyryk], at. Suwda gark bolýan adamyň sesini, dem alşyny aňladýan söz. Ol suwa özüni urandan, kyrk-kyrky sanap başlady.

kärendeçil1k
[kä:renneçilik], at. Kärendeçi bolup işlemeklik.

käte-käte
[kä:te-käte], hal. Aram-aram, wagtal-wagtal, herdaýym, käbir wagtda. Käte-käte kenaryň bölegi opurylanda, pagşyldy eşidilýärdi (N. Jumaýew).

köne-küşül
[kö:nö-küşül], at. Könelen, sandan galan, köne-sana, ýyrtyk-ýirik. Dogrudan hem, Ogulgerek bu gün ýadady, ol ertirden bäri özüniň köne-küşül zatlaryny ýygnamakdan dynmady (N. Saryhanow).

köne-sana
[kö:nö-sa:na], syp. Köne-küşül. Bu asyl köne-sanasyndan el çekmän geçjek (A. Gowşudow).

köne-söne
[kö:nö-sö:nö], syp., ser. Köne- sana.Ol köne-söne geýimlerini geýindi (B. Seýtäkow).

kör-köpük
[kö:r-köpük], hal. Hiç zat, ujypsyz pul. Kör-köpügiň bolmazlyk.

köre-kör
[kö:rö-kö:r], hal. Hiç bir zada daýanman, düşünmän, esaslanman; aňşyrman. Köre- kör hereket etmek.

köre-körlük
[kö:rö-kö:rlük], at. Hiç zada daýanmazlyk, düşünmezlik, esaslanmazlyk.

köw-söw
: köw-söw etmek bir ýerde aýlanyp, aýlanjyrap ýörmek, işli-işsiz gezelenç etmek. Ol ekiniň golaýynda köw-söw edip ýördi.

köwüm-köwüm
syp. Köp ýer köwlen. Alaňňyrtlar mal ýatagyň töweregini köwüm-köwüm edipdir.

köçeme-köçe
[köçömö-köçö], at. Köçe yzyndan köçe (aýlanyp görme, garama, çykma).

köýüp-bişmek
işl., ser. Köýmek 3. Oňa ene süýdüni emdirmänligine köýüp-bişýärdi (G. Kulyýew).

küde-küde
[küdö-küdö], syp. Üýşürilip goýlan birnäçe küde; üýşmek-üýşmek, topbak- topbak. Otlar küde-küde edilip üýşürilipdir.

kühhe-kühhe
[kühhö-kühhö]: kühhe- kühhe etmek kesellilik zerarly içiňe zor salyp üsgürmek, yzly-yzyna üsgürmek. Ol içini çekip, eginlerini silkip, kühhe-kühhe edip, birnäçe gezek üsgürdi.

kül-külüne
[kül-külünö]: kül-külüne düşmek bir zadyň hyýalyna, arzuwyna, yşgyna düşmek. Durdujygam Gülnary garşylamanyň kül- külüne düşdi (A. Gurbanow).

kül-owram
[kül-owrom], hal. 1. Dyr-pytrak, bölek-bölek, tike-tike, kül-uşak. Elimdäki käse ýere gaçyp, kül-owram boldy. 2. Owlan ýaly, soka salnan ýaly (endam, beden hakynda). Dört günläp kerpiç guýdum weli, endam-janym kül-owram bolupdyr. 3. Derbi-dagyn, kül-peýekun.

kül-pagyş
[kül-pağyş], hal. Duw-dagyn, kül- uşak, owram-owram.

kül-peýekun
[kül-peýeku:n], hal. Derbi- dagyn, kül-uşak, dyr-pytrak, ýer bilen ýegsan. Şeýdip, nämäniň-nämedigini aňşyrmankalar, olary kül-peýekun ederis (B. Seýtäkow).

kül-talhan
hal, gepl. d. Kül ýaly, talhan ýaly, owram-owram, kül-uşak. Sen nädip meniň dişimi kül-talhan etjek? (G. Kulyýew).

kül-uşak
[kül-uşok], hal. Bölek-bölek, kül- owram, kül-pagyş; derbi-dagyn, dyr-pytrak. Käse ýere gaçyp, kül-uşak boldy

kümüş-gyzyl
[kümüş-ğyzyl], at. Kümüşdir gyzylyň bilelikde ady. Kümüş-gyzylyň könesi bolmaz, ata-enäniň– bahasy (Nakyl).

küt-küt
syp. 1. Köp sanly küt, küde. Obanyň deňine baranyňda küt-küt bedelere, ýandaklara gözüň düşýär.2. Gaty köp, örän köp, petde-petde. Hökümet-de sylar kän hasyl berseň, Küt-küt bolar şonda puly daýhanyň (A. Köpekmergen).

küti-küti
[kütü-kütü], syp. Biri beýlekisinden küti, galyň-galyň (köp zat hakynda).Elinde küti-küti kitaplary bar (B. Pürliýew).

küý-köçe
[küý-köçö], at. Oý-pikir, hyýal; niýet. Onuň küý-köçesi okuwdy.

küý-pikir
at. Pikir-hyýal, edilýän oý-pikir. Onuň küýi-pikiri küştdedi (A. Gowşudow).

labyr-labyr
[lavyr-lavyr], s. ş. aňl. söz. Kemsiz tutaşyp, ýalynly ýanýan oduň sesi. ‣ Labyr-labyr etmek ser. Labyrdamak.

lagta-lagta
[lağta-lağta], at. Köp tokga tutan, lokga baglan, lokga-lokga bolan, lakga-lakga (gan hakynda). Men senden başga baksam, Gan gusaý lagta-lagta (Halk döredijiliginden).

lagyr-lagyr
[lağyr-lağyr], s.ş. aňl.söz. Düýe bagyranda çykýan sesler. ‣ Lagyr-lagyr etmek ser. Lagyrdamak.

lak-luk
: lak-luk atmak (etmek, ýuwutmak) nebsewürlik bilen çalt iýmek, hapyr-hupur etmek, şol durşuna ýuwutmak. – Şonça salam bermedik bolsaň, seni lak-luk atardym – diýipdir (“Türkmen halk ertekileri”).

lakga-lakga
at, gepl. d., ser. Lagta-lagta.

laky-tak
[la:ky-ta:k], hal. Halys, alaçsyz, ysgynsyz, halys bolan. Şol gelüwine gumdan çykman, eşegi laky-tak durdy (“Görogly”). ‣ Laky-tak bolmak halys bolmak (birine bir zady gaýtalap-gaýtalap aýdyp düşündirjek bolanyňda aýdylýar). Saňa aýdyp-aýdyp laky-tak boldum.

laky-taklyk
[la:ky-ta:klyk], at. Laky-tak halda bolmaklyk, halys bolmaklyk, ysgynsyzlyk, gaty ýadawlyk.

lakyr-lakyr
s. ş. aňl. söz. Suwuklyk yzygiderli gaty gaýnanda çykýan yzygiderli sesler. ‣ Lakyr-lakyr etmek ser. 1. Lakyrdamak.Şol mahal taňka lakyr-lakyr edip gaýnap çogdy (N. Pomma).

lal-jim
[la:l-ji:m], hal, ser Lam-jim. Çopan agyr ahwalaty aýdyp gutaransoňam, köpçülik dili tutulan ýaly, bir salym lal-jim bolup oturdy (“Edebiýat we sungat”).

lam-jim
[la:m-ji:m]: lam-jim bolmak ses-seda çykmazlyk, geplemezlik, dil ýarmazlyk; sem bolmak, sessiz-üýnsüz oturmak, geplemän durmak. Ol gepläp bilmän, lam-jim bolaýdy.

lap-lap
s. ş. aňl. söz. Ot bir peselip, birdenem güýçlenip laplap ýananda çykýan sesler we gyzaryp emele gelýän şekiller . ‣ Lap-lap etmek 1) laplamak.Ojakdaky ot lap- lap edip ýanýardy. 2) gaty gyzdyrmak, ýanyp barmak (beden gyzgynlygy hakynda). Onuň gyzgyndan ýaňa endam-jany lap-lap edýärdi.

lark-lark
s.ş.aňl.söz. Bir zat giň bolanda, ýerine barmadyk ýagdaýynda çykýan sesler. ‣ Lark-lark etmek larkyldamak.

lars-lars
s. ş. aňl. söz. Goýy zat yzygiderli gaýnanda çykýan ses. ‣ Lars-lars etmek gaýnadylýan goýy zadyň ýüzünde uly-uly düwmeler döräp, larsyldap gaýnamak. Agyrlaç lars-lars edip gaýnaýan toşabyň reňki öwrülipdir (B. Kerbabaýew).

larsa-larsa
: larsa-larsa galmak endamyň birnäçe ýeri çişmek (ten hakynda). Endamynyň käýeri larsa-larsa galypdyr (A. Gowşudow).

lasyr-lasyr
s.ş.aňl.söz. Goýy suwuklyk, nahar gaty gaýnanda yzly-yzyna çykýan sesler. ‣ Lasyr-lasyr etmek ser. Lasyrdamak. Çopanyň gazanjygy lasyr-lasyr edip gaýnaýardy (B. Kerbabaýew).

lebiz-ygrar
[lebiz-ygra:r], at,ser. Lebiz. Lebzine-ygraryna garap, adama baha bermelidir (H. Derýaýew).

lemmer-lemmer
syp. Has köp, gat-gat, topbak-topbak, toplum-toplum. Lemmer-lemmer möwç uran, Ol derýalar galmazlar (Magtymguly).

lemmi-lemmi
: lemmi-lemmi etmek agzyň gowuşmaýan ýaly bolgusyz hem köp geplemek, ugursyz gürläp oturmak. Hemmesi hem seniň özüňdendir-le, baran ýeriňde lemmi-lemmi edip oturansyň, häli men gitsem, boş gelmejegim-ä bilýän (A. Durdyýew).

leňk-leňk
s. ş. aňl. söz. Leňk-leňk edip ýörelende döreýän şekil.

loh-loh
s.ş.aňl.söz. Ýogyn ses bilen gülnende çykýan sesler. ‣ Loh-loh etmek loh-loh edip agras gülmek. Peşeneli ýaşuly şeý diýdi-de, loh-loh edip güldi (“Edebiýat we sungat”).

lok-lok
s.ş.aňl.söz. Ýogyn sesli gülnende çykýan sesler (ser. Loh-loh). – Arman, saçyň irräk çalarypdyr-da – diýip, aýalyna degdi-de, lok-lok edip güldi (“Garagum”).

lokga-lokga
[lokgo-lokgo], syp. Birnäçe lokgalara bölünen, lokga tutan, tokga-tokga (köp zat hakynda). Ýaýmak üçin lokga-lokga hamyr bölünip goýuldy.

lokgy-lokgy
[lokgu-lokgy], at,gepl.d., ser. Nokgy-nokgy. Goýsana sen beri lokgy-lokgyňy, Gömül ýeriňe, az et hykgy-pykgyňy (A. Kekilow).

lokur-lokur
s. ş. aňl. söz. Suw güýçli akyp, tokurtga, deşige ýa-da hine gidende çykýan sesler.

lowur-lowur
s. ş. aňl. söz. Ot lowurdap ýananda çykýan sesler ýa-da ýiti öwüşginli zat ýalpyldap şöhle saçanda emele gelýän şekiller.

loňk-loňk
s. ş. aňl. söz. Maýdalyňa ylganyňda ýa-da bökübräk gaty ýöräniňde emele gelýän hereketiň şekili. ‣ Loňk-loňk etmekser. Loňkuldamak. Ilki ýüzüni sallap, soň loňk-loňk edip, hojaýynyň alnynda dikilgazyk boldy (A. Nazarow).

loňkudyk-loňkudyk
[loňkuduk- loňkuduk], s.ş.aňl.söz. Eşegiň yzygiderli loňkuldap ýöreýşiniň bir görnüşi.

lummur-lummur
: lummur-lummur etmek dowamly lummurdyly ses çykarmak.

lygyr-lygyr
[lyğyr-lyğyr], s.ş.aňl.söz. Oduň üstünde goýlan tüňçelerdäki, kitirlerdäki suw, atarylan nahar çalaja gaýnap durka çykýan sesler.Suwly tüňçe lygyr-lygyr gülende, Tüýdügini dolap goýdy ýaşuly (M. Myşşyýew). ‣ Lygyr-lygyr etmek ser. Lygyrdamak.Lygyr- lygyr edip gaýnamak.

lykyr-lykyr
s.ş.aňl.söz. Suwuklyk agzy dar gapdan ýuwaş dökülende çykýan ses.

lyp-lyp
ser. Lyrp-lyrp.Çyra lyp-lyp edip öçjek bolýar.

lyrk-lyrk
s.ş.aňl.söz. Bokurdagy dar küýzeden, çüýşeden suwuklyk dökülende çykýan ses.

lyrp-lyrp
s.ş.aňl.söz. Sönjek bolup duran çala ýanýan otdan ýa-da pelteli çyradan yzly-yzyna çykýan sesler, lyp-lyp.

läle-reýhan
[lä:le-reýha:n], at, ser.Läle we Reýhan.

löküdik-löküdik
[löküdük-löküdük]: löküdik-löküdik etmek ser. Löküdiklemek.

löp-löp
: löp-löp etmek agyr ýöremek, tagaşyksyz ýöremek, aýagyny göterip bilmeýän ýaly haýal ýöremek. Ol iki ýana ýaýkanyp, löp-löp edip gelýärdi.

löňk-löňk
: löňk-löňk etmek ser. Loňk- loňk. Löňk-löňk edip barmak.

mady-mady
s.ş. aňl. söz, ser. Madyr-madyr.

madyr-madyr
s.ş.aňl.söz. Çalt-çaltdan ýogyn ses bilen gatyrak gürlenende çykýan sesler, wadyr-wadyr. Indi madyr-madyr etmäňiz näme?

mahal-mahal
hal.Käwagt, kämahal, wagtal-wagtal, aram-aram; käte. Annagylyç mahal- mahal haýatyň üstüne çykyp oturardy (B. Gulow).

mahy-taban
[ma:hy-ta:va:n], at. 1. Dolan Aý, nur saçýan Aý. Eger görse, jemalyňny, nigärim, Uýalar gökdäki ol mahy-taban (Gaýyby). 2. göç.m. Ajaýyp, owadan, gözel. Tagapyl eýläňler habar soralyň, Eý, mahy-tabanym, ýene geldiňmi? (Halk aýdymyndan).

maksat-myrat
[maksat-myra:t], at, ser. Maksat

mal-baş
[ma:l-vaş], at, ser. Mal-gara. Düşseň men guluň eline, Mal-başym hudaý ýoluna, Seni bermen ýüz geline (Zelili).

mal-gara
[ma:l-ğara] at. Ownukly-irili öý haýwanlary. Meret mal-gara seretmek işi bilen meşgul boldy.

mal-mülk
[ma:l-mülk], at. Biriniň eýeçiligindäki bar zatlar, emläk, baýlyk, mal we ekerançylyk meýdany.

mal-mülkli
[ma:l-mülüklü], syp., ser. Mally 2.

mata-marlak
[mata:-marlak], at. ser. Mata. Girdeji paýlananda mata-marlak hem-de gök önümler ýetdi (A. Gowşudow).

maýda-maýda
: maýda-maýda bolmak çym-pytrak bolmak, kül-uşak bolmak, bölek-bölek bolmak. Maýda-maýda etmek bölek-bölek etmek.

maýda-çüýde
[maýda-çüýdö], syp. Ownuk- uşak, bölek-büçek. Maýda-çüýde zat.

maýyp-müjrüp
[ma:ýyp-müjürüp], syp.,ser. Maýyp.

maň-maň
s.ş.aňl.söz. Sowuklap burnuň biteni üçin burnuňa salyp gepläniňde çykýan güňlejräk sesler. ‣Maň-maň etmek ser. Maňňyldamak. Näme maň-maň edip dursuň, gaty üşediňmi?

maňyzly-maýaly
[maňyzly-ma:ýaly], syp. Goýazy, synasy ýerbe-ýer, dolmuş, göze doly. Käwagt öz işi bilen daş çykyp-iç girýän, etli-ganly, maňyzly-maýaly, otuz bäş ýaşlar çemeli görmegeý aýal, edýän hereketleri bilen özüniň şu çagalaryň enesidigini aňladýardy (A. Gowşudow).

men-menlik
at. Özüňi ulumsy tutmaklyk, uly göwünlilik, gopbamlyk, öwünjeňlik. Men- menlikde gezer käsi, Günbe-günden bolar asy (Zelili). ‣Men-menlik satmak (etmek) özüňi ulumsy tutmak, öwünjeňlik etmek, özüňi hondanbärsi görkezmek. Owal akan ýerden akarmyş aryk, Men- menlik edeniň tanapy çüýrük (Magtymguly). Ahyry bolar sen ýerge barabar, Köňlüňde men-menlik satyjy bolma (Magtymguly).

menek-menek
syp. Köp sanly menek bolup duran, tegmil-tegmil, nokat-nokat. Näzli gelin, bir bäriňi gözlegin, Guwanaýyn menek-menek hallara (Mätäji). Meňli gyzyň menek-menek halyny, Magtymguly çykarmady ýadyndan (G. Seýitliýew).

menzil-mekan
[menzil-meka:n], at, ser. Mekan 1. Hoş geldiň, Garybym, sapa gelipsiň, Gutly bolsun menzil-mekan, Garybym! (“Şasenem – Garyp”).

menzilsiz-medenesiz
syp. Öýsüz- öwzarsyz, mekansyz, mesgensiz. Menzilsiz- medenesiz adam diýip, maňa töhmet atýaň (A. Gowşudow).

mese-mälim
[mese-mä:lim], syp. Görnüp duran, aýan, aýdyň, äşgär, mälim. Onuň düşünjeli ýigitdigi mese-mälimdi.

mesgen-mekan
[mesğen-meka:n], at Ýer-ýurt,mekan, mesgen, ýurt, ýer. Bu toprak biziň ata-babadan gelýän mesgen-mekanymyzdyr.

mesgen-mekansyz
[mesğen-meka:nsyz], syp., ser. Mesgensiz.

metgi-masgara
[metgi-masğara], at, ser. Metgi.

minutma-minut
[minu:tmo-minu:t], hal, ser. Minutsaýyn.

moh-moh
üml. Düýe ýanyňa çagyrylanda aýdylýar. Çopan: "Moh-moh"diýip, kärderi düýäni ýanyna çagyrdy.

monjuk-monjuk
[mo:njuk-mo:njuk], at. Damja-damja, düwme-düwme, burçak-burçak, köp sanly ýaş düwmeleri. Özüniň geçen günleri hem ýadyna düşdi-de, birden onuň gözünden monjuk- monjuk ýaş dökülmäge başlady (A. Gowşudow).

mum-helim
[mu:m-heli:m]: mum-helim bolmak ser. Mum-helime dönmek (öwrülmek). Gör, indi mum-helim bolşuna seret. Mum-helime dönmek (öwrülmek) 1) ýumşamak, gaty owranmak, gumak bolup gitmek, mum-helim bolmak. Gaýrasy gum, ilersi dag, düz meýdan, Depelenip, mum-helime dönüpdir (A. Kekilow). 2) göç.m. ýuwaşamak, ýumşamak, mylaýym, salyhatly bolmak. Iru-giç düşersiň meniň elime, Şonda öwrülersiň muma- helime (D. Baýmyradow).

mydyr-mydyr
s.ş.aňl.söz. Ýuwasjadan gürlenip otyrka çykýan sesler.

myhman-gara
[myhma:n-ğara], at. Myhman adam, bir öýe gelen goňşy-golam ýa-da ýat adam. Toý sowlan dessine toý ýerinde myhman-gara görünmedi.

myhman-mediwan
[my:hma:n-meduwa:n], at, ser. Myhman we mediwan.

myndy-myndy
[mynny-mynny]: myndy- myndy etmek pert bir zat diýmän, agzy gowuşmaýan ýaly, manysyz bir zatlar aýdyp oturmak. – Näme diýjek bolsaň, düşnükliräk aýt, ýöne myndy-myndy edip otyrsyň?!

mys-mys
: mys-mys gülmek ýuwaşja, sessiz, mylaýym gülmek.

mytdyl-mytdyl
s.ş.aňl.söz. Haýal, haýal- ýagal, assa, ýuwaş ýörelende emele gelýän şekil. Mytdyl-mytdyl edip ýöremek.

myş-myş
at. Il arasyna ýaýraýan ýalan habar, toslama, çaklama, myş.

myş-myşly
syp. Ýalan, ýalan-ýaşryk, nädogry. Şeýdip, her hili myş-myşly rowaýatlar döreýär (A. Atajanow).

mähir-muhabbet
[mähir-muhopbet], at, ser. Mähir we Muhabbet.

mör-möjek
[mö:r-mö:jök], at. Bogun bedenli oňurgasyz kiçijik möjejikler, owunjak jandarlar. Ýazyň çykmagy bilen çölde ýylan, içýan, möý ýaly mör-möjekler hem görnüp başlaýar.

mör-möjeklik
[mö:r-mö:jöklük], at. Mör- möjegiň köp ýeri.

münder-münder
[münnör-münnör], hal. Birnäçe münder edilen, gat-gat, biri-biriniň üstüne münderlenen, gatbar-gatbar goýlan. Tamyň bir dulundaky ýüzi owadan, nepis nagyşly mary sandygynyň üstüne münder-münder edilip ýorganlar, per ýassyklar galdyrylypdyr (A. Gowşudow).

mürçe-miýan
[mürçö-miýa:n], at, k.d. Garynja billi, inçe billi (gelin-gyzlaryň bili hakynda). Mürçe-miýan bil.

müňk-müňk
: müňk-müňk etmek. ser. Müň- küldemek. Onuň ýüregi müňk-müňk edýärdi.

müşki-anbar
[müşkü-ammar], at, ser. Müşk.Müşki-anbar sepilen sümmül saçyňa (Mollanepes).

nam-nyşan
[na:m-nyşa:n], at. Bir zatdan galan alamat, derek, yz, at-sor. Olarda tukatlykdan nam-nyşan ýok.

nam-nyşansyz
[na:m-nyşa:nsyz], syp. Atsyz-sorsuz, dereksiz, hiç hili alamatsyz. Geçen uruşda nam-nyşansyz ýiten adamlaryň sany ýokdur.

namazly-täretli
[nama:zly-tä:retli], syp. Namaz okaýan, päkize bedenli.

namys-ar
[na:mys-a:r], at,ser.Ar-namys.

namysly-arly
[na:mysl(y)-a:rly], syp., ser. Ar-namysly.

nazy-nygmat
[na:zy-nyğmat], at. Dürli nahar, ir-iýmiş, tagamlar (ser. Näzi-nygmat).

neneň-niçik
: neneň-niçik bolmak belli bolmak, bir ýaňalyk bolmak, belli netijä gelinmek. Men neneň-niçik bolandygyny düşündirdim.

nesilme-nesil
hal. Arkama-arka, nesilden- nesle, nesilsaýyn.

nesýe-nowgan
[nesýe-nowğa:n], hal, ser. Nesýe. Çykarman ol hem sesini, Nesýe-nowgan kömek etdi (Ç. Aşyrow).

niýet-arzuw
at. Ýürekde beslenýän, aňyňda göz oňüne getirilýän niýet we arzuw.

nobatma-nobat
[no:votmo-no:vot]. Nobat boýunça, gezeginiň ýetişine göra, gezekli gezegine. Göroglynyň ýigitleri nobatma-nobat garawulçylyk ederdiler (“Görogly”).

nogul-nabat
[nogul-naba:t], at. Dürli görnüşdäki süýjüleriň, noguldyr nabadyň umumy ady. Nogul-nabat seçdi alyp tabagy, Ene arzuw edip ýagşydan-ýagşy (M. Myşyýew).

nokatma-nokat
[nokotmo-nokot], hal. Bolşy-bolşy ýaly, başdan-aýak, boýdan-başa, sözme- söz; anyk, dogry. Tabşyrylan ýumşy nokatma-nokat aýdyp bermek.

nokgy-nokgy
[nokgu-nokgy], at. Biri tarapyndan goýar ýerde goýulman edilýän gürrüň. ‣Nokgy-nokgy edip oturmak üýtgeşik gürrüň edýändirin öýdüp, goýar ýerde goýman gürläp oturmak.

nol-nol
[no:l-nol], 1. Deňme-deň. Oýun nol- nol hasaby bilen tamamlandy. 2. Sagadyň näçedigi aýdylyp, yzyndan nol-nol sözi gelende, "ylaýyk" diýen manyny aňladýar, mysal üçin: sagat on iki nol- nol "sagat ylaýyk on iki".

näwagt-biwagt
[nä:wağt-bi:wağt], hal. Her bir wagt, haçan diýseň, islendik-islenmedik wagt. Näwagt-biwagt diýmän, bar bileni-biteni işdir.

näwagt-näzamana
[nä:wağt-nä:zama:na], hal. Bilip bolmaz, nähili döwür boldy, bu nä zamana. Näwagt-näzamana, ýüregiňde beslän ýagşylyklaryňy uzaklaşdyrman edip dynsaň gowy.

näz-kereşme
[nä:z-kereşme], at. Näz etmeklik, göz-gaş oýnatma, özüne çekiji mylaýymlyk, näzlilik. Agaýunus ýüz-müň näz- kereşme bilen gözlerini güldürdi (“Görogly”).

näzi-nygmat
[nä:zi-nyğmat], at. Her hili iýmitler, her tüýsli tagamlar, nazy-nygmat. Näzi- nygmat görüp, iýip-içmedim (Kemine).

oba-gara
[o:vo-ğara], at, gepl.d. Oba hem onda ýaşaýan adamlar. Oba-garalar gurgunmy?

oba-il
[o:vo-i:l], at. Oba we onuň halky, ilaty. Bütin oba-il bolup toý tutduk.

oba-oba
[o:vo-o:vo], hal, ser. Obama-oba. Aýlansaň-da oba-oba, Taýmaz ýaly bälçik baba Tapaýmarsyň, tapaýmarsyň... (K. Gurbannepesow).

oba-şäher
[o:vo-şäher], at. Oba hem şäher. Oba-şäherlerimizde abadançylyk işleri güýçli depgin bilen alnyp barylýar.

obama-oba
[o:vomo-o:vo], hal. Gezek- gezegine hemme obalara, ol obadan beýleki oba. Onuň ýol boýy obama-oba sowlup, öz dostlarynyň ýanyna baryp, ine şu hem gelşi eken (A. Gowşudow). Şatlykly habary obama-oba aýdyp çykdyk.

oda-köze
[o:do-kö:zö]: oda-köze düşmek ynjalygyň gaçyp, iki ýana urunmak, howsalaly ýagdaýa düşmek, gyssanmak. Ogulnur bu habary eşidip, oda-köze düşdi (H. Derýaýew).

oduk-buduk
at. Aňry-bäri, ojuk-bujuk zat. Bar, mamaňa aýt, iýmäge-de oduk-buduk taýynlasyn (G. Kulyýew). Horjuna oduk-buduk salyşdyr (A. Nazarow).

odun-çöp
[o:dun-çöp], at, ser. Odun. Olam agşama çenli odun-çöp ýygyp, çaý-çörek taýýarlamalydy (B. Annageldiýew).

odur-budur
[odur-vudur], at. Aňry-bäri, oduk-buduk, ojuk-bujuk, ownuk-uşak. Ol eli sypynan wagty odur-budur ýasamak bilen meşgullanýardy (“Edebiýat we sungat”).

ogar-ogar
[oğor-oğor], at, çagalaryň biri- biriniň yzyna hatara düzülip oýnaýan oýny. ‣ Ogar-ogar oýnamak biri-biriniň yzyna hatara düzülip oýnamak. Ogar-ogar oýnaýas diýsene (G. Muhtarow, G. Seýitliýew). Ogar-ogar bolup ýörmek söw-söw syryşyp ýörmek, işsiz aýlanyşyp ýörmek, toparlanyşyp, bikär gezmek. Henizlerem gidip barýan ogar-ogar, togar-togar (K. Gurbannepesow).

oglan-oglanjyk
[oğlon-oğlonjuk]: oglan- oglanjyk däl ýaş däl, çaga däl, zat görmedik däl, tejribesiz däl.

oglan-uşak
[oğlon-uşok], at. Ýaş çagalar, bala-çagalar, kiçijik çagalar. – Goýun gelýä! – diýen gykylyk bilen aýal-erkek, oglan-uşak barysy, goýnuň öňünden çykyp, sürüli goýun-guzyny ýaňky Garaçuňňula gabadylar (H. Derýaýew).

ogry-jümri
[oğru-jümrü], at, ser. Ogry.

ogry-kezzap
[oğru-kezza:p], at. Ogry we hilegär, mekir, kezzap. Ogry-kezzap bilen obadaş bolma, Malyňdan aýyryp, aç eder seni (Magtymguly).

ogryn-dogryn
[oğruýn-noğruýn], hal. Kä gizlin, käte-de açyk, ýaşyryn hem aýdyň, bildirip hem bildirmän. Ogryn-dogryn baksam gyza-geline, şonda- da gelmezmiň ýigitlik çagy (Kemine).

ogryn-dogrynlyk
[oğruýn-noğruýnluk], at. Gizlinlik hem açyklyk, ýaşyrynlyk hem aýdyňlyk, bildirip hem bildirmmän. Ogryn-dogrynlyk bilen iş görýänlere çäre görülýär.

ogryn-ogryn
[oğruýn-oğruýn], hal. Birsyhly, yzly-yzyna gizlin ýagdaýda, gizlinlik bilen.Ogryn-ogryn gözleýşiň, Ot saldy jana söwdügim (Kemine). Mekdep müdiriniň ünjüsi bardy, Ogryn-ogryn oň ýüzüne garaýardy (A. Kekilow).

ogul-gyz
[oğul-ğy:z], at. Nesliň dowamy bolan çagalar, perzent, zürýat. Ataň-enäň göwni ogulda-gyzda, ogluň-gyzyň göwni dag bilen düzde (Nakyl). Ogul-gyzyň köp bolsun! Olaryň eýgiligini gör (B. Seýtäkow).

ogully-gyzly
[oğullu-ğy:zly], syp. Ogly- gyzy bar bolan, çagaly-çugaly, perzentli. Hawa, ol hem ogully-gyzly adamdy (A. Gowşudow).

ogulsyz-gyzsyz
[oğulsuz-ğy:ssyz], syp. Ogul-gyzy bolmadyk, perzentsiz.

ogurlyk-jümürlik
[oğurlyk-jümürlik], at. Edýän işiň iliň zadyny ogurlamaklyk, ogry ýa jümri bolmaklyk.

ojagaz-bujagaz
[ojağaz-vujağaz], at, ser. Odur-budur.

ojuk-bujuk
at, ser. Odur-budur. Men bazardan alan ojuk-bujuk zatlarymy alyp, öýe girdim (R. Gelenow).

ok-däri
[ok-dä:ri], at. Ok hem däri, ot açýan ýaragy atmak üçin gerek bolan serişdeler.

ok-gylyç
at. Palasyň gyrasyna salynýan gözenek şekilli nagyş.

ok-ýarag
[ok-ýarağ], at. Uruşda, söweşde ulanylýan ýaraglaryň jemi.

ok-ýaý
[ok-ýa:ý]. at. 1. Irki döwürlerde ulanylan, ujy peýkamly agaç ok atýan ýarag, ok we ýaý, keman. Jygaly beg agtygyna bir ok-ýaý ýasap berdi (“Görogly”). Galandar, şu galada bir ok-ýaý barmyşyn (“Görogly”). 2. zergärç.s. Erkek oglanyň kürtesiniň, donunyň arkasyna dakylýan okly ýaý görnüşindäki aşagy şelpeli, düwmeli bezeg şaýy.

okara-okara
[okor(o)-okoro], at. Birnäçe okara, köp sanly okara. Okara-okara agaran içeňde gaňşyrawugyňy tütedýän gorly çal Amanyň agzyna has-da ýakymlyrak degýärdi (B. Kerbabaýew).

okly-gökli
[oklu-ğöklü], hal, gepl.d. Biri bilen gatnaşygy aňrybaş derejede erbet, gaty ters. Okly-gökli bolmak.

ol-bu
[ol-vu / ol-vü], Dürli zatlardyr ahwalatlaryň, işlerdir gürrüňleriň we ş.m. sanawyna derek ulanyp bolýan tirkeş söz. Gelnime ol-bu işleri tabşyrasym gelýär (O. Ödäýew).

omur-jomur
: omur-jomur etmek güýç talap edýän bir işi derrew ýerine ýetirmek, çalt hötdesinden gelmek. Ýaşulynyň edenli ogly bar, suw tutmalam bolsa, ýer depmelem bolsa, ýandak ýatyrmalam bolsa, öňünde iş duranok – edil ýöne omur-jomur edip barýar.

onda-munda
[onno-munno], çal. 1. Her ýerde, käbir ýerlerde. Häli-şindi, onda-munda raketalar atylyp, gijäni gündizlige öwürýärdi (H. Ysmaýylow). Daň ýyldyzy ýokary galdygyça, aşagy agaryp, onda-munda gögerişip oturan çöp-çalamlar görnüşip, töwerek giňän ýaly bolup başlady (H. Derýaýew). 2. Her hili geňlenäýmegi mümkin ýerde. Saňa onda-munda görünýärmişiň diýýärler, şol aýdylýanlar ugrunda barmy?

ondak-mundak
[onnok-munnok]: agzyňy ondak-mundak urmak birine diliňe gelen hapa sözleri aýtmak. Sen agzyňy ondak-mundak uran bolma.

ondan-mundan
[onnon-munnon], çal. O ýerden – bu ýerden, her ýerden, nirelerdendir bir ýerden, eýleden-beýleden. Ýelli ondan-mundan eşiden sözlerini ýadyna saldy (A. Gowşudow). Iki goja şeýdip, ondan-mundan söz açyp, ýerlerinden turman işlediler (G. Kulyýew).

ondan-oňa
[onnon-oňo], çal. Bir ýerden başga bir ýere, ol ýerden başga bir ýere, iki ýana. – ...Buşluk! – diýip, habar berýän çagalar oba arasynda ondan-oňa ylgaşýardylar (B. Kerbabaýew). Tüsseleç bulut bölekleri ondan-oňa asuda göçüp-gonup ýör (“Edebiýat we sungat”).

ony-muny
[onu-muny], çal. Kim-de bolsa birini, haýsydyr bir zady (ser. O-bu). Ony-muny soramak.

onça-munça
[onço-munço], syp. Onuň ýaly, munuň ýaly, eýle-beýle. Onça-munça zatlary geňläp oturasy iş ýok.

onça-onça
[onço-onço], syp. Şolar ýaly, olar ýaly, şonuň ýaly, onuň ýaly, ol hili. Onça-onça kynçylyga döz geljek bolmaly.

orta-miýan
[orto-miýa:n], ser. Orta- miýana.Orta-miýan, agaç et adam.

orta-miýana
[orto-miýa:na], syp. Orta uzynlykdaky, orta boýly. Uzyn-gysganyň arasy, Orta- miýana, söwdügim (Kemine).

ot-elek
[o:d-elek]: ot-elek bolmak ýetişiksiz günde iki-baka ylgaşlamak.

ot-epgek
[o:d-epgek], syp. Yssy. Ot-epgegiň içinde beýdip horlanyp ýörmezler.

ot-iým
at. Mallar iýer ýaly iýmitiň umumy ady. Kimse goluny çermäp, gapyda odun aýyrýardy, kimse mal-gara ot-iým berýärdi (G. Kulyýew).

ot-iýmlik
syp. Mallara iým bolarlyk, mal iýmitlendirmek üçin gerekli. Ot-iýmlik üçin üýşürilip goýlan saman.

ot-ojak
[o:d-o:jok], at. Ot ýakylýan ojak. Ýigitleriň birnäçesi ot-ojak gazmak işi bilen meşgul boldular.

ot-çöp
at. 1. Her hili ösümlikler, otlar. Ot- çöpem baharda jana gelýär (B. Annageldiýew). 2. Mal üçin iýmlik ot-iým. Gyşda mal iýer ýaly ot- çöpümiz ýeterlik.

ot-ýalyn
[o:t-ýalyn], 1. at. Ýalynlap ýanýan ot; ot hem ýalyn. 2. göç.m. Söweş, uruş. Ot-ýalyndan, okdan ötüp gelipdir (A. Atajanow).

otlap-suwlamak
[otla:p-suwlomok], işl. Bir ýerde ýaşamak. Onuň nirede otlap-suwlaýanyny alla bilýär (B. Kerbabaýew).

otluk-suwluk
at. Oty we suwy bol ýer, bag-bakjaly lälezar ýer. Bu ülkede otluk-suwluk ýerler köp.

otur-tur
at. Ownuk is, içeriniň hysyrdyly ojuk-bujuk işi. Ol girdi-çykdy, otur-tur bilen özüni ýadatdy (B. Soltannyýazow).

otursa-tursa
[oturso-turso], hal. Hemişe, elmydama, häli-şindi, birsyhly. Enäniň otursa- tursa bar aladasy ogludy.

oturyp-turmak
[oturup-turmok], işl. 1. Ilki aýagyňy epip, soňundan dik durmak. 2. Gymyldydan galmazlyk, adam üçin zerur herekleri edip bilmek. Bu ýaşdan soň oturyp-turmaga ýarasam oňýan-la.

oturyp-turuş
[oturup-turuş], at. Edep- ekram, özüňi alyp baryş. Bir ýigidiň aslyn bileý diýseňiz, Märekede oturup-turuşyn görüň (Magtymguly). Onuň häsiýeti, oturyp-turşy edil atasyna çekipdir.

oturyp-turuşmak
[oturşup-turuşmok],işl. Biri bilen baryş-geliş etmek, ýakyn aragatnaşyk saklamak, biri-biriň bilen gatnaşmak. Onuň atasy atly-abraýly adamlar bilen oturyp-turşan adam.

owal-ahyr
[owol-a:hyr], hal. Haçan-da bolsa bir wagt, öňde-soňda, heran-haçan, ahyr soňunda. Söýgi biziň ýolumyzda gurlup goýlan sessiz gapan, Barmyka, heý, owal-ahyr şol gapana düşmän geçen (M. Seýidow).

owlak-guzy
[owlok-guzy], at. Owlak hem guzy, ownuk mal, dowar. Meniň owlak-guzy bakýan oglan wagtymdy (B. Kerbabaýew).

ownuk-uşak
[ownuğ-uşok], syp. 1. Her hili, uly bolmadyk, bölek-büçek, maýda-çüýde. Ownuk- uşak agaç ýonuşgalaryny, çöp-çalamlary bir ýere ýygnaşdyran bolýardy (B. Seýtäkow). 2. Kiçi ýaşly. Ownuk-uşak çaga görmedim-le!? Onçakly ähmiýeti bolmadyk, kiçi-kirim, ikinji derejeli. Ownuk-uşak meseläňiz bolsa aýdyberiň.

ownukly-irili
[ownukl(y)-i:rili], syp. 1. Uly we kiçi gatyşyk, ululy-kiçili, beýikli-pesli. Şol mahal hem ownukly-irili keýik sürüsi ökje göterip, gözden ýitip gidýär (A. Gowşudow). 2. göç.m. Uly ähmiýeti bolmadyk, ownuk-uşak ähmiýetli, ownuk häsiýetli, uly bolmadyk. Ownukly-irili kemçilik bolsa, günübirin düzetmeli.

owram-owram
[owrom-owrom], hal. Birnäçe bölek, köp bölek. Agajy owram-owram etmek.

ozal-ebet
[ozol-evet], ha l. Hemişe.

oý-alada
[o:ý-alada], at. Oý-pikir, ünji. Ýa-da başga aýratyn oý-aladasy barmydy? (B. Kerbabaýew).

oý-hyýal
[o:ý-hyýa:l], at, ser. Oý-pikir.

oý-pikir
[o:ý-pikir], at. Pikir, paýhas, küý, paýhaslanyş; oý-hyýal. Berdi şol oturan ýerinden ullakan oý-pikire gitdi (H. Derýaýew).

oýaly-ukuly
[oýol(y)-ukuly], hal. Alasarmyk ýagdaýda, ýarym ukuda, kä oýa, kä ukuly. Öýüň gapysynda Gurban oýaly-ukuly ýatyr (A. Durdyýew).

oýan-buýan
[oýa:n-muýa:n], hal. 1. Eýläk- beýläk, ol tarapa, bu tarapa, iki ýana. Oýan-buýan urunýar, Dözmeýärdi malyna (A. Alamyşow). Şol ýerde biraz durup, Oýan-buýan garadym (A. Kekilow). 2. Eýle-beýle, ol zat-bu zat, ol-bu. Bir salym oýan-buýan, durmuş-dünýä gürrüňinden söz açyp, gürleşip oturdylar (A. Gowşudow).

oýlap-çenlemek
[o:ýla:p-çenlemek], işl. Jikme-jigine çenli oýlanyp, pikirlenip görmek. Ol näme etmelidigini oýlap-çenläp kän pikir etdi.

oýmul-oýmul
: oýmul-oýmul etmek ser. Oýmuldamak. Ol edil ördek ýaly, petekesini gaýşardyp, oýmul-oýmul edip, gaýynymyň öýüne girdi (A. Durdyýew).

oýmur-oýmur
[o:ýmur-o:ýmur], at. Oý bolup duran, oýulyp duran, çukanak-çukanak bolup duran. Keçeleriň-de haýsy döwrüňkidigi mälim bolman, diňe oýmur-oýmur deşikleri, tüýjeren ýüňleri saýgarylýardy (B. Kerbabaýew).

oýuk-oýuk
[o:ýug-o:ýuk], syp. 1. Köp sanda oýy, oýugy bolan, köp oýukly. 2. Deşik-deşik, köp ýerinde ýyrtygy, deşigi bolan. Gurçuklar ýapraklary oýuk-oýuk edip iýipdirler.

oýun-oýunjak
[oýun-oýunjok], syp., ser. Oýunjak 2.Ol öz eden işiniň oýun-oýunjak zat däldigini bilip hopukdy.

oýun-tomaşa
[oýun-tomoşo], at. Şadyýanlyk, hezillik, şadyhorramlyk. Hany, Aman poşçy, bu gün agşam täze oýun-tomaşalar görmezmiň? (A. Gowşudow).

oýun-çyn
at. Oýundan ýa-da çyndan aýdylýan söz, edilýän hereket. Ol oýna-çyna düşünýän ýigitdir. Onuň oýnuny-çynyny bilip bolmaz.

oýundan-çyndan
[oýunnon-çynnan], hal. Oýunlyga salyp ýa-da çynyň bilen, hiç haçan, hiç hili ýagdaýda. Oýundan-çyndan jigiňe azar beräýme.

oňa-muňa
[oňo-muňo], çal. O ýere, bu ýere, eýlesine-beýlesine. Dükana girenler oňa-muňa seredişip, esli durdular.

oňar-oňmaz
[oňor-oňmoz], syp. Gün- güzeranyny ýetde-gütdelikde geçirýän, bir garny aç, bir garny dok. Oňar-oňmaz güzeran.

pagyş-pagyş
[pağyş-pağyş], s.ş.aňl.söz.Yzly- yzyna çykýan pagşyldyly sesler. Nawyň kütek burny tolkuna degip, pagyş-pagyş edip suwy bölýärdi (Ş. Borjakow).

pagyş-para
[pağyş-pa:ra]: pagyş-para bolmak çym-pytrak bolmak, çym-pytrak bolup dagamak, döwülmek. Çüýşe pagyş-para bolup pytrady. Pagyş-para eremek (eretmek) 1) eremek, suwuklyga öwrülmek, suw bolup akmak. Şeýdip lowlap gelýärkä okeanyň deňinden, Doňup ýatan okean bugarypdyr deminden.Ýuwaş-ýuwaş bugaryp, pagyş-para eräpdir. Şeýdip dünýäň ýüzünde birden Tomus döräpdir (K.Gurbannepesow). Gar gün çogunyň astynda pagyş-para eredi. 2) özüni ýitirmek, süňňi gowşap, ygtyýary gitmek. Öz eziziniň dilinden aýdylan bu sözler Göwheri pagyş-para eretdi (A. Gurbanow).

pahyr-pukara
[pahy:r-pukora:], syp.,ser. Pahyr.

palan-pismidan
[pala:n-pismida:n], çal, gepl.d., ser. Pylan-pismidan.

par-par
s.ş. aňl.söz. Bir zat parryldan wagtynda çykýan ses. Onuň par-par hor çekişi gowagyň içinde ýatanlaryň horruldysyna goşulyp gidýär (S. Annasähedow).

para-para
[pa:ra-pa:ra], hal. Birnäçe bölek, bölek-bölek; kesim-kesim. Gara-gara bulutlar, Para-para bolupdyr (G.Ezizow).

para-peşgeş
[pa:ra-peşğeş], at, ser. Para I,1.

park-park
s.ş.aňl.söz. Yzly-yzyna çykýan parkyldyly sesler. Kimisi işikde eli paltaly park-park edip, odun aýyrýardy (A. Durdyýew).

parzy-wajyp
[parzy-wa:jy:p], at. Yslam dininiň düzgünlerine görä hökman ýerine ýetirilýän işler.Ýagşylar yzynda ýörsem dowamat, Parzy-wajyp, terk etmesem hem sünnet (Magtymguly).

parça-parça
syp. Bölek-bölek, tike-tike. Ýapraklaryň parça-parça, Ygşyldaşar ak jöwenim (M. Garryýew).

pasly-bahar
at. Bahar aýlary, ýaz wagty, bahar wagty.

pasyr-pasyr
s.ş.aňl.söz. Uly mata bölegi güýçli şemalyň ugruna galganda, guş ganatyny kakanda yzly-yzyna çykýan sesler. Pasyr-pasyr etmek.

patdyk-putduk
: patdyk-putduk etmek 1) aýaklaryny çaýşyk basyp ýöremek, zordan ýöremek. Bilmedim, enesin saldymy ýada, Patdyk-putduk edip, ýene şol bada, Gapyny nazarlap öňe süründi (A. Kekilow). 2) zordan, çala (okamak, geplemek hakynda). Dili çolaşyp, patdyk-putduk geplänine özem düşünmedi (“Edebiýat we sungat”).

paty-puty
at. Ownuk-uşak öý goşy, goş- golam, odur-budur. Düýämiziň üstüne paty-putymyzy atdym (“Edebiýat we sungat”).

patyr-patyr
s.ş. aňl.söz. Yzly-yzyna patyrdap çykýan ses.

paç-hyraç
[pa:ç-hyra:ç], at, ser. Paç.

paý-pyýada
[pa:ý-pyýa:da], at, ser. Pyýada 1. Paý-pyýada gezdi uly diýary, Baryp ýatan hakykatçy ýigitdi (M. Seýidow).

paýpyl-paýpyl
: paýpyl-paýpyl etmek ser. Paýpyldamak. Ýeri, garga dost, halklar saňa: "Paýpyl-paýpyl ýörişli, ýany gara gylyçly" – diýip, matal düzüpdirler diýdi (“Türkmen halk ertekileri”).

paýyr-paýyr
s.ş.aňl.söz, ser. Paýyrdy.

paň-paň
: paň-paň etmek ser. Paňlamak.Sözüňe gulak salyndygy paň-paň edip başlaýaň?

penje-penje
at. Birnäçe penje, birnäçe bölekden ybarat, topbak-topbak. Oglanjyk gölejige penje-penje ýorunja berdi.

peri-peýker
at. Peri keşpli, peri surat. Ol peri-peýker sypatly ýary gördüm, şondadyr (Magtymguly).

pert-pert
hal. Yzly-yzyna pert görnüşde. Birdenkä-de başyny galdyryp, edil ýygnakda gürrüň edýän ýaly, pert-pert sözledi (B. Kerbabaýew).

pessaý-pessaý
[pessa:ý-pessa:ý], hal. Ýuwaş-ýuwaşdan, kem-kemden, usullyk bilen, assa- assa, emaý bilen. Aýlanyp-aýlanyp, bizi tapmansoň, Pessaý-pessaý aşak inip başlady (Ş. Kekilow). Onuň giden yzy bilen Pessaý-pessaý gadam urdy (Ç. Aşyr).

petde-petde
1. at. Köp sanly petde. Petde- petde ýandaklar meýdanda ýaýrap ýatyrdy. 2. gepl.d. Daňy-daňy (köp sanly daňy). Petde-petde pul bermek.

pete-pet
hal. Ýüzbe-ýüz, garşyma-garşy, gabatma-gabat. Öwrümde ol ikimiz pete-pet geldik.

peteň-bizar
[peteň-miza:r]: peteň-bizaryny çykarmak biriniň halys ýüregine düşmek, kimdir birini bizar etmek, halys irizmek. Wagtynda hiç zadyň etmän azaryn, Tanyş-bilişleriň peteň-bizaryn Çykarypdy, sorap kömek bermegin (A. Kekilow).

pikir-hyýal
[pikir-hyýa:l], at, ser. Pikir 3. Onuň endamynyň azarlarymy, ýaralarynyň azarlarymy ýa-da pikir-hyýal ony horlaýarmy, garaz, Gurduň gözüne uky gelmeýärdi (A. Gowşudow).

pikiri-zikiri
at. Bar pikiri, bar zikiri, ünsi, bar aladasy, küýi-köçesi. Biziň pikirimiz-zikirimiz, işimiz-aladamyz, bütin ünsümiz gözel durmuşymyzy ýene-de gözellendirmek (B. Kerbabaýew).

pikirlene-pikirlene
hal. Öwran-öwran pikirlenip, gaýta-gaýta pikir edip, oýlana-oýlana. Pikirlene-pikirlene, ahyrynda: – Üçimiz hem bile gaçalyň! – diýipdirler (“Türkmen halk ertekileri”).

piş-piş
[piş-viş], üml. Pişigi çagyrmak üçin aýdylýar.

pişim-pişim
[pişim-pişim], üml., ser. Piş-piş.

pykyr-pykyr
s.ş.aňl.söz.Pykyrdap gülnende çykýan sesler. ‣Pykyr-pykyr etmek ser. Pykyrdamak.

pylan-pismidan
[pyla:n-pismida:n], çal., ser. Pylan. Pylan-pismidan diýip, halys bizar petegimi çykardyňyz (A. Nazarow). ‣Pylan zat diýip bilmezlik biri, bir zat hakynda belli bir kesgitli zat aýtmazlyk, gowy ýa erbet diýip bilmezlik. Men onuň ogluna pylan zat diýip biljek däl.

pyr-pyr
: pyr-pyr aýlanmak 1) çalt-çalt, yzly- yzyna aýlanmak. 2) yhlasly hyzmat etmek. Biçäre Gülaýym Ärhasanyň daşyndan pyr-pyr aýlandy (“Görogly”).

pyssy-pyjurlyk
[pyssy-puju:rluk], at. Agzalalyk döretmek bilen meşgullyk, gara ýüreklilik, ýaramazlyk. Näme, seniň edip ýören pyssy- pyjurlygyňy il bilmeýämişmi? (“Edebiýat we sungat”).

pysyr-pysyr
s.ş.aňl.söz. Guşjagaz çalt- çaltdan ganatlaryny kakanda çykýan sesler. ‣Pysyr-pysyr etmek ser. Pysyrdamak.Çaga guş uçup bilmän, pysyr-pysyr etdi.

pyt-pyt
s.ş.aňl.söz. 1. Kiçiräk zatlar yzly- yzyna ýere gaçanda çykýan sesler. Bir zatlaryň pyt- pyt edip ýere gaçanyny aňdym. 2. Ýaňy aýak bitip ugran çagajyk aýagyny yzly-yzyna ýere basanda çykýan sesler. Çagajyk aýaklaryny pyt-pyt edip ýere basyp ýöräp ugrady.

pytdy-sytdy
at. Bolgusyz, biderek gümmi- sümmi, ugursyz gep, gürrüň. Pökgen oýan-buýan, pytdy-sytdy sebäpler görkezdi (A. Gowşudow).

pyşyr-pyşyr
s.ş. aňl.söz. Gaty ýuwaş geplenende çykýan we eşidilýän sesler. Pyşyr-pyşyr edip oturma-da, eşitdirip gürläber.

pähim-parasat
[pähim-parasa:t], at, ser. Pähim-paýhas.Ata-babalarymyzyň pähim-parasady.

pähim-paýhas
at, ser. Pähim.

päk-arassa
[päğ-arassa], syp. Hemme tarapdan arassa. Päk-arassa adam.

päl-niýet
[pä:l-niýet], at, ser. Päl.Her kimiň päli-niýeti öz ýoldaşy bolsun (Dileg).

pök-pök
s.ş.aňl.söz. Ýumşak ýere gatyrak zat yzly-yzyna urlanda çykýan sesler. Alan hamyryň üstünden el bilen urlanda, pök-pök edýär.

pökür-pökür
: pökür-pökür etmek ser. Pökürdemek.

pöwh-pöwh
: pöwh-pöwh etmek ser. Pöwhüldemek 1.

pür-pudak
[pür-pu:dok], at. 1. Agajyň pürleri, pudagy, şahasy. Erik, alma, şetdaly, Mekdep daşyn bezeýär, Göýä bäsleşýän ýaly, Pür-pudagy uzaýar (N. Omadow). 2. göç.m. Nesil. Pür-pudak ýaýradar alkyş kylanym (Magtymguly).

püre-pür
[pürö-pür],hal.Gabyň erňegiňe çenli guýlan, dos-doly, erňegi bilen deňleşen (suwuklyk hakynda).

püre-pürlemek
[pürö-pürlömök], işl. Erňegiňe çenli doldurmak, püre-pür edip guýmak, doldurmak. Aralyk käsäni püre-pürläp doldurdylar (G. Şamyýew).

püre-pürlenmek
[pürö-pürlönmök], işl. Gabyň erňegiňe çenli dolmak, gyra-gyrma bolmak. Olaryň aýmança okarajyklary-da ýagyş suwundan püre-pürlendi (Ý. Durdyýew).

püre-pürletmek
[pürö-pürlötmök], işl. Püre-pür etdirmek, gabyň erňegine çenli doldurtmak.

rehim-şepagat
[irehim-şepa:ğat], at. Rehim we hemaýat.

rehim-şepagatsyz
[irehim-şepa:ğassyz], syp. Rehim-şepagaty ýok. Rehim-şepagatsyz adam.

rehim-şepagatsyzlyk
[irehim- şepa:ğassyzlyk], at. Rehim-şepagaty ýokluk, rehim- şepagatsyz bolmaklyk.

reňbe-reň
[ireňme-reň], syp. Dürli reňkde bolan, her hili reňkli. Baharda açylan reňbe-reň güller, Bir pasyl açylar, ýaza myhmandyr (Magtymguly).

reňbe-reňlik
[ireňme-reňlik], at. Dürli reňklilik, her hili reňklilik, dürli reňkde bolmaklyk. Baýdaklaryň reňbe-reňligi älemgoşary ýadyňa salýar.

reňgi-roý
[ireňňi-ro:ý], at, k.d. Ýüzüň reňki. Ol seniň üçin reňgi-roýun saraldyp, sabyr-karardan aýryldy (“Görogly”). Hemra diýer, reňgi-roýum saraldy, Ýana-ýana bagrym başy kül boldy (“Saýatly – Hemra”).

reňk-pet
[ireňk-pet]: reňk-petine gelmezlik gaty gorkmak, gaharlanmak sebäpli, ýüzüniň adaty reňki galmazlyk. Reňkine-petine gelmän, ýüzi birhili sargylt öwüsdi (B. Kerbabaýew). Ýüzünde reňk-pet galmazlyk horlanmak sebäpli ýa-da ýakymsyz habaryň täsiri netijesinde ýüzi ak tam bolmak, reňki agarmak.

rozy-magşar
[uro:zy-mağşar], at. Ahyret, kyýamat. Mähribanlyk babydan dilber, maňa rehm eýleseň, Rozy-magşarda saňa lutf eýlegeý perwerdigär (Gaýyby).

sabry-kanagat
[savry-kanağat], at. Sabyrlylyk hem-de kanagatlylyk, takat (ser. Sabyr we Kanagat). Göterlip mähri-şepagat, Gidipdir sabry-kanagat (Seýdi).

sabry-karar
[savry-kara:r], at. Sabyr edip, kanagat edip oturmak duýgusy. Bu durmuşa Hemranyň sabry-karary galman,bir söz diýdi (“Saýatly – Hemra”). Obada ol gyzy göreli bäri, Gaçypdy ol ýigdiň sabry-karary (A. Kekilow).

sabyr-takat
[savyr-ta:kat], at. Sabyr etmek, takat etmek duýgusy. Mahym gyzda sabyr-takat galmaý, gün-günden derdi artyp, ýüzleri zagpyran dek saralar erdi (“Zöhre – Tahyr”).

sag-aman
[sağ-ama:n], hal. Sag-gurgun, sag- salamat, aman-esen. Gullukdan sag-aman geldiňizmi?

sag-amanlyk
[sağ-ama:nlyk], at, ser. Saglyk-amanlyk.

sag-gurgun
[sağ-ğurğun], hal, ser. Sag- aman.Olar hernä sag-gurgun gezişip ýörendirler-dä? (“Edebiýat we sungat”).

sag-gurgunlyk
[sağ-ğurğunluk],at, ser. Sag-amanlyk.

sag-gurgunçylyk
[sağ-ğurğunçuluk], at, ser. Sag-amanlyk. – Sag-gurgunçylykmy? – diýip sorady (B. Seýtäkow).

sag-salamat
[sağ-sala:mat], hal. Aman- esen, sag-gurgun.

sag-sol
[sağ-so:l], at. Sag hem çep gapdal, tarap. Saga-sola garanjaklap oturmak.

saga-sola
[sağa-so:lo], hal. Hem saga, hem çepe, iki baka, eýläk-beýläk. Ol bir zatdan howatyr edýän ýaly, saga-sola seredip gelýärdi. ‣ Saga-sola sowurmak (pytratmak) puly, baýlygy we ş.m. bisarpa tutmak, biderek harçlamak.

sagatma-sagat
[sa:ğatma-sa:ğat], hal. 1. Gymyldy-hereketiň amala aşan her bir sagady boýunça. Seniň işe gelen, işden gaýdan wagtlaryňy sagatma-sagat, hatda minutyna çenli belläp goýdum. 2.Her sagatda, yzygiderli, yzyny üzmän. Şemal çäge depelerini emaý bilen sagatma-sagat, minutma-minut süýşürip barýandyr.

saglaýyn-sollaýyn
[sağlaýyn- so:lloýun], hal. Hem sagdan, hem soldan, hem sagyndan, hem çepinden. – Dogryňy aýtmasaň, ynha, şu gamçy kebzäňde oýnar – diýip, biçäräni saglaýyn- sollaýyn saýgylamaga durdy (G. Kulyýew).

saglyk-amanlyk
[sağlyğ-ama:nlyk], at. Aman-esenlik, sag-gurgunlyk, gurgunçylyk. ‣ Saglyk-amanlyk soraşmak salamlaşylandan soň biri-biriň saglygyny soramak. Olar saglyk- amanlyk soraşdylar.

saglyk-esenlik
[sağlyğ-esenlik], at, ser. Saglyk-amanlyk. Saglyk-esenlik soraşmak.

saglyk-salamatlyk
[sağlyk-sala:matlyk], at, ser. Saglyk-amanlyk. Saglyk-salamatlyk soraşdyk biz öň (A. Kowusow).

sahypama-sahypa
[sahy:pama-sahy:pa], hal. Sahypa yzarlap, her sahypa boýunça, her bir sahypasyny aýratynlykda. Kitaby sahypama-sahypa agdaryp başladym.

sakgal-sarmyk
[sakgal-sarmyk / sakal- sarmyk], at, ser. Sakgal.

sakgally-sarmykly
[sakgally-sarmykly / sakally-sarmykly], syp. Sakgal goýberden (orta ýaşly erkek adam hakynda). – Wiý, ussa aga, siziň aýalyňyz, ogluňyz bar ahyry. Özüňiz hem sakgally- sarmykly adam (A. Durdyýew).

sakyr-sakyr
: sakyr-sakyr etmek ser. Sakyrdamak. Ýaňky adam pil diýip gelipdir-de, sakyr-sakyr edip, gulak etimi iýdi (B. Seýtäkow).

sal-sal
[sa:l-sa:l], syp. Ýyrtylyp sallanyşyp duran, ýyrtyk-ýyrtyk, eleşan. Bu aralykda geýimi sal- sal bir adam geldi (B. Seýtäkow).

salam-helik
[sala:m-heli:k], at. Biri bilen duşulanda alşylýan salam, salamlaşma. Garry ene: "Indiki ýaşlaryň birentegi salam-heligi-de bilenok" diýip zeýrendi.

salham-sajak
[salham-sa:jak] ser. Sallam- sajak.

sallam-sajak
[sallam-sa:jak], hal. Sallanyşyp duran, sal-sal bolan, eleşan, salham-sajak. Ol başy börükli, gyňajyny horazyň guýrugy ýaly sallam-sajak edip ýördi (A. Durdyýew).

salyr-saryk
[salyr-sa:ryk]: salyr-saryk ýoly Mary sebitleriniň bagşylarynyň aýdym aýdyş usuly. Bagşyçylygyň bu ýoluna jukguldy, hümmüldi häsiýetlidir.

samy-sumy
at, ser. Samyr-sumur.– Tüweleme, aw ganly-da, tüweleme! – diýip, samy- sumy etdi (“Edebiýat we sungat”).

samyr-samyr
s.ş.aňl.söz. Düşnüksiz samralyp oturylanda eşidilýän sesler. Samyr-samyr edip, halys ýadatdyň-la.

samyr-sumur
at. Düşnüksiz samyrdyly gürrüň. – Bir azajyk ýataýyn, nahary soň iýerin – diýip, ukynyň alasarmyklygynda samyr-sumur etdi.

san-sajak
[sa:n-sa:jak]: san-sajagy ýok örän köp, san taýdan gaty köp, sansyz. Akylyň gözbaşy ylym ojagy, Ýok munda okaýanyň sany-sajagy (A. Kekilow).

san-sala
[sa:n-sala:], at. Sylanyşyk, hormat. San-sala goýmadyň, ömrüm kül etdiň, Ýarym ýyldan geçdi, bendi – gul etdiň (Baýly şahyr).

sandyr-sandyr
[sannyr-sannyr], s.ş. aňl.söz. Belli bir sebäbe görä süňňüne galpyldy aralaşyp, durky bilen titrände emele gelýän hereket. ‣ Sandyr-sandyr etmek ser. Sandyramak. Onuň gaharynyň gelendigi hasam topbaran dodaklaryndan, sandyr-sandyr edip duran çekgelerinden aýandy (T. Gurbanow). Aýdylan paýyş söze gaty gahary gelip, nätjegini bilmedi, eli hem sandyr-sandyr edip başlady.

sanma-san
[sa:nma-sa:n], hal. Sany boýunça, sanyna laýyk, sanyna görä, ýeke-ýekeden sanamak arkaly. Senden alan zatlarymy sanma-san yzyna gaýtaryp bererin.

sansyz-sajaksyz
[sa:nsyz-sa:jaksyz], syp., ser. Sansyz 1.

sap-sagdyn
[sap-sağdyn], syp. Jany örän sag. Dap-daýaw, sap-sagdyn, bili bükülmez, Göreş etse, duşmanyndan ýykylmaz (A. Salyh).

sap-sap
syp. Hatar-hatar, setir-setir. Bir ýerde top bile baýdak dikilsin, Goşun iki ýandan sap-sap çekilsin (Seýdi).

sap-sary
[sap-sa:ry], syp. Gaty sary, örän sary, jylk sary. Sap-sary kagyz.

sapajak-supajak
[sapajak-supojok]: 1) sapajak-supajak etmek. Soltuk sapajak-supajak edip, gaçmaga maý agtardy (K. Jumaýew). 2) buýtar-suýtar etmek. Hiç haçan sapajak-supajak etmez, Görejiň içine dogry sereder şahyryň gözi (K. Gurbannepesow).

saplyk-süplük
at. Süpürilip, syrylyp alnan çöp-çalam, süplük. Burugsap duran saplyk-süplügiň ajy tüssesi gözümi ýaşartdy.

saralyp-solmak
[sa:ralyp-solmok], işl. Biriniň ýa-da bir zadyň gaýgysyny, aladasyny edip horlanmak.

sargaryp-solmak
[sarğaryp-solmok], işl., ser. Saralyp-solmak. Seniň hasratyňdan sargaryp- soldum, Jebri-tygyň bilen bagrymy dildiň (Halk aýdymyndan).

satyp-sowmak
[satyp-sowmok], işl. Satyp ýoklamak, satyp harçlamak.

saz-söhbet
[sa:s-söhvöt], at. Aýdym-sazly söhbet, aýdym aýdyp, saz çalmaklyk, sazly-söhbetli meýlis. Birniçe deň-duş ýigitler Hemra bilen... saz- söhbet edip oturar erdiler (“Saýatly – Hemra”).

saý-sebäp
[sa:ý-sevä:p]: saý-sebäp bilen nähilidir bir sebäp, bahana bilen, tötänden, oslanmadyk ýerden. Saý-sebäp bilen tanyş bolduk (B. Kerbabaýew).

saýlap-seçmek
[saýla:p-seçmek], işl. Seçip-seljerip saýlamak, iň gowusyny saýlap almak.

saňňyl-saňňyl
: saňňyl-saňňyl etmek ser. Saňňyldamak. Eý-ho! Men olara şu ýerden esedemde butlarym saňňyl-saňňyl edýär (G. Kulyýew).

selk-selk
: selk-selk etmek ser.Selkildemek.

sene-mene
at. Bir zat sebäpli adamlar arasynda biri-biriňe gaty-gaýrym söz aýdyşma, mençelleşme. Ol oglanlaryň käbiri bilen sene-mene etdi.

sep-sep
syp., ser. Seplem-seplem.

seplem-seplem
syp. Birnäçe ýerinden seplenen, sep-sep. Seplem-seplem ýüp.

sepli-serpaýly
[sepli-serpa:ýly], at. Sepi hem serpaýy bilen. Gyzyňy sepli-serpaýly ugratsaň, oňa ýetesi näme bar!

ses-seda
[ses-seda:], at, ser. Ses-üýn. Saz çalnyp gutarylýança, hiç kimden ses-seda çykmaýardy (“Edebiýat we sungat”).

ses-sellem
at, ser. Ses-üýn. Ondan ses- sellem bolmady.

ses-seza
[ses-seza:], at, ser. Ses-üýn. Näme üçindir olaryň hiç birinden ses-seza çykmady (N. Saryhanow).

ses-üýn
at. Ses, ses-seda, ses-seza, ses-sellem. ‣ Ses-üýnüni çykarmazlyk kelam agyz söz aýtmazlyk, hiç zat aýtmazlyk, diýmezlik. Hallygara ses-üýnüni çykarman, birden turdy-da gidiberdi (S. Myradow).

sessiz-üýnsüz
syp. 1. Sesini çykarman, geplemän. Sessiz-üýnsüz oturmak. 2.Ýuwaşlyk bilen, bildirmän. Ol sessiz-üýnsüz daş çykdy.

setanda-seýranda
[seta:nna-seýra:nna], hal. Käwagt, käýarym, kämahal, negada bir. Myrat kel ýanyna setanda-seýranda iş üçin gelýän Berdi aganyň derrew habaryny almaga başlady (A. Durdyýew).

setir-setir
hal. Setirler boýunça, setir görnüşinde; setir yzyna setir, köp sanly setir. Setir- setir ýazmak. Setir-setir oturmak. Setir-setir ekmek. Setir-setir goşgy.

setirme-setir
at. Her bir setire aýratynlykda, setirleriň her birine. Ol oňa diňe setirme-setir göz gezdirdi, dodaklaryny müňküldetdi (B. Kerbabaýew).

seçir-gaçyr
[seçir-ğaçyr], syp. Selçeň, her ýerde biri. Ýagyş damjalary seçir-gaçyr ýere gaçýardy. Sepilen tohumlar seçir-gaçyr çykypdyr.

som-saýak
[so:m-saýak], hal. Ibirtde-zibirt, biri-biriniň yzyndan pyýada, ulagly we ş.m. gitme. Gün gijikdi, bazarçylar som-saýak gaýdyşýarlar (H. Derýaýew).

sop-sowuk
syp. 1. Has sowuk, örän sowuk. Daşary sop-sowukdy. 2. göç.m. Parhsyz, göwünsiz, mähirsiz.

sorag-ideg
[so:roğ-i:değ], at. Birini ýa-da bir zady soraşdyryp aňtama, habar tutma, ideme. Şekeriň başyna nähili iş düşdi diýip, gören-bilenden sorag- ideg etmelimi? (B. Kerbabaýew).

sorag-jogap
[so:roğ-joğa:p], at. Bir zady anyklamak üçin berilýän sorag we alynýan jogap.

soragsyz-idegsiz
[so:roğsuz-i:değsiz], syp. Soraman-idemän. Bular ýaly zatlary soragsyz- idegsiz goýup bolmaz.

sorap-idemek
[so:ra:v-i:demek], işl. Soraşdyryp aňtamak, gözlemek. Sorap-idäp, ahyry anygyna ýetdim.

sork-sork
s.ş.aňl.söz. Çyban ýaly çykuwly ýara, diş we ş.m. sorkuldap gaty agyranda yzly-yzyna syzylýan, duýulýan azar, agyry. ‣ Sork-sork etmek ser. Sorkuldamak. Çyban sork-sork edip agyrýardy.

sowal-jogap
[sowa:l-joğa:p], at. Garşylykly berilýän sorag we alynýan jogap. Şol sowal-jogapdan soň, göwne gelmez bir ýagdaý ýüze çykdy (B. Kerbabaýew).

sowuk-sala
[sowuk-sala:], syp. Gyzyklanman, perwaýsyz, parhsyz. Işe sowuk-sala çemeleşmek bolmaz.

sowuk-salalyk
[sowuk-sala:lyk], at. Sowuk-sala halda bolmaklyk, perwaýsyzlyk, parhsyzlyk.

sowup-sowurtlamak
[sowup- sowurtlomok], işl., gepl.d. Biderek sowmak. Kakaň gazanan pullaryny sowup-sowurtlap ýörme!

soýuk-soýuk
syp. Köp ýeriniň hamy bölek- bölek soýlan. Güne ýanan ýüzi soýuk-soýukdy.

soýum-soýum
syp.Teniniň ençeme ýeri soýlan, oýuk-soýuk. Soýum-soýum bolmak. Soýum- soýum etmek.

soň-soňlar
[soň-soňlor], hal. Hazirki wagtdan köp ýa-da birnäçe wagt geçen soňky wagtlar. Muny biz soň-soňlar bilip galdyk (B. Gulow).

suw-sil
[suw-si:l], hal. Bütin töwerege ýaýraýan bol suw. Birdenem asman ähli suwuny döken ýaly, dünýäni suw-sil edip, çabga geldi... (Gurbanguly Berdimuhamedow. Älem içre at gezer). Ýagan ýagyş töweregi suw-sil etdi.

suw-söl
at, gepl.d. Suw.Öýde suw-sölem ýok eken.

syh-syh
[sy:h-sy:h], syp. Ujy çiş, syh ýaly bolşup duran. Oklukirpiniň tikenleri syh-syh bolup dur.

sypaň-sermeň
[sy:paň-sermeň]:sypaň- sermeň etmek sypamak, sypaşdyrmak, o ýerine, bu ýerine elini degirmek.

sypjyryk-sypjyryk
at. Köp sanly sypjyryk. Endam-jany sypjyryk-sypjyryk bolan eken.

syr-süplük
[sy:r-süplük], at. Syrylyp, süpürilip toplanan hapa, her hili galyndy. ‣ Syr-süplük bolmak hor güne düşmek, hor- homsy ýaşamak, gaty horukmak. Kakalary uruşda galan çagalar syr-süplük boldular.

syryp-süpürmek
[sy:ryp-süpürmek], işl. 1. Syryp, süpürip arassalamak, tämizlemek. Ol çynaryň aşagyny syryp-süpüripdi. 2. göç.m. Hemmesini, baryny ýygnap almak, zat goýman toplamak.

syryp-süpürtmek
[sy:ryp-süpürtmek], işl. 1. Syryp-süpürip arassalatmak, tämizletmek. Myhman geljek diýip, howlyny syryp-süpürtdiler. 2. göç.m. Hemmesini, baryny ýygnap aldyrmak, zat goýman toplatmak.

säher-säher
hal. Ir bilen, säher wagtlary (köp gezek) Säher-säher şirin saýran torgaýlar, jöwzaň günortany çöpe busupdyr (“Edebiýat we sungat”). Säher-säher turup, gyzlar-gelinler Açan bägüllerňe seýle gelerler (K.Gurbannepesow).

sölp-sölp
[sölp-sölp], s.ş.aňl.söz. Sölpüldäp ýörelende emele gelýän şekil.

söw-söw
: söw-söw syryp ýörmek ser. Söwedeňlemek. Söw-söw syryp ýörmek saňa gelişýän zat däl.

söwda-satyk
[söwda:-satyk], at. Zat alyp, zat satma, aluw-satuw. Söwda-satyk işi.

sözme-söz
[sözmö-söz], hal. Her bir sözüň manysyny laýyk getirip. Goşgyny sözme-söz terjime etmek.

süp-süýji
[süp-süýjü], syp. Örän süýji.

sürbe-sür
[sürvö-sür], hal, gepl.d. Bir zadyň yzy bilen, yzysüre, bada-bat. Sürbe-sür onuň yzyna düşdi.

süri-süri
[sürü-sürü], syp. 1. Birnäçe sürüden ybarat. Ummasyz giň örülerde süri-süri goýunlarymyz bakylýar. 2. Topar-topar, toplum- toplüm. Guşlar sürisüri bolup uçýar.

süýgüp-sarkmak
[süýğüp-sarkmak], işl., ser. Süýnüp-sarkmak.

süýnüp-sarkmak
işl. Näz-kereşmeli sülmüremek. Ol howlukman, keremara ýerinden turdy, süýnüp-sarkyp çaýyny içdi (G. Gurbansähedow).

süň(ň)
[süň(ň)], at. 1. Adamyň bedeni, tutuş durky (düýp söze birinji, ikinji we üçünji şahsyň goşulmasy goşulyp ulanylýar. Meselem: süňňüm, süňňüň, süňňi we ş.m.). 2. göç.m. Asly, gelip çykyşy. Süňňi haramylar gaýtmaz raýyndan, Ýaşy gaýdyp, sakgal agarmak bilen (Zelili). ‣ Süňňi gagşamak bütin durkuň bilen titremek sandyramak. Şu ýerde süňňi gagşady. Süňňi gowşak aslynda, bedeninde bir hili gowşaklyk bolan. Süňňi sagat sagdyn bedenli, jany sag. Ol süňňi sagat adam. Süňňi ýeňil çalasyn hereket edýän, sagat. Enäniň süňňi ýeňildi. Süňňünden syzan perzent. Süňňüňden syzdyryp aýtmak tüýs ýürekden aýtmak. Süňňüň agarmak azap, ezýet, horluk görmek, zulum çekmek, halys bolmak. Süňňüň gowşamak bedeniňde bir hili gowşaklyk duýmak. Süňňüňi tutup bilmezlik sowukdan gahardan, gorkudan we ş.m. ýaňa özüňi asuda saklap bilmän titremek, galpyldy aralaşmak. Süňňüni tutup bilmän gagşady. Süňňüň syzmak nämedir bir zadyň boljaldygyny öňünden duýmak, aňmak.

süňk-saňk
at. Süňkdür süňke meňzeş zatlar, süňk bölekleri. Şol taýda süňk-saňklary gemrip ýörkäm, töweregime üýşen aç itler meni dalady (“Myraly”).

tagam-lezzet
[tağam-lezzet], at. 1. Iýmitiň ýa-da ir-iýmişiň we ş. m. zadyň agzyňa ýaraýän tagamy, onuň zelleti. Bu hem çörek ornuna getirilen zat bolmaga çemeli, tagamy-lezzeti ýokdy (A. Gowşudow). 2. göç.m. Bir zatdan alynýan lezzet, eşret, dat.

tagam-tagsyr
[tağam-tağsy:r]: tagam- tagsyry ýok tagamy, lezzeti ýok. Asyl bu naharyň tagam-tagsyry ýok eken.

tagty-täç
[tağty-tä:ç], at, ser. Tagt I.

tagyr-tagyr
[tağyr-tağyr], s. ş. aňl. söz. Galtak we ş.m. eliň bilen itilip tagyrdadylyp sürlende yzly-yzyna çykýan sesler.

tagzym-towazyg
[tağzy:m-towa:zyğ], at, ser. Tagzym. Şol wagt Gara batyr Zöhräniň öňüne geçip, tagzym-towazyg bilen arzy-halyny sözläp, Zöhrä garap, bäş keleme söz diýdi (“Zöhre – Tahyr”). Mämmet han patyşanyň gaşyna baryp, tagzym- towazyg bilen iki bükülip salam berdi (“Saýatly – Hemra”).

tak-tak
s.ş.aňl.söz. Takgyldyly ses.. ‣ Tak-tak etmek takgyldyly ses çykarmak. Tak- tak etdim, dalak iýdim, Pök-pök etdim, böwrek iýdim (“Türkmen halk ertekileri”).

taky-tulum
[ta:ky-tulum], syp. Hondanbärsi bolup duran, ulumsy, gopbamsy. Görseň, bir oturan taky-tulumdyr, Özünden ýokara gülüm-ýalymdyr (A. Salyh).

takyr-tukur
s. ş. aňl. söz. Üzlem-saplam çykýan takyrdy. Ondan-mundan takyr-tukur eşidildi.

tam-tarsy
[ta:m-tarsy], at. Tam, tamkepbe we ş.m.

tanyş-bilişlik
[tanyş-vilişlik], at. Tanyşlyk, ýakyn gatnaşykda bolmaklyk.

tapan-tupan
: tapan-tupan zady tapan ähli zatlaryny, näme tapsa. Garryja aýal bolsa tapan- tupan zadyny berip, toklusyny oňat semredipdir (Ertekiler).

tapar-tapmaz
syp. Özüni oňarmaýan, mätäçlik çekýän. Biz tapar-tapmaz däl, gelin edinmäge, toý gurmaga gurbumyz ýetýär (B. Kerbabaýew).

tapar-tapmazlyk
at. Özüni zordan oňarmaklyk, pukaralyk.

tapyr-tupur
hal. Çaltlyk bilen, örän tiz, dessine, hasyr-husur, bada-bat. Ol aýalynyň soraglarynyň birine-de jogap bermän, tapyr-tupur ýatdy (N. Saryhanow).

tark-tark
s. ş. aňl. söz. Agaja, demre gaty zat bilen urlanda yzly-yzyna çykýan sesler, tark-turk.

tark-turk
s. ş. aňl. söz. Tüpeň yzly-yzyna atylanda çykýan sesler. Häliden bäri käte bir çykýan tark-turkam ýatypdy (A. Nazarow).

tarp-tarp
s.ş.aňl.söz. Yzly-yzyna çykýan tarpyldyly sesler.

tarpa-taýyn
[tarpa-ta:ýyn], hal. Birdenkä, duýdansyz. Tarpa-taýyn aradan çykmak.

tars-tars
[tarys-tarys], s. ş. aňl. söz. Ýürek, damar yzly-yzyna batly uranda eşidiler-eşidilmez derejede çykýan ses. Ýüregim tars-tars edip urýar.

taýba-taý
[ta:ýva-ta:ý], syp. Taýly, taý-taý edilen, taýdaş. Gara saçyň örülmiş, ak ýüzünde taýba-taý, Hal goýulmyş al ýaňakda, däne-däne, jaýba-jaý (Mollanepes).

taňk-taňk
s. ş. aňl. söz. Yzly-yzyna çykýan taňkyldyly ses. Ussa kätmeni taňk-taňk edip, derrew bejerdi-de, ony synlamaga durdy.

tege-tege
[teğe-teğe], üml. Owlagy ýanyňa çagyranyňda aýdylýan söz.

tek-tek
at. Arpagana meňzeş ot.

tel-tagt
[tel-tağyt]: tel-tagt bolmak içi suwdan dolmak, suwa gark bolmak (suwarylýan ýer hakynda).

telli-pelli
hal. Ýeter-ýetmez, ýykma- ýykylma, eýdip-beýdip. Telli-pelli bilen mydar edip bolmaz.

terne-türne
[terne-türnö], at. Ownuk-uşak bişmedik her hili terneler. Myrat melleginden bir halta terne-türnäni öýe getiripdi.

terslin-oňlyn
[tersli:n-oňluýn], hal. Hem öňe, hem yza, aňryk-bärik, eýläk-beýläk. Iki tarapa çarhy terslin-oňlyn aýlamak.

tertip-düzgün
[terti:p-düzğün], at. 1. Dogry ýola goýlan, kadalaşan ýagdaý. Tertip-düzgün bar ýerinde üstünlik bar. 2. Düzgün-nyzam, terbiýe, edep-ekram.

tertip-nyzam
[terti:p-nyza:m] at, ser. Tertip-düzgün.

tes-tegelek
[tes-seğelek], syp. Örän tegelek, has tegelek. Tes-tegelek degirmen, Ortasynyň daşy bar, Ony bilen ýigidiň, Ýüz ýigrimi ýaşy bar (Matal. Jogaby: asman, Aý, Gün, ýyldyzlar).

teý-ahyr
[teý-a:hyr], hal. Ahyrsoňy, iň soňunda. Olar teý-ahyr ýola düşdüler.

tike-tike
hal. Bölek-bölek. Eý, Saýat han, kyrk taýak ursaň, bu baba tike-tike bolar (“Saýatly – Hemra”).

tikenek-tikenek
syp. 1. Tikenleri somalyşyp duran, bar ýeri tikenden doly. Biziň şu erigimiziň şahalary tikenek-tikenek. 2. Dim-dik bolşup duran, syh-syh. Onuň sakgal-murty tikenek- tikenekdi (“Edebiýat we sungat”).

tikin-çatyn
at. Her hili tikin işleri. Ene iňňä sapak ötürinip, tikin-çatyn işleri bilen gümra boldy.

tire-taýpa
[ti:re-ta:ýpa], at, ser. Tire we Taýpa.

titir-titir
: titir-titir etmek gorky, üşütme, gahar we ş.m. sebäpli sandyrap titremek.

tiz-tiz
[ti:z-ti:z], hal. Çalt-çalt.

tiz-tizden
[ti:z-ti:zzen], hal. Çalt-çaltdan, ara wagt salman, dessine, haýal etmän. Onuň sesi başga daraklaryň sesinden has zarplyrak çykyp, kakymy tiz- tizden berilýärdi.

tizden-tiz
[ti:zzen-ti:z], hal. Örän tiz, gaty çalt, derrew. Tizden-tiz sorasyn, bikär ýatmasyn, Çyn ýagşynyň galyňyndan gaýtmasyn (Çary Afzal).

tiňňi-tiňňi
s.ş.aňl.söz. Kirişli saz gurallar ýuwaşjadan çalnanda çykýan ses, tyňňy-tyňňy.

toba-tagsyr
[to:vo-tağsy:r], üml., ser. Toba. ‣ Uly söze toba tagsyr "uly geplemäýin" diýen manyda ulanylýan aňlatma.

tohum-tiç
[tohum-ti:ç], at. Ata-baba, kowum-garyndaş.

tonna-tonna
[to:nno-to:nno], hal. Köp tonnalap, tonnalap-tonnalap, köp tonna möçberinde. Ýerden tonna-tonna hasyl almak.

topbak-topbak
[topbok-topbok], syp. Birnäçe topbak, üýşmek-üýşmek bolup duran. Topbak-topbak ýylgynlyk.

toplum-toplum
syp. Topar-topar, birnäçe toplum, üýşmek-üýşmek. Oglan-uşak toplum-toplum bolup üýşerdiler.

tosaň-tosaň
[tosoň-tosoň]: tosaň-tosaň etmek ser. Tosaňsyramak.

towar-towar
[towor-towor], syp. Towary köp bolan (saç hakynda).

towlam-towlam
[towlom-towlom], syp. Köp ýerine tow düşen, bulaşyk, burum-burum bolan. Eşegiň aýagyna daňylýan ýüp towlam-towlam bolupdyr, açar ýaly däl.

toz-topur
[to:z-topur], at. Topragyň, çägäniň we ş.m. zatlaryň garyntgyly ownugy. Gurak meýdandan getirilen toz-topur göýä ümür-duman ýaly dünýäniň dört töweregini halkalaýyn gabap alypdy (A. Gowşudow).

toý-baýram
[toý-vaýram], at. Baýramçylyk, şagalaňlyk. Goç ýigide toýdur baýram, Her iş gelse il biläni (Magtymguly). Şu günler, hudaýa şükür, ýöne toý-baýram bolup dur.

toý-meýlis
at. Toý-baýram, baýramçylyk. Toý-meýlis gezen bagşylar, Ýary gördüňmi, gördüňmi? (Halk aýdymyndan).

toý-tomaşa
[toý-tomoşo], at. Toý we tomaşa. Toý-tomaşa, märeke ýok, meýlis ýok, Köňül arzuw eýlär, Watanym, seni (Zelili).

toý-tomgy
[toý-tomğy], at, ser. Toý we şoňa meňzeş üýşmeleňler. Ol mamasynyň diş-dyrnak bolup, azap baryny siňdirip geýdiren bu egin-eşigini negada bir toýda-tomguda geýip çykarýardy (A.Gowşudow).