Kaalğıt-
et. kaalğı- ’dan; uyku kaalğıt- : uyuklamayı mucip olmak.
Keñkilde-
kesik-kesik ve yüksek sesler çıkarmak; keñkildep ıyla- : hıçkırıkla ağlamak.
Takıbaala-
Allahdan korku ve takva göstererek, .günahtan sakınarak bir iş yapmak.
aarçı-
II. temizlemek; adamakıllı temizlemek, temizleyip bitirmek.
aarçıl-
adamakıllı temizlenmiş, temizlenip bitmiş olmak.
aarçıt-
et. aarçı II den.
aarçış-
hep beraber temizlemek, gereği gibi temizlemek, temizleyip bitirmek.
abala-
havlayarak atılmak.
abalat-
kışkırtmak (köpeği) .
abalattır-
et. abalat fiilinden.
abandat-
abandatıp süylö- : sesi uzatarak konuşmak.
abayla-
dikkat etmek; ihtiyatlı, basiretli olmak, sakınmak; cılandan abaylap cür: yılandan sakın; köpüröödön abaylap öt: köprüden ihtiyatlıca geç.
abaylat-
ikaz etmek.
abaylattır-
ikaz ettirmek, basiretli, ihtiyatlı olmıya sevkeylemek (üçüncü şahıs vasıtasiyle) .
acapsın-
taaccübetmek.
acardan-
1. taze, parlak,şen olmak (yüz hakkında) ; 2. iyi olmak; neşeli olmak.
acardant-
et. acardan-dan; enesi (yahut katını) erkek tuuganday betin acardantıp: anası (yahut karısı) erkek çocuk doğurmuş gibi, çehresine şenlik vererek; kabak acardant- : yüzünde sevinç izhar etmek.
acılda-
1. hiddetle homurdanmak; 2. sövereküzerine atılmak, sövmek; acıldap sülö- : yüksek sesle, açık ve çabuk söylemek.
acıldat-
et. acılda-dan; acıldatıp cür- : hızlı yürümek.
acıldaş-
sövüşmek;çekişmek; hep beraber sövüp sayarak üzerine atılmak; acıldaşıp cakın keltirişpedi: onlar söverek üzerine atıldılar ve hatta (kendilerine) yaklaştırmadılar.
acınala-
1. ayrılmak, ayrı düşmek; senden acıragım kelbeyt: senden ayrılmak istemiyorum; köpçülüktön acıragan: kütleden ayrılmış; 2. mahrum olmak; ukuktan acıradı: hukuktan mahrum oldu.
acırat-
1. ayırmak; ayrı düşürmek; kavga edenleri ayırmak; 2. mahrum etmek; erkinen acırat- : serbesliğinden mahrum etmek.
acırattır-
ayırtmak, ayrı düşürtmek.
acıratıl-
mut. acırat-tan; erkinen acıratılgan: serbesliğinden mahrum edilen; şayloo ukugunan acıratılgan: seçim hukukundan mahrum edilmiş.
acıratış-
II, müş. acırat-tan.
acıraş-
II, 1. müş. acıra-dan; 2. boşanmak; katını menen acıraştı: o, karısından boşandı.
adalda-
helallığa riayet etme (şeriatın istekleri hususunda) ; koydu adaldap keldi: koyunu dini merasime riayet ederek kesti.
adalsın-
sofuluk taslamak; adalsıngan moldonun üyünön ceti kamandın başı çıgıptır ats. : sofuluk taslayan hocanın evinden yedi tane yabani domuzun başı çıkmış.
adamsın-
kendisini adam saymak; kendisinin başkalarından aşağı olmadığı fikrini beslemek.
adamsınt-
et. adamsın-dan; balañdı adamsıntıp koy: çocuğuna çeki düzen ver (harfiyen: insan kılığı ver) .
adamsıt-
adam saymak.
adattan-
itiyat etmek; erte turup adattandım: erken kalkmayı itiyat ettim.
adattandır-
itiyat ettirmek.
adaş-
yolu şaşırmak,,yanılmak; coldon adaştım: yolu şaşırdım; akıllınan adaştı: pusulayı şaşırdı; başım adaştı: sersemleştim,şaşaladım.
adaştır-
delalete düşürmek, şaşırtmak.
adepten-
nezaketli, terbiyeli, zarafetli olmak.
adrañda-
adırañda.
aduula-
dağ yokuşunu çıkmak.
adımda-
adımlamak.
adıray-
gözünü faltaşı gibi açmak; emine adıraya tikteysiñ? : sen neden gözünü faltaşı gibi açtın ve dimdik baktın?
adırayt-
et. adıray-dan.
adırañda-
1. cesaret taslamak 2. şen, neşeli, heyecanlı olmak; adırañdap süyünüp: bütn mevcudiyetiyle sevinerek: adırañdap çaap cüröt: o, şen koşuyor (at üstünde) .
adırañdat-
et. adırañda-dan; közüñdü adırañdatba: gözünü faltaşı gibi açma.
adırlan-
tepelenmek, tümseklenmek.
agar-
II, ağarmak, yıldırmak, ağarıp kögör- : bitmek (bitkiler hakkında: M.) . çiçek açmak; tañ ağarıp atkan cok: henüz şafak sökmedi.
agart-
ağartmak, aklık haline erdirmek.
agatayla-
ağa diye çağırmak (büyüğe hürmet ederken) .
agıl-
sel, kalabalık, kütle halinde yürümek; cayloodogu el capırılıp cakaga karay agıldı: yaylakta bulunan bütün ahali aşağıya, dağ eteklerine doğru yürüdü.
agılgala-
1. izini takibetmek; 2. herhangi bir işi gizlice yapmak.
agıt-
bırakmak, koyuvermek (bağlı hayvanları) ; beye agıt- : kısrakları koyuvermek (sağmak için bağlanmış oldukları yerden) ; at agıtatı bırakmak (otlasın diye) ; it agıt- : köpeği koyuvermek (yabani hayvan üzerine) .
agıttır-
et. agıt-tan
agıtıl-
mut. agıt-tan.
agıtış-
müş. agıt-tan.
agız-
akıtmak (suyu, mavi nesneyi) ; aksın diye suya bırakmak, yüzdürmek, sal agız- : bk. sal I.
agızdır-
yüzdürmek.
agızıl-
mut. agız-dan.
agızış-
mut. agız-dan.
ak-
VI, akmak, akıp geçmek.
akakta-
1. dilini çıkararak sık sık solumak (köpek hakkında) ; tilin sunup akaktap: dilini çıkararak ve sık sık soluyarak; 2. takatten düşmek, bitkin bir halde bulunmak; akaktap cıgıldı: kuvvetten düşerek yıkıldı.
akmaktan-
yalandan ahmak görünmek, ahmakça sözler söylemek veya işler yapmak.
akmala-
gözetlemek, göz kulak olmak, takibetmek, birisinin gizlice izini takip eylemek, tarassut etmek; cılkı kayda keter eken, akmalap karap turçu: atlar nereye giderler, acaba? gözetleyip dursana! akmalap cürüp öltürdü: izi üzerinde yürüyerek (tarassut ederek) öldürdü.
aksa-
aksamak, topallamak.
aksat-
aksamayı mucibolmak, topal yapmak.
aksañda-
hafifçe aksamak.
aksañdat-
et. aksañda-dan.
aktal-
1. ağrtılmak; 2. beraat kazanmak; sotton aktalıp çıktım: mahkemede beraat kazandım.
aktan-
1. ağarmak; 2. beraat etmek, aktanganı menen işi kara. beraat etse dahi suçludur.
aktat-
1. ağarttırmak; taruu aktat- : (kavrulmuş) darıyı ayıklatmak; 2. beraat ettirmek.
aktattır-
et. aktat-tan.
aktivdeş-
aktifleşmek.
aktivdeştir-
aktifleştirmek.
aktivdeştiril-
müt. aktivdeştir-den.
akçılan-
yalandan kendisini haklı çıkarmaya çalışmak, suçunu inkar etmek; akçılanıp kün murun keliptir: vakti zamanında geldi ve kendisinin haklı olduğunu temin etmeye başladı; akçılanıp ıylap iydi: kendisinin haklı olduğunu ispat etmek için ağladı bile.
akılaş-
haklaşmak; akılaştık: haklaştık (birbirimizden hakkımız olanı aldık) .
akılaştır-
haklaşmaya yardım etmek, haklaştırmak (üçüncü eşhas hakkında) ; haklaşmaya icbar eylemek; eköön akılaştırıp akısın alıp ber: onlara haklaşmaya yardım et.
akılda-
1. pek fazla susamak; 2. şiddetle arzu etmek; 3. acele etmek, ivmek.
akıldaş-
II, akıl danışmak.
akılduusun-
akıllılık taslamak, ukalalık etmek.
akıray-
etrafa bakınmak, şaşkın gözlerle bakmak, gözlerini geniş açmak; közü akırayıp, oozu çormoyo tüştü: gözleri bebeğinden fırladı, dudakları sarktı.
akırayt-
et. akıray-dan.
akırañda-
fırlamak (gözler hakkında) .
akırañdat-
et. akırañda-dn; közüñdü akırañdatpa! : gözlerini faltaşı gibi açma!
akırında-
yürüyüşü yavaşlatmak; akırıdap: yavaşça, tedricen, ağırca, azar azar; akırındap bar- : ağır, ihtiyatlıca gitmek.
akırındat-
yavaşlatmak; koydu akırındatıp cay! : koyunları, onlara ağır yürümek imkanını vererek güt!
akıy-
II, göz dikmek, muayyen bir noktaya bakmak, gözünü almadan hırsla bakmak; akıyıp tamak añdıp oturat: oturuyor ve hırsla yiyecek bekliyor.
akıykatta-
hakkiyle anlamak, tahkikat yapmak.
akıykattal-
gereği gibi anlaşılmış olmak, tahkikat yapılmak
akıylaş-
çekişmek, sövüşmek, birbirini terzil etmeye çalışmak.
akıyt-
et. akıy II den; köz akıyt- (mana itibariyle) = akıy- II.
akıştan-
işve yapmak, kırıtmak, cilve yaparak çığlık koparmak.
akşıy-
1. kararmak (gözler hakkında) 2. hiddetten dönmek (gözler hakkında) .
akşıyt-
et. akşıy-dan; köz akşıyt- 1. göz belirtmek; 2. hiddetle gözlerin akını döndürmek.
al-
IV, 1. almak; katın al- : karı almak, evlenmek; algan 1) almış; 2) koca, karı (zevce); alganım 1) almışım, benim aldığım nesne; 2)kocam, karım; alganıñ 1) almışın; 2) kocan, karın; kançalık caman bolso da, alganıñdan sürdöysüñ folk. : kocan nekadar kötü isede, onun karşısında korkuyorsun; alıñar: alınız ( yiyiniz) alıp ket- : 1) götürmek (vasıtasız veya vasıta ile); 2) bozmak (mideyi) ; bir parça iç yumuşamak; süt içimdi alıp ketti: süt midemi bozdu; alıp kel- : getirmek (vasıtasız veya vasıta ile) tedarik etmek; alıp bar- :söylerken sık sık alpar, apar denir. götürmek, vasıta ile götürmek, sürüp götürmek; cıyın (yahut cıynalış) alıp bar-: toplantıyı idare etmek; alıp cür-: kendisiyle taşımak, daima kendisiyle bulundurmak; alıp ber- : 1) sunmak 2) herhangi birisi için satın almak, hediye olarak satın almak; atam maga tay alıp berdi: babam bana tay satın aldı; alıp kal- : 1) kendinde bırakmak; 2) kurtarmak; ala sal- bk.sal IV 7; al emese, baştadım: o halde ben başladım; aldım- cuttum. dolandırıcı, kalleş; bet al- bk. bet 5; 2. tesellüm etmek; kat aldım: mektup aldım; 3. satın almak; at aldım 1) at aldım; 2) at satın aldım; 4. (av kuşu hakkında) : yakalamak, kapmak; 5. yardımcı fiil rolünde: 1)baş fiilin hal zaman gerondifi ile birlikte <> imkan ifade eder (eğer müsbet şekilde ise) , yahut imkansızlık ifade eder (eğer menfi şekilde ise): çıga alamın: çıkabiliyorum, yukarı çıkabiliyorum; kire alasıñ: girebiliyorsun; okuy alat: okuyabiliyor; bara albayt: gidebilmiyor; kıla albaysıñ: yapamazsın; okuy albadım: okuyamadım; ala albadıñ: almadın; 2) baş fiilin geçen zaman gerondifi ile birlikte ise, <> daha fazla iş yapanın bu işi kendisi için yaptığını ve iş neticesinin iş yapan şahsa tevcih edildiğini gösterir (ber-fiilinin hilafına olarak) ; satıp aldım: satın aldım (kendim için) ; cep aldım: bir parça yedim; kılıp aldım: yaptım (kendim için); cüzün aarçıp aldı: kendisinin yüzünü sildi; catıp aldı: yattı; uyumak için uzandı; oturup aldı: oturdu, gereği gibi oturdu; üydön kempirin çakırıp aldı: evden koca karısını çağırdı; töşünö bir karap alıp: göğsüne bir göz atarak; kirip al- : sokulmak, içeri dalmak; bolup al- : oluvermek <> (herhangi biri tarafından) .
alabarmanda-
telaş etmek; ot alabarmandap canat: ateş kararsız yanıyor (bir söner gibi oluyor, bir bakarsın, şiddetlice alevleniyor); corgo alabarmandap cakşı salbay koydu: yorga at kararsız koştu.
alabarmandan-
mut. alabarmanda-dan.
alagdılan-
fikrin bir yana sapması, duraklamak; bir işke alagdılanıp: bir iş yüzünden gecikerek.
alakanda-
avuçlamak; alakandap eş- : bir nesneyi avuçlar arasında sıkarak bükmek; kamçı alakanda- : kamçıyı sapına bağlamak.
alakandal-
mut. alakanda-dan; alakandalıp saptalgan kamçı: sapına kayışla pekitilen kamçı (bk. alakan) .
alakandat-
et. alakanda-dan.
alaksı-
1. rahatsızlanmak, fikren pek fazla meşgul olmak; alaksıp kaldım: dikkat etmedim, dikkatim başka tarafa çevrilmişti; 2.bakınmak.
alaksıt-
birisinin dikkatini başka tarafa çevirmek, oyalamak.
alakta-
bakınmak, korkarak etrafa bakınmak, gözlerini geniş açmak.
alakçıla-
1. bir işi başkalarından gizlice yapmak; alakçılap şüylöş- : başkaları duymasın diye kuytu bir mahalde konuşmak; 2. birisini üstün tutarak, müsavatsızlıkla muamele etmek.
alaküülön-
bk. küülön.
alala-
alacalanmak, beneklerle örtülmek; alalap –kulala- : müsavatsızlıkla muamele etmek (berikini daha iyi, ötekini daha fena saymak, birinisevmek, ötekini hor görmek) .
alamanda-
toplu halde harekete geçmek.
alamandat-
intizamsızlık yaratmak; alamandatıp süylö- : karmakarışık söylemek.
alapta-
1. sahillerinden taşarcasına yükselmek (taşan ırmak hakkında) ; 2. mec. kibirlenmek.
alaskıt-
= alaksıt; sen meni alaskıtpa, columan kaltırba: beni lafa tutma, yolumdan alıkoyma; balasın alaskıtat: çocoğunu avutuyor, meşgul ediyor.
alasta-
1. ardıç dumanıyla tütsülemek (sahte tabiplerin tedavi usullerinden) suu menen alasta- : (hastanın başını) buharla ıslatmak; 2. koğup çıkarmak.
alastan-
müt. alasta-dan
alastat-
müt. alasta-dan.
alay-
III, 1. korka korka bakınmak; közü korkkon töödöy alaydı: gözleri korkmuş deve gözü gibi yerinde duramıyordu; 2. feri kaçmak, cansızlaşmak (gözler hakkında) .
alayt-
et. alay III den; köz alayt- : gözlerini geniş açmak, çehresinde korku alametleri göstermek.
alañda-
bakınmak, korkarak, gözlerini geniş açmak.
alañdat-
et. alañda-dan.
alaşta-
1. <> diye bağırmak (bk.) alaş, cidale davet haykıruşı olarak; 2. (Rad.) ecnebi gibi hareket etmek, yabancı, ecnebi olmak.
albay-
sarkmak (mesela kalın dudak hakkında) .
albayt-
et. albay-dan
albır-
nur saçmak, parlamak, alevlenmek, tutuşmak, kızarmak (yüz hakkında) , heyecana gelmek; ot albırıp küyüp atat: ateş alevleniyor; albırgan bet: parlak, pembe yüz.
albıra-
sallanmak (paralanmış giyim hakkında) ; etek ceñi albırayt: (paralanmış elbisenin) eteği ve yenleri sallanıyor.
albırış-
müş. albır-dan; betteri albırışkan: yanakları aldır, yanakları kızarmıştır.
alcay-
II, büyük görünmek (delik hakkında) ; geniş açılmak (insan ve hayvan ağzı hakkında) .
alcañda-
1. durmadan söylemek, gevezelik etmek; 2. nazlanmak, hırçınlıketmek.
alcañdat-
et. alcañda-dan.
alcı-
1. yanılmak, yönelmekte hata etmek; 2. bunamak; alcıgan-karıgan abışka: kocamış, bunamış ihtiyar; 3. saçma sapan şeyler söylemek.
alcıt-
et. alcı-dan.
alda-
V, aldatmak, dolandırmak.
aldant-
dalalete düşürmek, aldatmak.
aldasta-
1. kıvranmak (ağır hastalık esnasında ateşten); 2. şiddetli sıkıntı içinde bulunmak; cürök aldastap turat: kalp sıkıntıdan çarpıyor.
aldastat-
et. aldasta- dan.
aldastoo-
işs. aldasta-dan.
aldat-
et. alda V den; saaaldattım: sana aldandım.
aldaş-
birbirini aldatmak, hep birlikte aldatmak.
aldey-
ninli! (beşik sallarken söylenen ninnilerin sonuna ilâve edilen nakarat).
aldeyle-
ninni ninni!demek, ninni söylemek.
aldeylen-
kendisi için ninni söylemek, ninni söylenerek uyutulmak.
aldeylent-
et. aldeylen- den.
aldeyleş-
müş. aldeyle- den.
aldır-
1. almaya misaade etmek veya almayı emretmek; tedarik atmeye misaade etmek yahutemretmek; uşu kitepti taşkenden aldırdım: bu kitabı (ısmarlamam üzerine) bana Taşkent’ten tedarik ettiler; sır aldır- : sır öğrenmeye müsaade etmek;omuroodon aldırıp: göğsüne kadar girerk(hayvan hakkında); bet aldır- : bk. bet 5; 2. çaldırmak,eşyası çalınmış olmak;aldırgan enesinin koynun açat ats. : eşyası çalınan adam(çalınan eşyayı aramak üzere) annesinin koynunu karıştırır;atımdı aldırdım: atımı çaldırdım(daha bir örnek bk. kuu 1);oozunan aldırgan börüdöy yahut aldındağı aşınaldırgansıp: aptalca şaşlamış suratla (kendisini) yendirmek, yenilmiş olmak, dayanamayıp düşmek; küröştö aldırdım: güreşte yenilmiş oldum,beni yendiler;kolu-butun suukka aldırdı: ellerini ve ayakalrını dondurdu;möröy aldır- , bk. möröy 2)eç kimge aldırbayt: kimse karşısında alt olmuyor, kimseden çekinmiyor; aldırıp salbagay ele! : korkarım ki bir gaf yapmasın!; otoogo aldırgan egin: fena otlarla kaplanmış ekin; arakka aldır- : sarhoş olmak; arakka aldırgan kişi: votkadan sarhoş olan adam.
aldırat-
1.şaşkınlığı mücibolmak; 2. takatten düşürmek, gevşetmek.
aldıraş-
müş. aldıra- dan.
aldırt-
et. aldır- dan.
aldırıl-
mut. aldır- dan, teveccüh etmek, yönelmek.
aldırış-
müş. aldır- dan.
alekten-
uğraşmak, fazla meşgul olmak, sıkıntı çekmek.
algala-
ileri hareket etmek.
algansı-
k almış sanmak, almış imiş gibi gözükmek.
algooloş-
(ziraat işlerinde) birbirine yardım etmek.
algılaş-
kapışmak, dövüşmek, vuruşmak.
alka-
III, takdis etmek, hayır dua etmek.
alkılda-
şiddetle, gayretle ileri atılmak, nbaşını sallıyarak ileri doğru saldırmak.
alkıldat-
ileri atılanı durdurmak; alkıldatıp ur- : kurtulmıyaçalışanı bir eliyle tutarak, öteki eliyle dövmek.
alkıldaş-
müş. alkılda- dan.
alkın-
nefes tutulmak, ateşlenmek, kızmak ileri atılmak, saldırmak, gayretle hücum etmek, taşkınlık etmek, ileir hareket etmek için özenmek; at alkındı: at ileriye atıldı; nar töönü örgö tartsa- alkınar ats. eğer deveyi yokuşa doğru çekersen, o, bütün kuvvetiyle ilerler.
alkınt-
et. alkında- dan; altıñdı alkıntpa: atını ateşlendirme, ona gemi azıya almıya müsaade etme.
alkışta-
taktis etmek.
almaş-
II, nöbetleşmek, değişmek, başka bir şekle girmek.
almaştır-
değiştirmek, başka şekle sokmak; gizlice değiştirmek; birinin yerine başkasını koymak.
almaşıl-
değiştirilmiş olmak, birinin yerine başkası koyulabilmek.
almaşın-
değişmek, başka şekle girmek.
aloolon-
1. alevlenmek, alevlenerek yanmak; beti aloolonup kızarıp çıktı: yüzü yandı; 2. buram buram fışkırmak (diyelim, şiddetli alev hakkında).
aloolont-
et. aloolon- dan; aloolontup attarın folk. : atlarını kızdırarak.
alpeyle-
yaranmak için uğraşmak; anı alpeyleyt: onun önünde yaltaklanıyor.
alpeyleş-
müş. alpeyle- den; anı urmattaşat, alpeyleşet: onu sayıyorlar, onun karşısında yaltaklanıyorlar.
alpeşte-
birisiyle fazla meçgul olma, bir çocukla uğraşır gibi uğraşmak.
alpuruş-
= alpalış; bala menen alpuruştum: çocukla uğraştım.
alpıldat-
= apıldat.
alsında-
bitmek (çayır biçildikten sonra yeniden çıkan ot hakkında) ;çöp alsındadı: çayırda ot yeniden bitti.
alsıra-
takatten düşmek.
alsırat-
takatten düşürmek
altayla-
“altay!” diye haykırmak (cidale davet haykırması)
altında-
altınlamak, altın sürmek, altınla işlemek.
altındat-
et. altında- dan.
altındattır-
et. altındat-tan.
alçakta-
= alçañda; at alçaktap basat: at güzel bir tavırla etrafına bakınarak sağlam adımalarla ilerliyor.
alçaktat-
et. alçakta- dan; attı alçaktatıp: atı canlı adımlarla yürüterek.
alçay-
ürpermek, apışmak; alçayıp atka mindi: bacaklarını apışarak, ata bindi atan töödöy alçayıp: iğdiş deve gibi apışarak.
alçayt-
et. alçay- dan.
alçayış-
müş. alçay- dan.
alçañda-
1. azamet taslamak; atıñ alçañdap basat: atın azametlice yürüyor (adım atıyor); 2. kendisini serbest, sade tutmak, serbest görünmek; biröönün üyündö öz üyündöy alçañdayt: yabancı evde, kendi evinde imiş gibi serbest davranıyor.
alçañdat-
et. alçañdat
alçılan-
1. yakışıklı bir yürüyüşle yürümek, yakışıklı gözükmeye çalışmak; alçılangan cigit: yiğit tavırlı, yakışıklı delikanlı; 2. temeddüh etmek, övünmek.
alçılant-
et. alçılan- dan; attı alçılantıp bastırdı: atı yiğitçe yürüttü; tebeteyin alçılantıp kiyip: kalpağını yakışıklı bir tarzda giyerek.
alık-
IV, acele etmek ; çabuk davranmak ; aşıkpa ! : acele eteme ! iveklik etme ! ; aşıkkan aşka bışkan ats . : iveklik edersin : elleri güldürürsün ( harfiyebn : acele eden kendini yemekle yakar ) .
alımsın-
tatmin edilmek; it ayagın calamayınça alımsınbayt ats. : köpek kabını tamamiyle yalayıp bitirmeden tatmin edilmiş olmaz.
alımsındır-
tatmin etmek.
alın-
1. alınmış, tesellüm edilmiş olmak;daarat alın- : folk. aptes almak (dinî ayin) ; 2. satınalınmak; 3. hoşa gitmek, itimat, sempati kazanmak; bat ele kişige alınıp ketet: çabucak itimat, sempati kazanıyor; koy kozusuna alındı: koyun (bir defa bıraktığı) kuzusunu yeniden kabul etti.
alısta-
uzaklaşma; yadırgamak; kün alıstap: gün aşırı (her gün değil) ; kün alıstap gazetakelip turat: gazeteler gün aşırı geliyor.
alıstat-
uzaklaştırmak, uzağa atmak.
alış-
III, birbirinden almak; hep beraber almak, ot alış- : birbirnden ateş almak; mec. dost yaşamak; ot alışpasboldu (kadınlar hakkında) : aralarında bütün münasebetleri kestiler, kavgalıdırlar; es alış- : hep beraber dinlenmek; ün alış- : (hayvanlar hakkında) birbirinin boynuna başlarını koymak; kız alış es. : karşılıklıca evlenmek (biri ötekisinden, ötekisi berikisinden kız almak) ; karşılıklıca kız alabilmek derecesindeki akrabalık (kabileler, oymaklar mübessilleri arasında) ; şilekey alış bk. şilekey; 1. kapışmak; 3. dövüşmek (aygırlar hakkında).
alıştır-
1. birbirine tutşturmak; aygır alıştır- : aygırları birbirine kışkırtmak; 2. karıştırmak, yuğurmak, birbirine karıştırmak, katmak; değiştirmek, birini alıp ötekini koymak, çeşitlendirmek; et alıştır- : (haşlanmış ufak doğranmış) eti çevirerek karıştırmak; cegeniñdiköp körböym alıştırganda az bolbosom ats. : başı kıymetli değil, sonu övülmüş olsun (harfiyen: et doğradığın zamançok yiyorsun demiyorum, yalnız karıştırdığın zaman ve sunduğun zaman az çıkmasın.)
amalda-
bir kolayını bulmak, hiyleye başvurmak, işin içinden sıyrılmak; vaziyetten bir çıkar yol bulmak; amaldap al- : herhangi bir nesneyi almak için hiyleye başvurmak; amaldap karmadı: ustalıkla yakaldı.
amandaş-
karşılıklıca sağlık, esenlik sormak, selâmlaşmak.
amandaştır-
et. amandaş-tan.
andaala-
muhteklif cihetlere dağılmak, darma dağınık olmak; andaalap çaap ketti (atlılar) : dağılıp gittiler; andaalap kar tüşüp turat: kar sepeliyor.
andızda-
(at üstünde) alabildiğine koşmak; andızdap çaap cüröt: dolu dizgin gidiyor.
andızdat-
et. andızda- dan.
anet-
(anı et; telâffuzda “t” incedir) : öyle hareket etmek, öyle yapmak; anetip (antip) ; öyle, o suretle; anetkende (antkende) : eğer öyle hareket edilirse, o taktirde; anetseñ (antseñ) : eğer öyle hareket edersen; anetkeni (antkeni) : bu ise onun için; antpese = aytpasa.
anetil-
mut. anet- ten; anetilgen tagtırga: o taktirde.
anetiş-
(söylenişte : antiş) müş. anet- ten; nege antişet? : onlar nereden öyle hareket ediyorlar? neden öyle yapıyorlar?
ant-
IIbk. anet.
antala-
1. başkalarının omuzları üzerinden bakarak, arkadan sıkıştırmak, kalabalığın üzerinden bakarak ileriye sokulmak; 2. mec. : şiddetle arzu etmek.
antañda-
telâş etmek, apışmak.
antiş-
bk. anetiş.
antkorsu-
bilmezlikten gelmek, yalandan hayret izhar eylemek.
antkorsun-
(mânâ itibariyle) = antkorsu- ; antkorsunup küldü: yalandan güldü.
anttaş-
antlaşmak; anttaşıp dos bol- : antlaşarak dost olmak.
anttaştır-
et. anttaş- tan.
anıkta-
noktası noktasına aydınlatmak, tesbitetmek; anıktap ayt- : tam ve muayyen olarak söylemek; bararıñdı anıkta: gidecek misin, gitmeyecek misin, doğru olarak söyle.
anıktal-
muhakka olarak bilinmek, sabit olmak, tavazzuh etmek.
anıktat-
et. anıkta- dan.
apala-
“apa” diye çağırmak (yaşça büyük kadını) ; “anne” diye seslenmek.
apapta-
es. (sahte tabipler usuliyle) boğazdaki şişi tedavi etmek(ocağın ayağı yanındaki kül alınır ve tazarru sözleri okunarak, boğaza koyulur)
apkaarı-
şaşırmak, apışıp kalmak; apkaarıp söz aytalbay kaldı: şaşırdı ve tek bir kelime söylüyemedi.
apsay-
1. sakalı bıyığı uzamış adamın suratına malik olmak; 2. tüy ve kıl ile kaplanmış olmak.
apsañda-
hareketlerinde, sakalı, bıyığı uzamış olan ve kendisine gençlerin yaptığı işler yakışmıyan yaşlı adama benzemek; apsañdap maa emine bar? : ben ihtiyara ne gezer? ; hayır bana artık bu yaşta yakışık almaz.
apsıy-
fazla tüylü, kıllı olmak.
aptık-
(heyecandan, şiddetli nefes darlığından) söz kesilmek; aptıgıp ayta albadım: (korkudan) tek bir kelime söyliyemedim.
aptıktır-
şaşırtmak; tek bir kelime söyliyemez derecede korkutmak.
apıkele-
1. (büyük hemşireye) “ablacık” demek; 2. okşanmak ister gibi hareketlerde bulunmak (insanlar hakkında).
apıldat-
acele ve hırsla yemek, apıldatıp aşadı: acele tıkanarak yedi.
apıldaş-
acele etmek, telâş etmek,
apırañda-
övünmek, farfaralık etmek.
apırt-
mübalâğa etmek, yalan söylemek; apırtıp ayttı yahut apırtıp süylödü: mübalâğa etti, olmadık şeyler söyledi.
araala-
testere ile biçmek.
araalat-
et. araala- dan.
araanda-
şiddet kasbetmek; suuk ansayın araandadı: soğuk gittikçe şiddet kesbetti.
araandat-
şiddetlendirmek.
arabala-
(yalnız folklorda geçen zaman gerondifi şeklinde) : arabalap taşıyt: arabayla taşıyor; araba araba.
arabalat-
et. arabala- dan; arabalatıp taşıttım: arabayla taşıttım.
arala-
bir şeyin arasında gezmek; tokoy aralap: ormanda dolaşarak; tınçtık aralapturdu: sükûnet hüküm sürüyordu; sakal murutun ak aralap kalgan: sakalı bıyığına kır serpmiş.
aralat-
et. arala- dan; arak menen bozonu aralata aşagan folk. : kâh votka, kâh boza içiyordu.
aralattır-
et. aralat- tan.
aralaş-
II, 1. karışmak; mezcedilmek; bul işke men aralaşpaymın: bu işe ben karışmayacağım, bu işte benim iştirâkim yoktur.
aralaştır-
et. aralaş- II den.
aramda-
pisletmek, telvis etmek.
aramdal-
pislenmek, telvis edilmek.
aramsınt-
bir şeyi haram saymak, haramsınmak (dince memnu saymak)
arapçalat-
arapça okumak veya konuşmak; bir işi arapvâri yapmak.
arazdaş-
kavga etmek.
araçala-
(kavga edenleri veya dövüşenleri ayırmak) ; arasına düştü deyt folk. : barıştırıcı sıfatiyle ortaya çıktı ve (onları) ayırdı.
araşdaştır-
kavga ettirmek.
arba-
büyü yapmak; sihir yapmak; tazarru, niyaz etmek; cılança arbaby otur! : yılan gibi fısıldama, hışırdama! ; sövme; cılan torgoydu arbadı: yılan tarla kuşunu böğüledi.
arbak-
a. ruh, ölünün ruhu; dedelerin ervahı; arbakka sıyın folk. : dedelerin ervahına sığınmak; onlardan istimdat etmek; arbak kongon kişi; 1) daima muvaffak olan adam; 2) es. muhterem insan; atababañdın arbagı konsun! : sana başarılar dilerim (harfiyen: üzerine dedlerin ervahı konsun!) : arbak urgur! : kahrol!
arbaktant-
methü sen aetmek: göklere çıkarmak.
arbalañda-
it. arbañda- dan.
arbay-
II, ürpermiş kılığa girmek; cürgömüş adamdın közüne arbayıp körünöt: örümcek insanın gözüne ürpermiş giib görünüyor; arbayıp- terbeyip : ürpererk, apışarak.
arbayt-
ürpertmek; kolun arbaytıp: elini dimdik dikerek.
arbañda-
dimdik dikilerek yürümek (diyelim, arık, uzun boylu adam veya gayet yüksek tekerlekli araba ve s. hakkında).
arbaş-
1. karşılıklıca büyü yapmak; tehsir etmek (meselâ yılan veya herhangi bir diri varlık) ; 2.kavga etmek; karşılıklıca husumet beslemek; boy ölçüşmek; arbaşpay oturgula: kavga etmeden oturun!
arbaştır-
et. arbaş- tan; ceti kara koydu cılan menen arbaştır- : (halk inanışı) (yılan sokmasınakarşı bir ilâç olmak üzere) bir yılana yedi tane koyunu karşı koymak.
arbı-
büyümek; çoğalmak; işim arbıbay kaldı: istediğim kadar ve istediğim gibi yapamadım.
arbıt-
büyütmek; kuvvetlendirmek; külüt at çapkan sayın arbıtat: koşu atı ne kadar uzak koşarsa, okadar (yürüyüşünü) arttırır; mitaamdık kılganıñ menen dele arbıtalbaysıñ: ne kadar dolandırsan da onunla hiçbir şey elde edemezsin; tün arbıtıp mol cürdü folk. : geceleyin çok gezdi; daha bk. ör. arzıt.
arbıtıl-
büyütülmek; koş aydoo planı arbıtılgan: ekim plânı büyütülmüş.
ardakta-
ihtiram etmek; saymak; alâkadar olmak; attı baksañ ardaktap, coogo berbes tar cerde folk. : ata alâka ile bakarsan, o seni zor dakkada düşmana vermez.
ardaktal-
sayılmak, ihtiram edilmek, araktaluu = araktuu.
ardan-
1. utanmak; arlanmak; küsmek; hırsalanmak; muğber olmak; süzgö ardanıp: sözden küserek.
ardant-
utandırmak; kepaze etmek.
ardık-
utanmak, arlanmak.
arekette-
harekete getirmek; faaliyete geçmek; kolu- butum menen arakettep: ellerim ve ayaklarım ile harekete getirerk.
areketten-
hareket etmek; teşebbüs etmek; çalışmak; çabalamak; emine ele arekettenip atasıñ? : neyle uğraşıyorsun?
argamcıla-
argamcıla bağlamak.
argamcılan-
argamcıla bağlanmak.
argamcılat-
argamcıla bağlamak, argamcıla bağlatmak.
argasızdan-
zorluk, çaresizlik hissetmek.
argı-
II, hızlı koşmak (koşu atı hakkında).
argıt-
et. argı- II den; teltoru at menen argıtıp folk. : doru at üzerinde dolu dizgin koşarak.
arka-
arka, art taraf, art kısım, geri, cephe gerisi; arka çaç: örgü (kadınların) ; arka çaçıñ örböy kal! folk. : dul kal! (harfiyen: sana örgü örmek nasip olmasın) ; arkamda 1) arka tarafımda, sırtımda; benim geri tarafımdan; peşimden; 2) benim yardımımla; arkañmenen: sayende, senin yardımınla, senin muzaharetinle; seniñ arkañ tiydi: senin yardımın dokundu; arka kıl- : istinadmek, ümit bağlamak; attay arka, tooday meder kıldım: seni zahîrim sayıyorum; taştan dağa güvenir gibi sana güveniyorum; oşonun arkasında: ondan dolayı, o sebepten; arka ber: arkasını dönmek, yüz çevirmek; arka beriş: arka arkaya oturmak veya durmak; arka beriş cer: sınırdaş toprak parçaları; kır arka: amudu fıkarî.
arkala-
1. sırtına almak, sırtlamak; sırtında götürmek; 2. arka (himaye) aramak.
arkalat-
(birisinin) sırtına koymak, yükletmek; maa arkalatıp koy- : benim sırtıma koy, yüklet!
arkanda-
arkanla bağlamak; arkanlamak; attı arkandap koy: atı arkanla! ; al meni sayga arkandap ketti: o beni aldattı, fena vaziyete koydu.
arkandal-
arkanla bağlanmak.
arkandat-
et arkandadan.
arkay-
1 . her yana çıkık durmak ; 2 . yükselmek ; göklere doğru çıkmak ; arkaygan aska menen zoolar : tepeleri göklere yükselen dağlar ve vahşi kayalar .
arkayt-
et . arkaydan ; azuuların arkaytıp folk . : azı dişlerini sırıtarak
arkıra-
gürlemek , gürüldemek ; çağlıyarak akmak .
arkırat-
et . arkıra – dan ; balanı arkıratpa ! : çocoğu ağlatma ! arkıratıp çaap keldi : atı doludizgin koşturarak geldi .
armandan-
tatmin edilmeme hissini ifade eylemek .
arna-
tahsis etmek ; ithaf eylemek ( birisine veya bir nesneye ) ; konokko arnap koygon kozu : misafire tahsis edilmiş olan kuzu .
arnal-
tahsis edilmek ; ( birisine veya bir nesneye ) ithaf edilmek ; Oktyabirdin cıyırma cıldığına arnalat : Teşrinievvel ( inkılabının ) yirminci yıldönümüne ithaf ediliyor .
arnalın-
= arnal .
arpal-
çok yorulmak , savrulmak ( israf edilmek ) ; didinmek ; caydın künü – tiriçiliktin arpalıp turgan kezi : yaz , maişet uğtasmaları mevsimidir .
arpalış-
1 . telaş etmek ; uğtaşmak ; çabalamak ; bugün keçkeçe bala menen arplaştım : bugün akşama kadar ( bütün gün ) çocukla uğraştım ; 2 . kucaklaşarak sarmaş dolaş olmak .
arsaktal-
sivri uçlariyle çıkıp durmak ; arsaktalgan zoolar : çıkık duran kayalar .
arsarsı-
süphe , tereddüt ve kararsızlık içinde bulunmak ; tahminler içinde bocalamak ; munun eç bir arsarsıy turgan ceri cok : bunda kararsızlık , tereddüt uyandıracak hiçbir sey yoktur .
arsay-
sivri uciyle çikip durmak .
arslañda-
= arsañda .
arsı-
I, sıkılmak , utanmak …
arsılda-
gümbürdemek .
arsıldat-
et . arsılda – dan .
arsıy-
ağzını açarak dişlerini göstermek , sırıtmak .
arsıyt-
et . arsıy – dan .
art-
III , 1 . fazla olmak ; köçköndön otun artrat , ölgöndön katın artat ats . : göçenden odun kalıyor , ölenden karı kalıyor ; 2 . yükletmek ; atka arttı : ata yükletti ; köz art – bk . köz . IV, = arıt I .
arteldeş-
birleşerek << artel >> teşkil etmek .
arteldeştir-
<< artek >> kılığında birleştirmek .
arteldeştiril-
<< artel >> kılığında birleştirilmek .
arttır-
1 . büyütmek ; çoğaltmak ; fazlalaştırmak ; üçtü ekige arttır - : üçü ikiye zarbetmek ; aylıgımdı arttırdılar ; cegen tamagın arttırbayt : ondan yiyecek kalmıyor ( nekadar verilse de hepsini yer ) ; algan aylıgıñdan kança arttırdıñ ? : aldığın maaştan ne kadar tasarruf ettin ? ; 2 . yüklettirmek .
arttırıl-
büyütülmek ; çoğaltılmak , arttırılmak .
artıl-
arta kalmak ; ziyade olmak ; artılıp cat : asıl halde yatmak : 2 . yükletilmiş olmak .
artılt-
et . artıl – dan ; artıltıp kamçı çaptırba folk . : ( kadına hitaben ) 1 ) sırtına kamçı vurdurma ; 2 ) mec . : haysiyetini elden bırakma ; böyle bir tavır takın ; ki kimse seni hakaret etmeye kendisinde cesaret bulamasın .
artın-
sırtına yüklenmek yahut kendisi için yüklemek .
artış-
II, birlikte yükletmek : yükletmekte birbirine yardım etmek .
aruula-
aruulap : temizce ; aruulap taza cuudurup folk . : temiz yıkamayı emrederek (ölüyü).
arzı-
1 . değmek ( paha ve kıymeti , değeri olmak ) ; arzıbayt : değmez ; tıyınga arzıbagan sözdü aytat : on para etmiyen sözü söylüyor ; saçma söylüyor ; 2 . tatmin edilmek ; kılgan işine arzıbadım : yaptığı işle tatmin edilmedim ; bu toodan bu tooga arzıbagan kiyik ölüptür ats . : bir dağda durarak öbür dağa göz diken geyik ( kiyik kelimesine bakıla ) ölmüş ; 3 . arzu etmek .
arzıt-
tatmin etmek ;san cagınan arbıtpayt ; sapat cagınan arzıtpayt : kemiyetçe az , keyfiyetçe tatmin edici değil .
arçalat-
et. arçala-dan.
arıksı-
kendini zayıf addetmek; arık gözükmeye çalışmak.
arıksın-
(mânâ itibariyle) = arıksı.
arıksınt-
arık saymak; zayıflığını yüze vurmak.
arıkta-
I, zayıflamak; kurumak; adam kursagınan aıktabayt, kulagınan arıktayt ats. : insanı iş kurutmıyor (harfiyen: insan miydeden zayıflamıyor, kulaktan zayıflıyor). II, (rad.) kanal, ark açmak.
arıktat-
zayıflatmak, arıklatmak.
arıl-
1. temizlenmek; yakayı kutarmak; 2. uzaklaşmak; cüröktön kaygı arıldı: kalb kederden kurtuldu; dartım arıldı: derdim geçti; kaygıdan arıldım: kederimden kurtuldum; tuman arıldı: sis açıldı, dağıldı.
arıla-
uzaklaşmak, çekilmek; arılap ketti: öteye gitti.
arılat-
uzaklaştırmak, öteye atmak.
arılattır-
et. arılat- tan; koydu arılattırıp caydırıp koy: koyunu öteye sürdür ve (o arada) güttür!
arılda-
ümüldemek; gürlemek; şamal arıldap turat: rüzgâr uluyor, ıslık sesleri çıkarıyor, kuduruyor; arıldap akkan suu: gürleyip akan su.
arılt-
temizlemek.
arımda-
adımlamak; iri iri adımlarla yürümek.
arımdan-
et. arımda- dan.
arın-
(rad.) 1. yorulmak; 2. sızlanmak; can sıkılmak; özlemek; arına = arna.
arıpta-
ustalıkla, çeviklikle hareket etmek, iş görmek.
arıt-
I, 1. temizlemek; temizleyip bitirmek; silmek; murduñdu arıt: burnunu sil! ; 2. baştan başa dolaşmak; her yerden tetkik etmek; araştırmak; koktunun için arıtıp kel: derenin içini eni konu araştır! ; köz cetken derdi arıttı: gözün görebildiği yere baktı, araştırdı; daha ör. bk arzan.
arıttır-
et. arı I den; içegi karındı arıttır- : bağırsakları ve mideyi temizletmek.
arızdan-
şikâyet etmek, şikâyetle müracaat etmek; arızdanıp kel- : şikâyetle, arîza ile gelmek; kimge arızdanasıñ? : kimden şikâyet ediyorsun? , kimden şikâyetle müracaat ediyorsun?
arızdanış-
mahkemede duruşmak; kavga etmek.
arızdaştır-
birbirinden şikâyet ettirmek; işi mahkemeye, kavgaya kadar vardırmak.
arışta-
iri adımlar atmak; arıştap: 1) geniş adım atarak; 2) her mec. adımda.
asemden-
1 . şıklığa riayet etmek ; işve yapmak , kurulmak ; 2 . hırçınlık etmek ; nazlanmak .
askala-
çıkıntılı durmak ( kaya hakkında ) ; askalap turgan kızıl taş : çıkıntılı kırmızı kayalar .
askalan-
göklere doğru yükslen ( dağ hakkında ) ; sakalangan too : göklere doğru yükselen dağ .
askerleş-
askerleşmek .
askerleştir-
askerleştirmek .
askerleştiril-
askerleştirilmek .
asmanda-
semaya yükselmek ; havalanmak .
asmandat-
et . asmanda – dan .
asra-
= asıra .
astala-
bir işi yavaş , ihtiyatlıca yapmak ; astalap ayt - : ihtiyatlıca demek ; söylemek .
astarla-
astar geçirmek .
astarlat-
et . astarla – dan .
astırt-
et . asıtr – dan .
asıldan-
asalet kesbetmek .
asıldandır-
asalet kesbettirmek ; cinsini iyileştirmek , ıslah etmek ; mal tukumun asıldandır - : hayva cinsini iyileştirmek , ıslah etmek .
asılt-
astırmak ; sarkıtmaya zorlamak .
asılış-
birbirine asılmak ; birbirini itmek , sıkıştırmak .
asın-
takınmak ; kılıç , mıltık asın - : kılıç , tüfek takınmak ; silah kuşanmak .
asınt-
et . asın – dan ; mıltık asıntıp al ! : emret , ki sana tüfek taksınlar .
asıra-
terbiye etmek ; beslemek ; yadirmek ; mal asıra - : hayvan beslemek , yetiştirmek .
asıral-
terbiye edilmek ; beslenmek .
asırat-
et . asıra – dan .
asıtr-
asmayı emretmek ; kazan astır - : yemek pişirmek ( harfiyen : kazan tencere astırmak ) .
ata-
III, adiyle söylemek ; atap aytkanda : açıkçası .
ataandaş-
I, birbirine atmak ( isnad temek ) ; pazarlaşmak : pazarlık etmek .
atal-
adlanmak ; tesmiye edilmek .
atala-
I, ( su . un vr yoğurt halitası ) bir nevi tirit . II, << ata >> kelimesini telaffuz etnek ; babayı yardıma çağırmak ; atalap ıyla - : babasına başvurarak ağlamak .
atalm-
tesmiye edilmek ; adlanmak .
atan-
II, = atal .
atayıla-
: atayılap : hassaten ; atayılap koşçuñ bolboso , cügönüñ alıp atka bar ats . : eğer seyisin yoksa , nizzat kendin oyanını alarak , atının yanına git ! atayılap : hassaten ; atayıla ; atayılanıp casalgan : hususi surette kurulmuş yahut yapılmış .
atayın-
= atayı ; atayın kabarçı : hususi muhabir .
ataş-
II, 1 . hep birlikte tesmiye etmek ; birbirini adlamak ; 2 . birbiri için tahsis edilmek ; birbiriyle nişanlanmak ; er Semetey baatırdın ataşkanı Çaçokey folk . : Semeteybahadırn nişanlısı – Çaçıkey : ataşkan dosum : sadık olmak üzere , antlaşmış dostum .
atkar-
1 . ata bindirmek yahut binmeye tardım etmek ; anı atka atkarıp yardım etmek ; anı atka aktarıp koydu : onu ata bindirdi ; 2 . yollamak , yola çıkarmak ; kol atkar - : askeri teçhiz ederek , yola , sefere çıkarmak ; 3 . başarmak , icra eylemek ; yerine getirmek ; mildet atkar - : vazifeleri başarmak , tevdi edilen yumuşu ( işi ) yerine getirmek ; 4 . kocaya vermek ; kızın atkarganı turat : kızını kocata vermeye hazırlanıyor .
atkarıl-
başarılmak ; icra edilmek .
atkarış-
müş . atkar – dan ; üydü çeçüü işin calañ gana ayaldar atkarışkan : evi sökmek işini münhasıran kadınlar başarmış .
atkı-
II, 1 . tırmalamak ; 2 . kapmak : 3 . hırpalamak .
atkıl-
mut . atkı – II den .
atkıla-
bir parça ateş etmek , atmak .
atkılat-
et . atkıla – dan .
atsañda-
ferahlı , keyifli gözükmek ; arsañdap kül : sevinerek gülümsemek , keyifli keyifli tebessüm uzatmak .
atta-
adımlamak , adım atmak ; sıçramak , atlamak ; attap öttü : atlayıp geçti ; altımıştı geçen , atlatan ihtiyar ; ok attagan katın es . : iffetli kadın ( bk . attat ) ….; başımdı attabasın : namusuma dokunmasın , hakaret etmesin ( harfiyen : başımın üzerinden , başımın ucundan atlamasın ) .
attan-
1 . ata binmek ; attan ; : atlara ! ( tehlikenin yaklaştığını ikaz eder ) ; 2 . sefer çıkmak , yola çıkmak ; 3 . niyet etmek ; karar vermek .
attandır-
1 . ata bindirmek ; konoktu attandır : misafiri , konuğu ata bindir , konuğa ata binmeye yardım et ! 2 . yol . sefer iin teçhiz etmek ; 3 . nişanlı kızı nişanlısının avuluna ( köyüne ) yollamak.
attat-
et . atta – dan ; attatıp oku - : atlayarak okumak ; katınga ok attat : ( iffetli kadını ) yaralının üzerinden atlatmak ( halk inanışına göre , böyle yapıldıkta kurşun yaradan çıkıp düşüyormuş ; ubalım attatpasın ! : ( bana karşı yapılan ) haksızlılara adım atmak imkanı vermesin !
attattır-
et . attat – tan ; arıktı attattır - : ( mesela , atını ) ark üzerinden atlamıya zorlamak .
attaş-
II, hep beraber sıçramak ; hep birlikte atlamak ; atlamada tayışmak .
attır-
1 . atmıya müsaade etmek veya zorlamak ; 2 . ateş ettirmek ; birisinin üzerine ateş açtırmak ; tañ attır - : sabaha kadar uyanık kalmak , bütün gece uyumamak .
atık-
tesmiye edilmek , lakaplanmak bir unvan almak .
atıktır-
et . atık – tan .
atıl-
1 . atılmış olmak ; 2 . ateş edilmiş olmak ( silah hakkında ) , mıltık atıldı : tüfek atıldı ; 3 . silahla vurulmak ; atılıp öl - : intihar etmek tabanca ile ) ; 4 . sıçrayıp kalkmak ; ordunan atılıp : yerınden sıçrayıp kalkma .
atır-
II, attır 2 yalnız << tañ >> söziyle birarada .
atırıl-
1 . doludizgin koşmak ( at hakkında ) ; 2 . atılmak , saldırmak ; sözverek hücum etmek .
atırılt-
et . atırıl – dan .
atış-
II, hep beraber ateş etmek ; atış yarışı yapmak ; karşılıklı atışmak ; üyröngön coo atışarga iygi : ats . : öğrenilmiş , hali belli , düşmanla atışmak iyidir .
atıştır-
atış müsabakası yaptırmak ; birbiri üzerine ateş etmeye zorlamak .
avansıla-
avans vermek ; avansılap : avana olarak .
aya-
merhamet etmek , acımak ; senden ayabayt : senden esirgemez ; seni ayabayt : o sana acımıyor ; el çetine coo kelse , can ayagan - : cigitpi ? folk . memleet sınırına düşman geldiğinde canına acıyan – yiğit sayılır mı ? ; ayabay : acımadan , merhametsizce ; alabildiğine ; mükemmel ; pek , çok ; ayabay cedim : çok yedim ; ayabay mas boldu : büsbütün sarhoş oldu ; ayabay kurgagıça : tam kuruyıncıya kdar ; ayabagan köp : gayet çok ; bihisap .
ayakda-
yavaşlama , gecikme ; üç kün ayalday tursañar , birge barabız : üç gün beklerseniz beraber gideriz ; attı minip alıñar , ayaldabay salıñar folk . : ata bininiz , durmadan hareket ediniz .
ayakta-
1 . bitmek , sonuna yaklaşmak ; iş munu menen ayaktabayt : iş bununla bitmiyor ; 2. bitirmek ; sözüğndü ayakta : sözünü nutkunu bitir , kes ; 3. ayakları yere değdirmek ; suu tereñ eken , at ayaktabay kaldı : su derinmiş atın ayakları suyun dibine ermedi ; 4 . bindirmek ( öküze , ata ayağiyle veya eliyle destekliyerek) .
ayaktat-
bitirmek ; bitirmek üzere bulunmak , sonuna kadar erdirmek ; sözüñdü ayaktat : nutkunu sözünü bitir artık .
ayal-
I, yavaşlama ; azıraak ayal kılatur : bir parça bekle ; ayal kılbay cürö kör : gecikmeden hareket et . II, a . 1 . kadın ; kolxozçu ayal : ( kolhoz denilen ) ziraat kolektifinde çalışan kadın ; 2 . karı ( zevce ) .
ayaldat-
durdrumak , bekletmek .
ayan-
II, kendisine acımak ; ayanbay küröş - : amansız güreşmek ; kat ‘ i mücadele etmek ; kolumdan kelgen cardamımdı ayanbaymın : elimden gelen her şeyi yaparım .
ayarda-
1 . yavaşlamak , gecikmek ; bir az ayarday kalıp : bir parça gecikerek , bekliyerek ; ayardabay attanıp ketti : durmadan ata bindi ve gitti ; 2 . ihtiyatlı , müteyakkız dav – ranmak ; çarelere başvurmak , kolaylıklar araştırmak ; sır nayzanı tayanıp , izdey basıp ayardap folk . : sırlı kargıya dayanarak ve usullacık izini takibederek .
ayardan-
kurnazlık etmek ; içtinap etmek .
ayarlayan-
= ayardan .
ayañda-
ağır yürümek , yavaş gitmek .
ayañdat-
et . ayañda – dan .
ayaş-
II, müş . aya – dan .
aybık-
sıkılmak , utanmak ; asıl seket , sen üçün aybıkpay elden zardadım : sevgilim , elden utanmadan senin yüzünden ağladım .
ayda-
sürmek , koğmak , takibetmek ; aydap kel - : sürüp beriye getirmek ; aydap kel - : sürüp beriye getirmek ; aydap çık - : koğup çıkarmak ; aydao ket - : sürüp götürmek ; aydap bar - : sürmek ( öteye ) ; adat ayda - : adete riayet etmek ; araba ayda - : araba üzerinde gitmek ( atı sürerek ) ; egin ayda – yahut koş ayda – yahut cerayda : toprak sürmek ; buuday ayda - : buğday ekmek ( sürme , sürgüleme , saçma gibi bütün ameliyeleri icra etmek ) ; koon ayda - : kavun ekmek .
aydala-
bağırmak ( ayda – ayda ! diye )
aydalın-
mut . aydal – dan ; buuday aydalındı : buğday ekildi .
aydat-
et . ayda – dan ; altmişa ala cılkını aydatıp berdi ustaga folk . : o , ustaya altmış tane benekli ( abraş ) atı sürüp getirti ; koy aydat – 1 ) koyun sürdürmek ; 2 ) es . sürü halinde koyun ticareti yapmak .
aydattır-
et . aydat – tan .
aydaş-
müş . ayda – dan ; cer aydaş - : hep beraber yer sürmek .
ayginelen-
atdınlanmak , tavazzuh etmek.
aygış-
kavga sırasında aşırı taşkınlık etmek , kavga kapışmak , kıyasıya dövüşmak ; it aygışıp kaldı : köpekler birbiriyle o derece kapıştılar , ki ayırmak kabil değil ; aygışkan : aşırı kızmış .
aykal-
( mana itibariyle ) = aykalış II ; azabıñ tartkan azamat aykalıp birge tünösün folk . : senin yüzünden ıstırap çeken yiğit varsın ( seninle ) sarmaşarak bir geceyi geçirsin .
aykalış-
II, karşılıklıca sarmaşmak ; aykalışıp cat - : kucaklaşarak yatmak ; aykalışıp körüş - : birbirine arka vermek suretiyle durarak ve birbirine omuz üzerinden bakarak selamlaşmak ; cılkı aykalılıp kaşınışat : atlar birbirinin arkasına başlarını koyarak , kaşınıyorlar .
aykayla-
şiddetli ve velvele koparırcasına bağırmak ; imdada çağırmak .
aykaş-
1 . çapraşık koyulmuş olmak ; birbirine geçmek ; 2 . db . kavuşmak ; oñgu menen müçö aykaşkanda : kelimenin gövdesiyle sonek kavuştuğunda .
aykından-
aydınlanmak , nurlanmak .
aykır-
haykırmak , bağırmak , nare atmak .
aylala-
çaresini bulmak , bir yolunu bulmak , çıkar yolunu bulmak .
aylan-
1 . dönmek , deveran etmek , dolaşmak ; aylana uç - : etrafta uçmak ; közübüzdün karası menen tebğ aylanıp tutar : ne istersek onu yapıyor ; o , tamamiyle bizim tesirimiz altındadır ; köt aylanbayt kon . ( mesken hakkında ) : dönecek yer yok ( harfiyen : göt dönmüyor : M . ) aylan köçök 1 ) çocuk oyunu [ çocuklar << aylan köçök >> diye söylenerek kebdi etraflarında dönerler ] 2 ) mec . su .evrintisi ( girdap ) : 2 . dönmek ( değişmek ) ; 3 . es . keffaret olmak ; 4 . sahte tabiplerin tedavi usulünde bir kurban veriliyordu , ki bu kurban bilfiil yahut timsali bir tarzda hastanın başı etrafında dönerdi ( alya ‘ nın 4 – ncü manasının variyantları bundan doğmuştur ) ; okşamak ; saygı göstermek ; üstünlüğünü tanımak , önünde eğilmek ; aylanayın yahur aynanayın veya aylayın yahut aylanıp keteyinim : sevgilim ( kendisine kurban olacağım : M . ) ; koy , aylanayın , koy : vazgeç sevgili , vazgeç ; aylanayındam : sevgililerim ; atadan aylangan : yazık ki iyi baba senin gibi ( kötü evlat ) dünyaya getirmiş ; argımak cıydım , at sıydım aylanıp ketsin buudandan folk . : argamaklar topladım , bayağı atlar topladım , ancak onlara buudan ‘ ın topuğuna varmak nerde ! ( bk . buudan I ) ; kelindin tırmagınan bir kündö miñ aylansa , epeken folk . : genç kadının parmakları ( harfiyen : tırnakları ) her gün bin defa hürmet göstermeye değer ( yani o kadın gayet usta elişi yapar ) .
aylanayın-
bk . aylan 4 .
aylandır-
1 . döndürmek , çevirmek , döndürtmek ; 2 . dolaşarak gitnek ; kuşatmak ; 3 . değiştirmek ( tahvil etmek ) ; akçaga aylandır - : paraya çevirmek .
aylant-
1 . döndürmek ; çevirmek ; 2 . kuşatmak ; aylanta : her yandan , etrafında ; aylanta karap ; göz gezdirerek , etrafa bakarak .
aylanış-
1 . hep beraber dönmek , 2 . gecikmek ; alıkonmak ; bir cumuşka aylanışıp keçigip kaldım : bir işle eğlenerek geciktim .
ayma-
atıştırmak , oburca yemek .
aymala-
ağızla kapmak ; balası emçegin , aymalap hırsla kaparak , emiyor ; cel anın betterin aymalap , çaçtarın señseltet : rüzgar onun yüzüne eserek , saçlarını ditmektedir .
aymañga-
= ayma .
aymaş-
müş . ayma – dan ; betterin aymaşıp mec . : şapır şapır öpüşerek .
aynı-
1 . sözünden vazgeçmek , caymak , rücu etmek ; aynıp kalba : verdiğin sözden vazgeçme ! aynıbay ; tereddütsüz ; çınıgı kızmay akı aynıbay ösüp catat : şe ‘ ni iş ücreti durmadan artıyor ; soodaları cakındap , cıyırma tıyından aynıp ketişti : onların ticareti sonuna yaklaşmışken , yirmi kopek yüzünden bozuldu : 2 . kööüm aynıdı : bende bulantı var ; köönüm aynıp , canım cer tartıp turat : kendimi fena hissediyorum ve yatmak isitiyorum ( ben düşebilirim ) ; 3 . değişmek ; münasebetini değiştirmek ; sen , aruu kulunum , aynıp keter bekensiñ ! folk . benim temiz tayıcığım ( sevgilim ) , değişir misin , acaba !
aynıt-
sapıtmak ( doğru yoldan şaşırtmak ) , caydırmak .
aynıttır-
et . aynıt – tan .
aypa-
aypap – caypap : basarak ( su hakkında ) .
ayrıl-
1 . ikiye ayrılmak , bölünmek ; birbirinden ayrı düşmek ; corgo mingen coldoşunan ayrılat, köp caşagan kurdaşınan ayrılat ats. : yorga ata binen yoldaşlarından ayrılır; uzun yaşayan kimse yaşıtlarından ayrılır 2. mahrum olmak; malıman ayrıldım : hayvanlarımdan mahrum kaldım.
ayrış-
II, müş. ayır-dan ; baş ayrışsak- börk içine ; kol sındırışsak – ceñ içine ats. : evdeki çörçöpü dışarı çıkarma (harfiyen : baştan ayrılırsak- kalpak içine, kolumuz kırılırsa – yen içine).
aytakta-
1. <
aytkız-
et. ayt- III ten
aytta-I
ayt-aytta bk. ayt 1.
aytta-II
bayram etmek, bayram kutlayıp ve ikram edilerek dolaşmak, bayram ziyaretleri yapmak.
ayttat-
et. aytta I, II den.
ayttır-
et. ayt- III ten; kız ayttır-: kız istemek; kızga ayttırıp cürgön cigit : kendisine nişanlı arayan, kız isteyen delikanlı ; bir tıyın berip koydura albayt ats. : bir kopek mukabilinde söyletemiyor, (bir defa söylemeye başlayınca) bin kopek mukabilinde durduramıyor.
aytıl-
mut. ayt- III ten.
aytış-
II, 1. dayatışma, çekişmek; kavga etmek; münazaa etmek ; bahse girişmek
aytıştır-
1. birini ötekine kışkırtmak, kavga çıkartmak; 2. bahse giriştirmek; ırçı aytıştır- : ırcıları (hanendeleri) bahse giriştirmek.
ayytık-
es. bayram hediyesi.
ayçıkta-
hilala şeklinde olan nakışlarla kaplamak .
ayık-
hastalıktan iyileşmek , sıhhat düzelmek ; onulmak ( yara hakkında ) ; ayıgıp kaldı : iyileşti , sıhhati düzeldi .
ayıktır-
tedavi ederek iyileştirmek i şifa vermek ; onultmak .
ayılçıla-
ikram edilmek ümidiyle yabancı avullarda dolaşmak ; ayıldı ayılçılap : köy köy dolaşarak .
ayılçılat-
et . ayılçıla – dan ; balanı ayılçılatıp kel : oğlanı yabancı köye ( midafirliğe ) götür .
ayıpta-
1 . itham etmek ; 2 . para cezasına hükmetmek .
ayıptal-
itham edilmek ; maznum olmak.
ayır-
1 . ikiye ayırmak ; ayrı düşürmek ; parçalamak ; 2 . ayırdetmek ; 3 . zorla almak , çekip almak ; cılkını ayırıp aldı : atları zorla aldı ; 4 . kırmak ; başın ayırıp aldı : kendisinin başını kırdı .
ayırbaşta-
mübadele etmek , trampa etmek .
ayırbaştal-
mübadele edilmiş olmak .
ayırt-
eyrı düşürmek ; yırtmak ; ikiye ayırmak .
az-
II, yolu şaşırmak. sapıtmak, dalâlete düşmek. III, 1. zayıflamak, kurmak; öñünön azdı : benzi attı; zayıfladı; azıp-tozup cok boldu : dağılıp heba oldu; azgan- tozgun : aç ve çıplak; son derece bitkin; 2. fakir düşmek; azmattın azaganı, köçköndö cöö baskanı folk. : yiğitin fakir düşmesinin beldeği (alâmeti) göçerken, yer değiştirirken yaya yürümesidir.
azala-
azalap bar- ( başsağlığı dilemek için) ölenin köyüne gitmek; balasın azalap bardık : çocuğunun ölümü dolayısıyla taziye etmek için gittik.
azaptan-
azap çekmek, ıstıraba katlanmak.
azaptandır-
tazibetmek; çektirmek.
azay-
azalmak, eksilmek; menden ekçim azaybayt : bulunsam da, bulunmasam da, bundan kimseye zarar olacak değildir (harfiyen : benim yüzümden kimse eksilecek değildir) .
azayt-
azaltmak, eksiltmek; ölüp kimdi azaytam? : ölümüm kimin ağlamasını mucîbolur? ( harfiyen : ölmek ben kimi eksilteceğim? )
azayttır-
et. azayt-tazı
azaytıl-
azaltılmak.
azda-
azdap : azar azar, tedricî surette.
azdekte-
tazim ve sevgi ile eğilmek, taparcasına sevmek.
azdır-
II, et. az- III; öñünön azdırıp cibergen : onu bitkin bir hale düşürdü.
azgansı-
yolunu şaşırmış olanın durumunda bulunmak, sapıtmak.
azgır-
baştan çıkarmak, kandırmak, kışkırtmak; şaytan azgırdı : şeytan baştan çıkardı.
azgırıl-
baştan çıkarılma, kandırılmak, kışkırtılmak.
azreyil-
mit. can alıcı melek, azrayil
azsın-
bir nesneyi az, kifayetsiz saymak, azımsamak.
azıktan-
rızıklanmak, beslenmek, erzakla mücehhez olmak.
azına-
sıksık ve yüksekselse kişnemek (üğüründen uzak düşmüş aygır hakkında) .
azınat-
et. azına-dan.
azından-
hazırlanmak, vakti zamanında hazırlanmak.
azırda-
hazırlamak, önceden hazırlamak.
aç-
IV, acıkmak; arıp-açıp bk. arı III.
açkıl-
ekşimtrak; ekşi tadı veren; açkıl çarma: kavuttan veya undan yapılmış ekşi cıvık aş.
açtır-
et. aç III ten.
açuulan-
1. hiddetlenmek, kızmak, öfkelenmek; 2. sövmek; haşlamak; aga açuulanıp koy: haşlasana şunu!
açuulant-
kızdırmak, hiddetlendirmek.
açuulanış-
müş. açuulan-dan.
açuurkan-
gereğinden fazla ekşi veya acı nesne kullandıkta nahoş bir hisse tutulmak; ekşiyi veya acıyı sevmemek; caşbala kımızdı açuurkanıp içpeyt: ekşi tadını sevmediğinden, küçük çocuk kımız içmiyor.
açuurkant-
et. açuurkan-dan; balanı kımız berip açuurkantpa: çocuğa kımız verme, onun karnını ekşi şeylerle doldurma.
açı-
1. ekşimek, tahammür etmek; acılanmak; kımız açıdı: kımız ekşidi; 2. ağrı hissetmek; balaga booru açıdı: çocuğa acıdı.
açık-
III, acıkmak.
açıl-
1. açılmak; bir şeyin kapağı alınmak; eşik açıldı: kapı açıldı; konferentsiya bügün açılat: konferans bugün açılıyor; gül açıldı: çiçek açıldı; kün açıldı: hava açıldı; köönüm açıldı: gönlüm açıldı, şenlendim, ferahladım; 2. meydana çıkmak; sırrı açıldı: sırrı meydana çıktı, onun bütün gizli tarafları açığa vuruldu.
açılış-
II, hep beraber açılmak.
açın-
I, mut. aç. III ten; kökürögün açınıp: (o) göğsünü açarak. II,üzücü ağrı veya keder hissetmek; alardın booru açındı: onlar acıdılar, onlar merhamet hissettiler.
açır-
I, et. aç III ten; eşik açır- : kapı açmıya müsaade veya icbar etmek.
açıt-
I, ekşitmek, tahammur ettirmek; açıktan boorsok; bk. boorsok.
açış-
III, üzücü, yakıcı ağrı hissetmek;cürögüm tuz cegendey açışat: kalbimde şiddetli sıkıntı vardır.
açıştır-
yakıcı ağrıyı mucibolmak; aşındırmak; tuz caramdı açıştırat: tuz yaramı aşındırıyor, yiyiyor.
añda-
anlama, künhüne varmak.
añdat-
et. añda- dan.
añdı-
beklemek, tarassut etmek.
añdış-
müş. añdı- dan.
añgemele-
hikâye söylemek, anlatmak.
añgemeleş-
öteden beriden konuşmak, lâf atmak.
añgemeleştir-
et. añgemeleş- ten.
añgıra-
1. anırmak (eşek hakkında) ; nâhoş sesler çıkarmak; 2. hayvan, ağzını geniş açmak, açık kalmak; 3. gayri meskûn olmak.
añkay-
I, birteviye, baştanbaşa. II, geniş açılmak, açık kalmak.
añkayt-
et. añkay II den.
añkişte-
hırslanmak, sinirli sinirli konuşmak.
añkoolon-
yalandan saf gibi görünmek.
añkoosu-
yalandan saf görünmek, anlamazlıktan gelmek.
añkoosun-
(mana itibariyle) = añkoosu.
añkuşta-
1. acı acı bağırmak (dağ sıçanı hakkında) ; 2. mec. : boşu boşuna gevezelik etmek.
añkı-
çıkmak, yayılmak (koku hakkında).
añkılda-
inlemek (köpek hakkında) ; añkıldabay tim otur: rahat otur, inleme; it añkıldap üröt: köpek inleyerek havlıyor.
añkıt-
çıkarmak, yaymak (koku hakkında).
añkıy-
insanlardan boş kalmak, tenhalaşmak.
añsa-
1. susaman, susamaktan bitap düşmek; 2. mec. can atmak (şiddetle arzu etmek).
añtar-
1. tersine çevirmek, 2. birisinin üzerini veya evini araştırmak
añtarıl-
tersine çevrilmiş olmak.
añılda-
1. ulumak, bağırıp çağırmak; añıldap ıyladı: ağzını geniş açarak, yüksek sesle ağladı; añıldap ırda- : yüksek sesle ve nâhoş bir surette şarkı söylemek; añıldap eşikten şamal kirdi: kapıdan rüzgâr şiddetle girdi: 2. açık konuşan, içi dışı bir5 olan.
añıldat-
et. añılda- dan; añıldatpay ünüñ bas: sus! yırtınma!
añır-
II, tereddüt ve kararsızlık içinde kalmak, şaşalamak, apışıp kalmak; añırıp karap kaldı: hazin ve şaşkın bir halde bakıyor; añıra çaap ketti: (atlı) cin çarpmış adam gibi dört nala koşturup gitti (maksat ve istikamet gözetmeksizin).
añıray-
ardına kadar açılmak, açık kalmak; eşik añırayıp açılıp turat: kapı ardına kadar açık durıyor; 2. ağzını açarak bakınıp durmak, aptalca ve şaşkınca bir çehre arzetmek; añırayıp tañ kaldı: şaşmaktan ağzı açık kaldı.
añırayt-
et. añıray- dan; ooz añırayt- : ağzını geniş açmak.
añırañda-
1. kendisinin hareketlerinde, burun delikleri geniş olan kimseye benzemek, benzetilmek; 2. kudurmuşçasına, söverek atılmak.
añırt-
II, et. añır II den.
añşay-
1. (ihtiyarlıktan) dişsiz kalmak; tişi tüşüp añşayıp kempir bolup kalıptır: dişleri dökülerek, bir dişsiz kocakarıya dönmüştür. 2. (aralıktan) kemik kesilmek.
aş-
II, bir şeyin üzerinden geçmek ; aşmak ; aşuu aş - , yahut bel aş - : dağ geçidini geçmek ; işke aş - : meydana gelmek ; işe yaramak ; işke aşpayt dep eseptelet : hükümsüz sayılıyor ; turmuşka aş - : hayatta tatabik edilmek , ameli bir şekil almak ; aşıp – taşıp tögülüp ketti : taşarak saçıldı ( döküldü ) ; kün aşkan sayın : gittikçe daha fazla ; gün geçtilçe ; önörü aşkan : hüneri gayet uz , usta ; aşkan mitaam : dolandırıcıların elebaşısı ; aşıp tüş - : üstün gelmek ; andan aşıp tüşkön bay cok : onun üzerine zengin yoktur .
aşa-
tatamak ; yemek ( ağza azar azar alarak) ; içmek ; bk . aralat .
aşat-
I , deriyi tüyü dökülmek üzere , içine bir madde atılan kaba komak , sepilmek . II 1 . birisinin ağzına lokmayo bizzat kendi eliyle koyarak ikram etmek ; et aşat , at aşatsañ beş aşat ) tekelreme ) : eti ağza ver , ağza verirsen .beş defa ver ! 2 . mec . sövmek .
aşattır-
et . aşat – I den ; teri aşattır - : deri sepiltmek .
aşkerele-
. 1 . metdana çıkarmak ; ifşa etmek ; 2 . kanunileştirmek .
aşkerelen-
I , mut . aşkerele – den .
aşm-
üstün gelmek ; fazla olmak ; ziyade olmak ; komozçulugu aşıngan : üstün kopuzcu ( çalgıcı ) dır : ısıgı aşındı : şiddetli ateşi var ; hararet derecesi yükseldi ; aşıngan : müstesna ( mümtaz ) ; fevkalade .
aşmt-
mübalağa etmek .
aşta-
takmak ; kulp takmak ; geçirmek ; perçinlemek ; nayza aşta - : mızrağın sapına temren geçirmek ; kerki aşta - : baltayı sapına geçirmek ( aştama kerki ) ; aştama kaşık : sapı takma olan ( iğreti ) kaşık .
aştaş-
II, müş . aşta – dan .
aşıgıçta-
acele etmek ; tez davranmak .
aşıktır-
acele ettirmek ; taciz etmek ; küz dıykandı da , malçını da aşıktırgan : güz çiftçiyi de , davarcıyı da sıkıştırmış , rahatını kaçırmış .
aşır-
1 . büyütmek ; mübalağa etmek ; geçirmek , aşırmak ( bir şey üzerinden ) ; aşırıp süylö - : mübalağa ederek konuşmak , söylemek ; üstübüzdön aşıra mıltık attı : üzerimizden ateş etti ; dubaldan aşıra ırgıttım : duvar üzerinden fırlattım , attım ; turmuşka aşır – yahut işke aşır - : fiiliyatta tatbik etmek ; varlığa getirmek ; çekten aşırıp ciberdiñ : çok ileri gittin ; fazla mübalağa ettin ; aşıra öndürüü yahut aşıra öndürüş : fazla istihsal ; aşıra orundoo : fazla istihsal ; aşıra orundoo : fazlasiyle yerine getirme ; 2 . ( oğlak çekişme müsabakasına iştirak eden atlı hakkında ) ; oğlağı rakibinin elinden kaparak , kendi eğerine geçirmek .
aşırt-
et . aşır – dan ; maldı toodan aşırt ! : hayvanları dağdan geçirt , aşırt !
aşırıl-
mut . aşır – dan ; meçitter ceri el baydasına aşırıldı : camilerin toprakları halk faydasına geçirildi ; işle yahut turmuşka ) aşırıl - : fiiliyat alanına çıkarılmak ; hayata tatbik edilmiş olmak .
aşış-
müş . aş II den ; beld, aşıştı : dağ geçidini aştılar .
baala-
kıymet biçmek, takdir etmek, değerini tayin eylemek; baalap iştöö : kesne çalışma.
baalan-
1. kıymet biçilmek; kendisini
baalaş-
hesaba katmak, ehemmiyet vermek, dikkate almak; turmuş şartımenen baalaşpayt : hayat şartlarını hesaba katmıyor.
baamda-
anlamak, fehmetmek, farkına varmak, kavramak
baamdaş-
müş. baamda-dan.
baarda-
hikâye etmek, anlatmak.
baardaş-
II, samimi candan sohbet etmek ; baardaşsam dep oylop, bardım kelet üyüñö folk : candan konuşmak maksatıyla senin evine gitmek istiyorum.
baarıla-
baarılap : hepsi toptan.
bacıkdaş-
müş. bacılda-dan.
bacıldat-
et. bacılda-dan.
bacıray-
büyük, faltaşı gibi açılmış olmak (gözler hakkında) ; bacırayıp kara- : gözlerini geniş açarak bakmak ; bacırayıp kül- : neşeli neşeli gülümsemek, gülmek (büyük gözlü ve dolgun yüzlü kimse hakkında. )
bacırayt-
. et. bacıray-dan
bacırañda-
hareket ve tavırlarından büyük ve patlak gözlü kimseye benzemek.
bacırañdat-
et. bacırañda-dan.
badılda-
. dırlanmak.
badıra-
çatırtı koparmak, çatırdatmak.
badırat-
et. badıra-dan;badıratıp okuyt : hızlı ve açık okuyor (sesle).
badıray-
1.faltaşı gibi açılmak; büyümüş gözükmek (göz hakkında); 2. (büyüklükçe) göze batacak surette temayüz etmek; (büyüklükçe) temayüz eden beyaz oba, keçe ev.
badırayt-
et. badıray-dan ; çın sözdü badıraytıp betine aytuu kerek : bütün hakikati, sıkılmadan, çekinmeden yüzüne vurmalı.
badırañda-
canlı şen olmak; badırañdap cür- : koz olan kağıdı açmak (kağıt oyununda).
baktır-
et. bk. Iv ten.
bakır-IV
gömürdemek, böğürmek; boğazı yırtılırcasına bağırmak.
bakıray-
= badıray.
bakırt-
et. bakır IV’den.
bakıy-
kocaman olmak ; bakıygan cigit : sapa sağlam, iri yarı delikanlı.
bakıyış-
müş., bakıy-dan
balapanda-
balapandap çıkan çöp : hafifçe başgözteren ot.
balasınt-
çocuksumak, çocuk saymak; al meni balasıntpayt, mamilebiz teñtuş kişilerdey : o, beni çocuk saymıyor, münasebetlerimiz yaşıt adamların münasebetleri gibidir.
balbala-
asılı durmak, sarkmak; salbaalagan keñ ceñ : geniş sarkan yen.
balbılda-
alenlenmek, yalınmak.
balbıldat-
et. balbılda-dan; balbıldatıp ot cak- : büyük ateş yakmak.
balbıra-
et. balbıra-dan.
balcala-
kafasını parçalamak; başın balcalap ciberdi : kafasını kırdı.
balcıra-
bulanmak, bulaşmak.
balcırat-
et. balcıra-dan; balcıratıp ayran tögüptür : ayranı dökmüş her yanı bulaştırmış.
baldıra-
vuzuhsuz, anlaşılmaz bir tarzda söylemek; mırıldanmak; anlaşılmayan bir dille konuşmak.
baldırat-
et. baldıra-dan.
balkay-
yoğun ve gevşek olmak, şişman olmak (insan hakkında).
balkı-
II, 1. Erimek; yumuşamak; korgoşunday balkıydı(ateşte) kurşun gibi eridi, yumuşadı; 2. Donakalmak, muunu balkıdı : mafsalları, boğumları gevşedi.
balkılda-
dolgun, yumuşak ve nazik olmak(yüz ve ten hakkında).
balkıt-
fazla yumuşatmak;boy balkıt- :bedeni tam bir rehavet haline getirmek.
balpakta-
. Sallanmak (diyelim, boldun ve yenler hakkında).
balpay-
et. balpay-dan.
balpağanda-
1. ağır ve çolpa hareket etmek; balpañdap bastım : ağır ve sallanarak yürüdüm (diyelim, derin kar yüzünde ağır ve bol giyimle)2. Mec. Naz niymet içinde, debdebe ve tantana ile yaşamak.
balpıldat-
et. balpılda-dan.
baltala-
balta ile
baltalattır-
balta ile kestirmeye zorlamak.
baltay-
II, şişman ve hantal olmak; baltaygan çoñ : muazzam yığın, küme.
baltayt-
et. baltay ıı den; üstöldün butun baltaytıp casay salgan : masanın ayaklarını kaba ve kalın yapmış.
baltañda-
1. Hareketlerinde uzun boylu, şişman hantal (kimseye) benzemek; 2. ağır ve iri adımlarla yürümek ( diyelim, derin kar üzerinde).
baltañdat-
et. baltañda-dan.
balçakta-
ağır basmak (diyelim, çarıklı ayakla) ; ayak patırtısı çıkarmak (geniş hayvan tırnaklariyle).
balçay-
yassılanmak (kocaman ve hantal bir nesne hakkında)balçayt-, et. balçay- dan; balçayta beçet bastı : (büyük) mührü yapıştırdı.
balçılda-
adamakıllı ıslatmak.
balıkta-
(rad.) balık avlamak.
baplında-
1. Çolpa olmak; 2. Kirli pis olmak; 3. Pepelemek; balpıldagan ak sakalduu, sarı tiştüü abışka bol! (iyi dilek) : sana uzun ömür dilerim). ( harfiyen: pepeleyen, ak sakallı, sararmış dişli ihtiyar olmanı dilerim; 4. Homurdanarak şikâyet etmek.
bapsañda-
= apsañda.
bapta-
1. bir işii ustalıkla yapmak; 2. Talim ve terbiye etmek ( atı ve av kuşunu).
bapılda-
= balpılda-.
bapıy-
= apsay-, apsıy-.
bar-
III, kımıldamak, yürümek, hareket etmek, yürüyüp g,tmek; varmak; barıp kel- : gidip gelmek; varıp gelmek; ömrü uzak bargan cok : ömrü uzun olmadı, az yaşadı; ayt uuga oozu barbayt : söylemeye cesaret etmiyor, cesaret yetişmiyor; söylemeye dili varmıyor; barsa kebles sapar bk. sapar; barıp turgan : en yüksek derecede, en âlâ; barıp turgan duşman : anmasız, en şeriri düşman.
barala-
paralamak; parça parça etmek.
barkıldaş-
karşılıklıca bağırmak, hep beraber nara atmak.
barılda-
1. halinden memnun bir tavırla homurdanmak; 2. yüksek keskin sesle konuşmak; kendine güvenen bir tavırla konuşmak.
barımtala-
tar. başkalarının hayvanlarını bir karşılık olmak üzere, sürüp götürmek
bat-
III, 1. batmak , garkolmak ; sığmak ; sokulmak , geçmek ; suuga batıp ket- : suya batıp gitmek , garkolmak ; cardının bokçosuna koyondun kulagı batpayt ats. : züğürdün kesesine tavşan kulağı bile sığmaz ; tırmagıñ koluma batıp ketti : tırnakların elime battı ; kızıgına bat- : bir şeyin zevkine adam akıllı dalmak ; bizge caman battı : bize pek fazla tesir etti ; 2. gurubetmek , batmak (güneş,ay ve yıldızlar hakkında) ; kün battı : güneş battı ; 3. cesaret etmek , cüret etmek ; oozum batıp aytalbadım yahut aytuuga batpay turdum : söylemeyi kestiremedim ; kirip baruudan batpadık : girmeye cesaret edemdik ; eköögö biröö bata albayt ats. : ikiye karşı bir kişi cüret etmez.
batalaş-
II, 1. bir işe iştirak etmek ; 2. nişanlanmak , yavuklanmak , namzet olmak ; bolboso , sanga katuu söz tiydibi , ce seni taştadıbı batalaşkan ? folk. : seni sözle mi incittiler , yahut seni yavuklun mu bıraktı ? ; 3. birbirine kat’i söz vermek ; mından kiyin arak içpeyli dep batalaştı : bundan böyle rakı içmiyelim diye birbirine söz verdiler.
batkala-
1. oymak , çukurlatmak (diyelim , bıçağın uciyle yahut baltanın köşesiyle) ; 2. kakmak (ağaç ve madenin yüzünü noktalar şeklinde olan tezyinatla süslemek).
batkalat-
et. batkala-dan.
batkalışta-
batkalıştap kara- : bir şeyi , çukurlara ve derelere bakarak araştırmak.
batkansı-
kendini dalmış , batmış hissetmek ; katın kılıp algansıp zıgına batkansıp folk. : o kadınla evlendiğini ve adamakıllı eğlendiğini tahayyül ederek.
batmanda-
batmandap : batmanla (bk. batman 1) ; batmandap kirgen ooru , mıskaldap çıgat ats. : hastalık batmanla giriyor , miskalle çıkıyor.
batta-
kola ile un ve dutkal ile yapıştırmak ; kamır menen battap : hamurla yapıştırarark.
battaş-
dutkalla yapıştırılmak , yapışmak.
battaştır-
dutkalla tutturmuak , yapıştırmak.
batın-
cesaret etmek ; cüret etmek ; batına albadım : cesaret edemedim , cesaretim yetmedi.
batır-
II, batırmak (sıvık bir şeye) ; sokmak , batırmak (sert bir nesneye)
batırıñkıra-
hafifçe batırmak ; bir parça ezmek , sokmak.
batıştır-
et. batış-II den ; sıylıgışup arañarga batıştırgıla : sıkışarak , (onu) kendi aranıza sığdırınız , sıkışınız da (ona) yer veriniz.
bayanda-
rapor , beyanname.
bayandat-
et. bayanda-dan ; bayandatıp süylöyt : uzun ve tafsilatlı söylüyor.
baybay-bay-bay
korku veya hayret haykırışı.
baybayla-
bay-bayla- ,bay bay diye bağırmak , haykırmak (korku yahut hayret ifadesi)
baydalan-
faydalanmak , istifade etmek ; kişi emgeninen baydalan- : başkalarının emeğinden faydalanmak , başkalarını istismar etmek.
baydalangıç-
faydalanan , istifade eden ;kişi emgeginen baydalangıç : istismarcı.
baydalant-
faydalandırmak , istifade ettirmek ; eç kimge baydalantpaybız : kimseye istifade , istismar etmeye müsaade eylemeyiz.
baydalanıl-
faydalanılmak , istifade edilmek ; calpı artel baydalanıla turgan cer : bütün birliğin istifade etmekte olduğu toprak.
bayka-
takibetmek , gözetlemek; dikkat etmek ; ihtiyatlı davranmak ; baykap cür- : ihtiyatlıca yürümek ; baykabay kaldım : gözden kaçırdım , dikkat etmedim.
baykal-
müşahade edilmek , gözetlenilmek.
baykat-
et. bayka-tan
bayla-
1. bağlamak , bir araya toplayıp bağlamak ; bir yere bağlamak ; bee bayla- : kısrakları sağmak için ayırıp komak ; 2. besiye komak ; bir öönün toogun ceseñ , kız bayla ats. : lif alırsan , kayış verirsin (harfiyen : birinin tavuğunu yersen , kaz besle , hazırla ; hayvanını yersen kız besle , yani kızını vermeye hazırla!)
baylal-
bağlanmak.
baylan-
bağlanmış olmak , kendisini bağlamak ; kendi üzerine bağlamak ; kaptı kancıgasına baylandı : torbayı eğer kayışına bağladı ; köz baylangan kezde bk. köz I.
baylanış-
II, birbirine bağlanmak , birbirine geçerek karışmak ; cip baylanışıp kalıptır : iplikler karışmış.
baylanıştır-
birbiriyle bağlamak , irtibat peyda ettirmek , sıkı , düğümleyip bağlamak.
baylanıştırıl-
mut. baylanıştır-dan
baylanışıl-
(irtibat) tesis edilmek.
baylat-
et. bayla-dan ; asoo at canına torsuk baylatpayt : harın at yanına tulum bağlatmıyor.
baylaş-
hep beraber bağlamak.
baypak-
f-k. uzun çorap ; kısa çorap.
baypañda-
et. baypañda-dan
baysın-
kendini zengin addetmek , zenginlik taslamak.
bayı-
I, zenginleşmek. II, 1. sağılmaktan kesilmek , süt vermemeye başlamak ; 2. eksilmek (çekilmek) ; suu bayıdı : su çekildi , suyun seviyesi alçaldı.
bayımda-
uydurmak , intibak ettirmek.
bayımdat-
et. bayımda-dan.
bayıt-
(birini) zenginleştirmek.
bazarçıla-
pazara gitmek.
bazarçılat-
eğlendirmek için (diyelim çocuğu) kendisiyle beraber pazara almak.
baçımda-
hızlatmak, tezletmek.
baçımdat-
et. baçımda-dan.
baçıra-
çatırdamak.
baçırat-
çatırdatmak; bıçarata otun cak- : çatırdata odun yakmak.
başbak-
bk. bak IV.
başbakta-
şöyle bir bakmak , gözlemek , tecessüs etmek.
başkala-
1. değiştirmek ; şeklini değiştirmek ; 2. ayırmak , yabancı saymak , yadırgamak ; araya almak ; 3. cay başkala- : dirlik işlerini görmek , kendisinin ve ailesinin geçinmesi ile uğraşmak.
başkar-
I, idare etmek ; başa geçmek ; mal başkar- : hayvanlara bakmak. II, değişmek ; münözü başka tüştü : tabiatı değişti.
başkart-
et.başkar-dan
başkarttır-
et.başkart-tan ; mal başkarttır- : hayvan güttürmek.
başkasın-
yadırgamak , yabancı saymak ; meni başkasınba : beni yabancı sayma , beni yadırgama.
başkasınt-
başkasın-
başmakta-
ayakkabının alt kısmını tamir etmek , kunduraya yeni yüz yapmak.
başmaktat-
et.başmakta-dan.
başta-
II, 1. başlamak ; 2. başa geçmek ; rehberlik etmek ; col başta- : kılavuzluk etmek ; 3. başmakta-.
baştal-
mut . başta II den.
baştan-
1. niyet etmek , kurmak ; uruşçuu baştanıp turat : dövüşmeyi düşünüyor gibi ; keptey kalçu baştanıp turam : gitmemeği düşünmeye başlıyorum ; 2. kafasının şekliyle birisine veya bir nesneye benzemek ; börü baştangan : kafası kurt başına benziyen.
baştandır-
çevirmek ; başını çevirtmek ; ögüzdü oñ baştandır ! :öküzü sağa çevir!
baştandıruu-
işs. baştandır-dan.
baştant-
1. et. baştan-dan ; 2. baş altına bir şey koymak yahut başı bir şey üzerine koymak ; başın cumşak baştantıp folk. : onun başını yumuşağa koyarak.
baştat-
et. başta- II den ; col baştat- : birisini önde gitmeye ve yol göstermeye zorlamak ; celge col baştatıp ketti : geniş dünyayı dolaşmıya çıkıp gitti (harfiyen : kendine yeli kılavuz edinerek çıkıp gitti).
baştaş-
1. hep beraber başlamak ; 2. elbirliği ile yönetmek (sevk ve idare etmek)
bekbekeyle-
1. bekbekey (bk.) şarkısını söylemek ; 2. gece beklerken sürüye haykırmak ; 3. mec . titremek (soğuktan) ; tañdı tañday bekbeylep çırgamın folk. : şafağa kadar (soğuktan) titriyorum.
bekemde-
sağlamak , sağlamlaştırmak , tahkim etmek.
bekemdel-
sağlamlaştırılmak , tahkim edilmek ; perçinlemek.
bekemdet-
et. bekemde-den.
beki-
1. tahkim etmek , pekitmek ; pekitilmek , tahkim edilmek ; pekiştirmek ; 2. örtmek , örtülmek ; kapatılmak ; 3. tasdik etmek (resmen meriyete geçecek hale komak)
bekin-
gizlenmek , saklanmak.
bekint-
et. bekin-den.
bekit-
1. metanet verme , katılaştırma , sağlamlaştırma , perçinleme ; 2. tasdik etme , meriyete geçecek hale koma ; ratification.
bekzat-
k-f beyzade , beyoğlu.
belende-
hazırlamak ; ihtiyaten hazırlamak , belki lazım olur diye biriktirmek.
belenden-
mut. belende-den ; hazırlanmak ; ihtiyaten edinmek.
belendet-
et. belende-den.
belette-
kanun hilafı ağaç kesme için para cezası yükletmek ; beletçi belettep ketti : orman memuru para cezası yükletti.
belgile-
işaret etmek , işraet komak ; ifade etmek ; tayin etmek.
belgilen-
işraet edilmek ; ifade edilmek ; tayin edilmek.
belgilenil-
(mana itibarıyle) = belgilen.
belgilet-
et. belgile-den.
belgileş-
1. hep beraber işaretlemek ; birlikte tarif etmek ; hep birlikte tayin etmek ; 2. taayyün etmek ; işaret edilmek.
belsen-
1. vücudu bele kadar açmak ; 2. mec. gayret , faaliet göstermek ; kapışmaya hazırlanmak.
belseniş-
müş. belsen-den.
belsin-
dağ sırtı şeklinde olmak.
ber-
II, 1. vermek ; bir defa vermek ; 2. üzerine vermek ; berip-berip kaldı : iki defa çarptı (şiddetlice vurdu) ; 3. baş fiilinin geçen zaman gerondifi ile birlikte yardımcı fiil sıfatıyle , işin başka bir şahsın tevkili ile yahut onun için yapıldığını v iş neticesinin asıl iş gören şahsa değil de , diğer bir şahsa yöneltildiğini gösterir ; tigi kitepti maa alıp ber : öteki kitabı bana al da ver ! ; uunluğa ton alıp ber : oğluna kürk satın al ! ; katın alıp ber- : evlendirmek , mına bu kattı okup ber : şu mektubu (başkası için okuyuver ! ; kılıp ber- : (başkası için) yapmak ; utup ber- : (başkası için) kumarda kazanmak , yutmak ; satıp ber- : başkasının tevkili üzerine satmak (ve parasını malın sahibine vermek) ; men aytkan cakka barıp ber : folk. benim söylediğim cihete git ; degen sözgü könüp ber folk. : onun dediğine muvaffak et ! ; 4. baş fiilin hal gerondifi ile beraber oldukta işin sanki ahval dışında yahut mükerren yapıldığını gösterir ; ala ber : hiçbir şeye dikkat etmeden alıver ! ; bere beret daysiñbi ? : durmadan vereceğini mi düşünüyorsun ? ; kündön küngö arıktay berdi : gün geçtikçe zayıfladı ; kire ber ! : gir gir! ; akçamdı cep kete berebi ? : demek , benim paramı benimseyecek , varsın benimsesin ; suroosuna tüşünö berbey : hala meseleyi anlamamakta devam ederek ; kala berse : hatta daha beter , bu daha bir şey değil , fakat… hatta daha fazla ; eğer bu az ise , o halde… (harfiyen : eğer kalacaksa) ; üy aylana bergençe : ev etrafını dolaşıncaya kadar.
berdir-
vermeye icbar veya müsaade etmek , verdirmek ;coldoşu alam degenin berdirbey , başkaga bergen elem : ona , arkadaşının istediğini verdirmedim de başkasına verdim ; koyo berdir- : koyvermek , salıvermek.
berdirt-
et. berdir-den.
bergensi-
verir gibi görünmek , vericilik taslamak.
bergile-
birkaç defa vermek ; bir çoklarına vermek.
beril-
1. verilmek ; 2. teslim olmak ; mağlubolmak ; 3. sadakatli olmak ; keñeş ökümötünö berilgen : Sovyet hükümetne sadık.
berile-
beriye doğru hareket etmek.
berilet-
beriye doğru hareket ettirmek.
berim-
srk. 1. çarpmak ; 2. yapışmak , sarılmak , tutunmak ; körüngön cerge urunup berine berbe . rast gelen her şeye sarılma , yapışma! ; urunup berinbey artıñdı baykay cür ! : her şeye sarılma , akibetini düşün!
beriş-
II, 1. hep beraber yemek ; 2. yenilmek , teslim olmak ; berişpeske tırış- : yenilmemeye çalışmak.
bermette-
sedefle kaplamak veya işlemek.
bermettel-
sedefle kaplanmış veya işlenmiş olmak , sedefe benzer bir şekle girmek.
bermettet-
et. bermette-den.
bertin-
= mertin- ; beli bertinip kalıptır : belini kırmış ; sıngandan bertingen caman ats. : kemiğini yerinden oynaması , çıkması kırılmaktan beterdir.
bertint-
= mertint- ; kolumdu bertinttim : elimin kemiği yerinden oynadı , çıktı.
berçten-
katılaşmak (deri altındaki şiş hakkında).
bette-
istikamete , vecheye malik olmak ; cerge bettep cat- : yüzü koyun , yüzüstü yatmak.
bettel-
çevrilmek , yöneltilmek.
betteliş-
= betteş.
betten-
yüzünün ifadesi yahut şekli ile birisine , bir nesneye benzemek ; yüzce benzemek (karş. baştan 2 , közden , oozdon) ; ayuu bettengen : ayı suratını andıran yüzlü.betteş- , yüz yüze gelmek , karşı karşıya gelmek , yüzleşmek.
bettet-
yüzünü çevirtmek ; yüzü ile döndürmek.
betteştir-
1. iki nesneyi karşı karşıya getirerek , yüz taraflarıyle yapıştırmak , bitiştirmek ; 2. yüzleştirmek , muvacehe.
betteştiril-
mut. betteşir-den.
beyle-
beylep uk- : dikkatle dinlemek ; menden uksañ , beylep uk folk. : eğer beni dinlemek istersen , dikkatle dinle.
beypilde-
müdahane etmek ; hizmete hazır bulunmak , yaramıya çalışmak ; hizmet göstermek için çabalamak.
bez-
II, inkar etmek , tanımamak ; bir adeti terkeylemek ; bizar olmak , bıkmak , usanmak ; candan bezdi : hayttan bıktı , bizar oldu ; at beze kaçtı : at kaçarak uzaklaştı ; ata bezer : öyle bir adam , ki (öz) babası ondan bezmeye hazırdır.
bezdir-
nefret telkin etmek , inkar ettirmek.
bezelen-
bağırıp ağırmak ; tolgoo kelip , bezelendi : kabile arasında kapışmalar başladı ve feryat koptu.
bezelent-
et. bezelen-den ; bezelentip ırda- : özenerek , candan ırlamak.
bezen-
süslenmek , tezyin edilmek.
bezent-
tezyin etmek , süslemek ; tezyin ettirmek.
bezilde-
şiddetli rahatsızlık , telaş göstermek , rahatsızlanarak kıvranmak ; buuday kuurganday bezildeyt : başına marsık vurmuş gibi kıvranıyor (harfiyen : kavrulan buğday gibi)
bezmende-
“bezmen” le tartmak.
bezmendet-
et. bezmende-den.
bezmendeş-
müş. bezmende-den.
beçette-
mühürlemek , mühürleyip kapatmak.
beçettet-
et. beçette-den.
bikirdeş-
II, fikir alışmak ; müşavere etmek.
bil-
II, 1. bilmek ; anlamak ; bilbegen uu içet ats. : bilmiyen ağu (zehir) içer ; kim bilsin ! : bilinmez ki ; bilip aytasıñbı , cön elebi ? : bilerek mi söylüyorsun , yoksa tahmin ile mi ? ; suuktu suuk bilbey : soğuğa ehemmiyet vermeyip ; soğuğa aldırmayıp ; 2. güç yetmek ; muktedir olmak ; 3. idare etmek ; tasarruf eylemek ; özüñ bil ! : bildiğin gibi yap!
bildir-
bildirmek , haber vermek ; bildirbey : sezdirmeden , gizlice.
bilgensi-
bilgiçlik taslamak ; bilen gibi gözükmeye çalışmak.
bilgiz-
1. bildirmek ; haberdar etmek ; öğretmek ; 2. tabi kılmak , hakimiyeti altına vermek ; kılt ettirbey bilgiz : birisinin tam ve kayıtsız şartsız tabiyetine vermek.
bilgiziş-
müş. bilgiz-den.
bilgiçsin-
bilgiçlik taslamak.
bilimdüüsün-
bilgiçlik , alimlik taslamak.
bilin-
bilinmek: aydınlanmak; meydana çıkmak; kişi camani kirip çıkıca bilinet, öz camanı ölgönçö bilinbeyt ats. : başkasının pisliği derhal biliniyor; kendi pisliği ise ölünceye kadar bilinmiyor.
bilint-
ilâm etmek, bildirmek; bilintpey kılat : gizlice, bildirmeksizin yapıyor.
biliş-
II, müş. bil II den.
bilye-
I, oynamak, dansetmek.
birdemele-
müphem bir iş yapmak veya söylemek; baldırap özü bilbey birdemeleyt : ne olduğu belirsiz bir şeyler söylüyor.
birdeş-
birleşmek.
birdeştir-
birleştirtmek.
birgele-
birgelep : hep beraber, birlikte; birgelep cürüñüz : birlikte yürüyünüz!
birgeleş-
birleşmek, karışmak.
birgeleştir-
birleştirmek, , karıştırmak.
birigiş-
IIbirleşmek,bağlanmak; birigişken : birleşmiş, birleşik.
birigiştir-
birleştirmek.
birik-
birleşmek.
birikmeleş-
birleşmek, kollektif kurmak, kollektifleştirmek.
birikmeleştir-
birleştirmek.
birikteş-
birleşmek.
birikteştir-
birleştirmek.
birikteştiril-
birleştirilmek.
biriktiril-
birleştirilmek.
birinde-
muhtelif birliklere ayrılmak; birindegen çarbalar : dağınık iğelikler; birindebey çoguu oturgula : toplu oturun, dağılmayın! ; birindep – serindep : tedricen; azar azar bir bir, birer birer; çok seyrek vukua gelerek.
birindet-
bir şeyin teşekkülüne giren cüzleri ; ayrı ayrı birliklere bölmek; birindete ayt- : tâfsilatiyle anlatmak.
bitre-
hasislik etmek; nekes olmak; bitregen bikir cigit : cimri, hasis.
bitte-
I, biti çoğalmak. II, iğdiş etmek, enemek, burmak.
bittel-
iğdiş edilmek, enenmiş olmak.
bittet-
et. bitte- II den.
biyele-
II, idare etmek, tasarruf etmek., emretmek.
biyiksin-
yükselmek, sivrilmek.
biyikte-
yükselmek; çıkmak; köönü biyikteyt : ruhî hâleti yükseliyor.
biyiktel-
yükselmek, çıkmak.
biyiktet-
yükseltmek.
biylegensi-
emreder gibi ve buna hakkı var gibi görünmek, âmirlik taslamak.
biyleş-
müş. bilye-den.
biysi-
kendini biy gibi tutmak (bk. biy II); II) biylik taslamak.
biçaktaş-
hep beraber bıçak saplamak , karşılıklıca bıçakla yaralamak , bıçaklaşmak.
bocomoldo-
tartmak (iyice mülâhaza etmek); yeniden hatırlamak; göz önüne getirmek, tasavvur etmek, tevehhüm eylemek.
bodosu-
kendini kuvvetli saymak; cesaret taslamak.
boduray-
= buduray-.
bogoolo-
1. bukağı vurmak; 2. köle etmek.
bogoolon-
1. bukağı vurulmak; 2. köle haline konulmak.
bokto-
sövmek, küfretmek.
boktot-
et. bokto-dan.
boktoş-
birbirine sövmek, sövüşmek.
bokçoy-
bohça, çıkın şeklinde olmak; kısılmak.
bokçoñdo-
hareketlerinde tıknaz adama benzemek.
bol-
1. olmak; olmaya başlamak; dönmek (bir halden diğer bir hale tahavvül etmek); vuku bulmak; husule gelmek, yapılmak; sen kayda bolduñ? : sen nerde idin? ; kim bolot? : kim oluyor?; saga emne boldu? : sana ne oldu?; dos bol- : ahbap olmak, dost olmak; ketkenine beç kün boldu : gideli beş gün oldu; bolso bolsun : peki, haydi öle olsun; bolso bolor : olabilir, bunda şaşılacak bir şey yok; siz men bolup : siz ve ben (biz ikimiz); okutuuçu bolup bir top bala : öğretmen bir çocukla beraber; direktor bolup iştegen : direktör, müdür sıfatiyle, müdür olarak çalıştı; kanday da bolso : nasıl olsa da; ne pahasına olursa olsun; kim da bolso : kim olursa olsun; kanday gana col menen bolbosun : ne gibi vasıta ile olursa olsun; ne pahasına olursa olsun; bolboso: eğer olmazsa, aksi takdirde; bolsoñ bolgondoy bol, bolbosoñ – koy! : yapacaksan yap, yapmıyacaksan, bırak! (girişme!); munuñ adam bolboyt : bunun adam olacağı yok; adam bolboy kal! : halbuki kendisi insan adı taşıyor! bolor iş boldu : olacak iş oldu (hiçbir çare yok);; bolboy koyboyt : mutlaka olacak, behemehal vukua gelecen; emneni oylop oturat boldu? : acaba, ne hakkında düşünüyor? ; emneden ciyirkendi boldu? : acaba neden iğrendi?; añgıça bolbodu : bu ise vâki olmadı; henüz bu vukua gelmemişken….; 2. maksada uygun, kâfi olmak; boldu! : yeter!, muvafık, mutabık!; bolot,erteñ keleyin : olur, yarın geleyim; bolbogon : uygunsuz, yolsuz, söz dinlemez; bolor ceri : son fiat; nihaî şart; bolor ceri – otuz som : son fiat – otuz rubledir; 3. şu veya bu kılıkta, şekilde gözükmek; körbögön bolup : görmezlikten gelerek; uktagan bolup : uyumuş gibi görünerek; 4. bitirmek, sonuna kadar ermek; okup bolduñbu? : okuyup bitirdin mi? ; üşüp boldum : adam akıllı üşüdüm; 5. muvaffakiyetli olmak; bolbodu : olmadı, çıkmadı; bolor bolbos nesre üçün barganım cok : olur olmaz şey için gitmedim; boş yere kendimi yormak istemedim; bolor bolbos işke taarınat : olur olmaz şeylerden güceniyor, alınıyor; bolor muzoo bogunan ats. : kendisinden bir mâna çıkacak buzağı, tersinden belli olur; 6. sebep olmak; uruştu küçötkön sen bolduñ : dövüşün şiddetlenmesine sen sebep oldun; 7. muvafakat etmek; aga bolbodu : buna kapılmadı, muvafakat etmedi, buna uymadı; zorluguña bolboymun : sen beni zorlukla ele alamazsın; 8. bol! : çabuk, tez!; 9. bolo! (önde gelen mahrutî şekille beraber) : ne iyi olurdu, (daha iyi olurdu) ; barsañ bolo! : gidersen iyi olur; 10. mak / mek eklerile bol fiili lüzum – gereklilik yahut niyet, kast ifade eder : kelmek boldu : gelmeye karar verdi; biz bermek bolduk : biz vermeye karar verdik; iş bolmok boldu : işin muvaffak olacağı anlaşılıyor; 11. uçu uuçu ekleriyle ve üçüncü şahsın hal ve istikbal zamanlariyle birlikte bol- fiili subjonctif ( iltizamî siyga ) şekli yapar; kelet boluçu : o gelirdi ; alat boluçumun : gelirdim; kelbeyt boluçu : gelmezdi.
bolco-
tahmin etmek; tahminen tayin ve tarif etmek; öncedeb tahmin ve tarif eylemek; bolcogonum bolgondoy keldi : ben nasıl tahmin ettiysem, öyle çıktı; talaadagını üydö bolcobo ats. : kırdakiyi evde (oturarak) oranlama : <>.
bolcon-
mut. bolco-dan.
bolcoş-
görüşme zamanı yahut yeri hakkında sözleşmek; bolcoşkon cerge kelişti : sözleşilen yere geldiler.
boldur-
1. = boltur 2. kuvvetten düşmek; atım boldurup kaldı : atım kuvvetten düştü.
bolgonsu-
tamamlanmış, vukua gelmiş gibi gözükmek.
bolkulda-
titremek; çalkalanmak.
bolkuldat-
et. bolkulda-dan..
bolokto-
boloktop ıyla- : bol bol göz yaşı dökerek ağlamak.
bolpalakta-
ağır be çolpa bir surette hareke etmek ( diyelim, ağır ve şişman bir adam veya gayet bol giyim yahut ayakkabı giymiş olan kimse hakkında.)
bolpoy-
şekil itabariyle kocaman, şişman fakat gevşek olmak; bolpoyup kelip kalıptır : o (kocaman nesne) yaklaştı.
bolpoñdo-
hareketlerinde, deve, kocamana, şişmana benzemek; bürkütbolpoñdop uçup geldi : kocaman kara kuş uçup geldi.
boltulda-
(karş. karş. bulañda) : deprenmek, oynamak (yumuşak, fakat tüysüz nesne hakkında).
boltuldat-
et. boltulda-dan.
boltur-
varlığa getirmek; bolturbaska kerek : varlığa gelmesine müsaade etmemeli.
bolukşu-
gevşemek; tatlı bir rehavet duymak.
bolun-
olmak, yapılmak; kamsız bolundu : kendini temin etti, temin edildi.
boluş-
II, yardım etmek; taraftar olmak; sağa boluşpaymın : seni tutmıyacağım.
bolçoy-
kocaman ve yoğun kılığa malik olmak;; bolçoyup karap turat : koskoca nesne duruyor ve bakıyor.
bolçoyt-
bol et. bolçoy-dan.
bolçoñdo-
kendisinin hareketlerinde kocaman ve şişmana benzemek.
bolçoñdot-
et. bolçoñdo-dan.
bombolo-
bombalamak, bombardıman etmek.
boola-
demet bağlamak.
boolan-
demet şeklinde bağlanmak.
boolat-
et. boolo –dan.
boolattır-
et. boolat- tan.
boolaş-
hep beraber demet bağlamak.
boolgolo-
tahmin etmek, tahminen söylemek; sırın anık baamdabasa da, bolgolodu : sırrını hakkiyle bilmese de, tahminen farkına vardı.
boorlo-
boordo- , boorlop cür, boordop cür- : dağ yamacı boyunca yürümek.
boortokto-
karın ve göğüs üzerine yatmak, yüzüstü, yüzü koyun yatmak.
boortoktot-
et. bortokto- dan; balanı boortoktotup catkızıp koydum : çocuğu karnı üzerine yatırdım.
boortorgolon-
kararsızlık yahut memnuniyetsizlik hissi duymak.
boozu-
gebe kalmak; kız bozup, enesin korkutat ats. : kendi suçunu başkasına isnat ediyor (harfiyen : kız gebe kalarak, annesini korkutuyor.) utuyor.)
borbordoş-
merkezileşmek, temerküz etmek.
borbordoştur-
merkezileştirmek, temerküz ettirmek.
borbordoşturul-
mut. borbordoştur- dan.
borbuyla-
kasığına vurmak ( başlıca, atın kasığına kamçı ile il vurmak)
borcokto-
1. kabarmak; 2. barcakta- (ancak büyük kafalı ve şişkin yüzlü insan hakkında).
borcoy-
= bucuray- ; borcoygon kişi : yüzü sivilceli olan kimse.
bordo-
I, ağartmak. II, hayvanı, kesmek maksadiyle besiye koymak.
bordol-
I, kesmek için semirtilmek. II, mut. bordo- I den.
bordot-
et. bordo- I , II den.
borguldan-
bol bol terlemek, ter dökmek.
borguldant-
et. borguldan-dan ; borguldantıp terdet- : bol bol terletmek.
borkulda-
<> << diye ses çıkarkmak; borkuldap kayna- : şakır şakır kaynamak.
borkuldan-
mut. borkulda- dan ; borkuldanıp terdep ketti : adam akıllı ter döktü.
borkura-
= borkulda-.
boro-
II, tipi yapmak.
boroondo-
dönmek (yel hakkında); tipi pi yapmak.
boroylo-
burguyla.
boroşolo-
kasırga yapmak.
boroşolot-
et. boroşolo-dan; karlı boroşolotup sogup bergen boroon : karı döndüren tipi; boroon kardı boroşoloto baştadı : tipi karı döndürmeye başladı.
borsoy-
hafifçe öne doğru çıkmak (karın hakkında).
borsoñdo-
hareketleriyle bir şişkoya benzemek.
borsoñdot-
et. borsoñdo-dan.
borsu-
pis kokmak; sasımak.
borsulda-
yavaş, kesik sesler çıkarmak.
borsut-
et. borsu-dan.
borukşu-
= bolukşu; borukşup terde- : ter dökmek.
borukşut-
= bolukşut- .
borumda-
kon. şekil vermek, şekle, kalıba göre yapmak; güzel yapmak.
borumdat-
kon. et. borumda- dan.
boruçcan-
(mânâ itibariyle) = boruçta.
boruçta-
borçlanmak; boruçtap ookat kıl-: borçlanarak yaşamak.
borçolo-
iri parçalar şeklinde doğramak (başlıca, kemiksiz eti); borçologon et : parçalanmış et; etti borçolop sal : eti doğrayıp koy!
borçton-
= boruçtan- .
botkolon-
bulanık, kirli olmak (su hakkında).
botolo-
1. dişi veya doğurmak; 2. boto diye çağırmak (okşama suretiyle).
bovbozdo-
ulumak; hıçkırmıya başlamak; gürlemek; böğürmek; ızgaar boybozdop turuptur : soğuk şiddetini artırıyor.
boybozdot-
et. boybozdo-dan.
boylo-
derinliğini boyunu ölçmek; boyunca gitmek; suu boylop : ırmak boyunca; boylobodu : dibine kadar eremedi.
boyo-
boyamak; köz boyo- o- : aldatmak, göz boyamak.
boyol-
boyanmak.
boyoluş-
müş. boyol-dan.
boypoy-
boypoygon bala : sâkin, rahat oturan (gürbüz) çocuk.
boypoñdo-
1. yaranmak; yaltaklanmak; 2. tek durmayıp, boyuna zıplamak, hoplamak.
boypoñdot-
et. boypoñdo-dan.
boypoñdoş-
müş. boypoñdo-dan.
boysun-
boyun eğmek, itaat etmek.
boysundur-
boyun eğdirmek; itaat ettirmek, ram etmek.
boytoñdo-
hareketlerinde küçüğe benzemek; kımıldamak, yürümek (küçük çocuklar hakkında).
boz-
II1. (ebediyen ) kaçmak ; arkasına bakmadan koşmak; kaçkan bozgondor : kaçkınlar, kaçaklar; 2. nefret etmek.
bozdo-
1. bağırmak, bozlamak (dişi deve, deve yavrusu hakkında); 2. elem ve kederle ağlamak ; botodoy bozdop ıylan olturat : poduk gibi bozlayıp ağlıyor; boy bozdo = boybozdo.
bozdot-
elem ve kederle ağlatmak; boy bozdot bk. boybozdot.
bozdoş-
müş. bozdo-dan.
bozor-
yüzün rengi solmak, kül rengine girmek; bir kubarıp, bir bozorup : (korkudan) kâh solarak, kâh kül rengine girerek.
bozort-
et. bozor-dan.
boşo-
1. boşalmak, serbest kalmak; 2. gevşemek; muunum boşodu : gevşedim ; kendimi çok gevşemiş hissediyorum. diyorum.
boşon-
boş kalmak; kurtulmak.
boşot-
boşaltmak, serbest bırakmak.
boşottur-
et. boşot-tan.
boşotul-
mut. boşot-tan.
boşoñdo-
gevşemek.
boşoñdot-
gevşetmek.
boşoş-
gevşemek, rehavet kesbetmek.
boşoştur-
gevşetmek.
brılda-
burun çekmek.
bucuray-
sarmaşmak; kıvırcıklanmak.
budala-
karıştırmak, altüst etmek.
budalakta-
= budala.
budalan-
1. telaş etmek; 2. kıvranmak, debelenmek, yuvarlanmak; kumga budalanıp catat: kumda ağnıyor.
budamayla-
iğfal etmek, kafese koymak.
buduray-
bodurlaşmak; pürüzlü olmak.
budurayt-
et. buduray-dan.
bugul-
saklanmak; kabak cerden buguldu: o, derede saklandı.
buk-
II, gizlenmek; bir kenara çekilerek susmak; bugup cat- : saklanarak yatmak; boz turumtay umtulsa, boz çımçıktar bukpaybı? folk. : boz muymul (latince Falco vespertinus denilen bir nevi doğan, M.) saldırırsa, kuşcağızlar gizlenmez mi hiç?
bukta-
f. 1. çevik; tecrübeli; 2. metin (seciyece) ; 3. sağlam, dayanıklı; bukta bakay bk. bakay.
buktur-
1. saklanmıya zorlamak; gizlice yaklaştırmak; 2. sokmak, şiddetle saplamak.
bukulda-
kesik kesik ve yavaş sesler çıkarmak.
bukuldaş-
müş. bukulda-dan.
bukuy-
ciddi tavır takınmak; yüzünü buruşturmak; bukuyup, başın cerge koyup: yüzünü buruşturarak ve başını eğerek; bukuyup uk-: fikrini temerküz ettirerek dinlemek; taarıngan emedey bukuyup it catat: köpek sanki birisine gücenmiş gibi, surat asarak yatıyor.
bukçuy-
= bursuy.
bula-
III, şerit gibi yükselmek (duman, toz hakkında) ; betegesi belden bulagan folk.: orada betege (bir nevi ot) insanın beline kadardır; samoordun tütünü bulap, kömür cıltıldayt: semaverin dumanı yukarıya yükseliyor ve kömürler parlıyor.
bulaanda-
kargaşalıktan, karışıklıktan istifade ederek, başkasının mülkünü kabullenmek.
bulaarı-
1. bullarıp ketti: hiçbir habersiz kayboldu gitti; 2. at bula arıp suutmak folk.: atı binerek talim ve terbiye etmek.
bulakta-
I, deprenmek, bir yandan öbür yana sallanmak (yumuşak, tüylü nesne hakkında, diyelim, tilki kuyruğu hakkında) ; bulaktap bas- (genç kadın hakkında) : süzülerek, tavus gibi yürümek. II, fışkırmak (mayi hakkında).
bulaktat-
et. bulakta II den; caş bulaktat- : bol bol gözyaşı dökmek.
bulasta-
parlamak, yıldıramak; parlak ve mükellef görünüşte bulunmak; << dişitavus >> şeklinde olmak; bulastap bas- : tavusvari yürümek (nefis ve parlak elbiseler giyerek) ; bulastagan köynök: iyi kumaştan dikilmiş olan bol ve uzun giyim.
bulastat-
et. bulasta- dan; bulumdan kılgan çong içik bulastata camındı folk. kıymetli kumaştan mükemmel bir kürkle örtündü; bulastatıp köynök kiydi: o kadın (iyi kumaştan) bol elbise giydi.
bulay-
1. rengi ak olmak, ağarmak, ak gözükmek; 2. gözükmek; içeriden başını dışarı uzatmak.
bulcut-
(yalnız menfi şekilde) : bulcutpay: değiştirmeksizin, önceki şekilde bırakarak.
buldan-
1. para pul edinmek, paralanmak; 2. mec. kurulmak, övünmek.
buldur-
I, 1. müphem, açık olmıyan, muayyen olmıyan; buldur kabar: kafi derecede doğru (mevsuk) olmıyan haber, rastgele bir haber; buldur körün- : belirsiz görünmek; 2. pelteklik, peltek; buldur- buldur til: çetrefil dil; 3. baldır sözünün tekidir. II, et. bul- III ten; etegimdi itke buldurdum: köpek eteğimi yırttı.
buldura-
açık, muayyen olmamak (ses hakkında) ; buldurap süylö- : (dinliyene anlaşılmıyan) bir dille konuşmak.
bulga-
1. sallamak (diyelim, çağırırken el sallamak); depretmek; baş bulga : baş sallamak; 2. döndürmek; 3. kirletmek, bulaştırmak, pisletmek; ötügü caman tördü bulgayt, oozu caman eldi bulgayt ats. : çizmesi fena olan tör’ü (bk. tör I) pisletir; ağzı kötü olan (bütün) eli pisletir.
bulgala-
it. bulga-dan.
bulgalakta-
1. kıvrılmış; 2. tekrar tekrar sallamak; kuyruk bulgalakta : kuyruk sallamak.
bulgant-
et. bulgan II-den.
bulgaş-
müş. bulga-dan; kolun bulgaştı : ellerini salladı.
bulk-
keskin bir hareket yapmak, fırlamak.
bulku-
keskin bir hareket yapmak, fırlamak; bolor kulun celede bulkuyt, bolor bala beşikte bulkuyt ats. : iyi olacak tay bağlandığı yerde rahat durmaz, adam olacak çocuk beşikten fırlar; bulkup aldı çılbırdı, culkup aldı tizgindi folk. : kemendi kopardı, dizgini yakaladı.
bulkulda-
1. «bulk» sesi çıkararak suya düşmek; 2. ani surette titremek.
bulkuldat-
et. bulkulda-dan; kımızdı bulkuldata çayka-: kımızı (tulumda) «bulbulk» çıkacak surette karıştırmak.
bulkun-
deprenmek, koparcasına sallan- mak, çalkalanmak; kurtulmaya çaba- lamak; bulkunup köldü tolkutat, silkinip eldi korkutat folk. : kurtul- mıya çabalıyor ― göl talazlanıyor, silikiniyor ― eli korkutuyor.
bulkunt-
et. bulkun-dan.
bulkuy-
kocaman ve şişman olmak (insan hakkında) ; bastırıp ketti bulkuyup folk. : koskoca nesne gitti; orta caşka kelgen bulguykan kişi : orta yaşlı şişman kimse.
bulkuyt-
et. bulkuy-dan.
bulkuş-
hep beraber çekmek, silkmek; çekişmek.
buloolon-
buğu çıkarmak; cabuudan kök buu çııgıp, buloolonup cattı : çuldan koyu mavi buğu çıkıyordu.
buloolont-
et. buloolon-dan; aldıbızga buloolontup et koydu : önümüze dumanı üstünde olan eti koydu.
bultakta-
yan çizmek, bir bu yana bir o yana atılmak.
bultaktat-
et. bultakta-dan; kuyruğun bultaktatıp : kuyruğunu sallayıp; bultaktatıp, karmatpayt : kendini yakalatmıyor.
bultalakta-
sıvışmak; özünün aybı cönündö eç kanday söz aytpay bultalaktadı : yan çizdi ve kendinin suçuna dair hiçbir şey söylemedi.
bultay-
dışarıya doğru çıkık durmak, şişmek; tili bultaydı : dili dışarı çıktı.
bultayt-
et. bultay-dan; til bultayt-: dilini çıkarmak.
bultulda-
1. = boltulda-, bulçuñdarı bultuldadı : adaleleri oynadı; 2. hırslanmak, hiddetlenmek.
bultuldat-
et. bultulda-dan.
bultuyt-
et. bultuy-dan; eki uurtun bultuytup tolturup : ağzını öyle dol- durdu ki, iki avurtu kabardı, şişti.
buluttan-
bulutlarla kaplanmak bulutlan- mak.
buluñda-
sinirlenmek, hırslanmak.
bulçuy-
tümseklerle kabarmış görünmek (diyelim, gergin adaleler hakkında) ; şişkin görünmek (diyelim, ağız hava ile dolduğunda yanaklar hakkında).
bulçuyt-
et. bulçuy- dan.
bulçuñda-
bütün ağzı doldurarak, çiğnemek; dişsiz ağızla pepeleyerek çiğnemek.
bur-
döndürmek, çevirmek; yoldan çevirmek; suu bur- : suyu başka yönete çevirmek; attın başın bur-: atın başını çevirmek.
bura-
I, 1. koklamak; 2. kokmak, koku vermek; cıpar añkıp, cez burap folk. : mis kokarak ve kalay kokusu vererek (karş. cıtta). II, vidalamak, vida ile mıhlamak, bükerek sıkıştırmak; saat bura-: kurmak: içim burap oorup turat : miydem buruyor ve ağrıyor.
buraktat-
caş buraktat : iri gözyaşları dökmek.
bural-
1. burmalı olmak; yılankavı olmak; vida ile mıhlanmış olmak, bükerek pekitilmiş olmak; 2. gevşemek; buralgan aç : gayet aç.
buralt-
et. bural-dan; boporoz tütünün buraltıp : (ağzından) cigara dumanını savurarak.
buralış-
müş. bural-dan
burat-
1. büktürmek, burdurmak; buram buram (toz, duman) çıkarmak.
burañda-
1. kıvranmak; yılankavı olmak; 2. yapmacık, düzme hareketlerde bulunmak.
buraş-
müş. bura-II den.
burcuy-
II, 1. bodur şekilde olmak; 2. kabarık, şişkin olmak.
burda-
şiddetle çekmek; fırlamak; şiddetle bir yana çekmek; kulagımdı burdap alıp tartıp-tartıp ciberdi : kulağımı yolarcasına kaç defa çekti; tamaktı burdap ceyt : hırsla ve büyük büyük lokmalar alarak yiyor; it burdap ketti : köpek kaptı, şiddetle çekti (ısırdı ve sıçrayıp kaçtı) .
burduk-
yiyeceğe hırsla atılmak; hırstan tıkanmak.
burganakta-
kasırga yapmak; burganaktap kar caadı : kar yağdı ve kasırga yaptı.
burgu-
buram buram yükselmek (duman hakkında) .
burgut-
buran buram toz kopararak koşturmak, (atı) dörtnala koşturmak.
burguyla-
dörtnala koşmak .
burkakta-
tipi yapmak.
burkanda-
(mâna itibariyle) = burkan- dan-; taş burkanda : kızışmak, kızgın bir mahiyet almak; bozo taş burkandap kürüldöyt : boza gürleyip kabarıyor; coro taş burkandap çıkkan sayın… : işret kızıştıkça.
burkandan-
taşkınlık etmek, gaddarlık etmek.
burkuat-
et. burkura-dan; makorkeni burkuratıp sorup alıştı : (mahorka denilen kaba tütünü) buram buram duman çıkararak çekiyorlardı.
burkulda-
1. gürlemek, çalkalanmak; oozundan burkuldap köbük agat : ağzından fışkırarak köpük akıyor; 2. tehevvüre kapılmak, aşırı derece kızmak : kirgen buuraday burkuldayt : kızgın deve gibi gazebe geldi.
burkuldat-
et. burkuda-dan.
burkura-
1. buram buram çıkmak, yükselmek (duman, toz hakkında) ; 2. mec. acı acı ağlamak, yüksek sesle gözyaşları dökmek.
burmala-
1. burma şeklinde hareket ettirmek; döndürmek ; 2. bir şeyin tabiat ve mahiyetini bozmak.
burmalan-
mut. burmala-dan.
burtulda-
gürültü ile fışkırmak (gazler, mayiler hakkında); gürlemek; tütün burtuldayt : duman buram buram çıkıyor.
burtuldat-
et. burtulda-dan.
burtuy-
surat asmak, yüzünü ekşitmek.
burtuñda-
surat asmak.
buruksu-
güzel koku neşretmek, güzel kokmak.
buruksut-
et. buruksu-dan.
burul-
dönmek.
burulda-
şakırdayan, gürleyen ses çıkarmak; çatırtı ile fırlamak; buruldap kara koyuu kök tütündör buralıp kalıp barat : kara, koyu mavi duman buram buram çıkıyor, yükseliyor; mıltıktın tütünü buruldap sozuldu : tüfeğin dumanı fırlayıp uzadı.
buruldat-
et. burulda-dan; boporostun tütünün buruldatat : cigaranın dumanını buram buram çıkarıyor.
burult-
döndürmek, çevirmek; attın başın burult! : atın başını çevir!
buruy-
bükülmek, burulmak, burmalı olmak.
buruyt-
et. buruy-dan.
burçtan-
keskin bir çıkıntının açı şeklinde öne doğru uzanması.
busuy-
küçücük ve şimanca olmak, görünüşile şişkoyu andırmak.
buta-
III, dalları kesmek, budamak; (ağacı) dallardan ayıklamak; ka- nap- butap : amansızca döverek.
butal-
dallardan ayıklanmak, budanmak (ağaç hakkında).
butta-
«pud» la tartmak, pudlamak; tartmak.
buttaş-
1. karma karışık olmak; 2. ucu kaybolmak; buttaşıp cogoldu: kayboldu gitti (elden ele geçerken)
buttaştır-
et. buttaş-tan; kamçımdı buttaştırıp cogottu : (elden ele geçirmek suretiyle) kamçımı kaybetti.
buu-
I, 1. buğu, buhar; 2. (herhangi bir şeyi kaplamak için) maden mahlûlü; bul altın emes, altındın buusu : bu altın değil, yaldızdır; altındın buusuna karmagan : altın mahlûlü ile yaldızlanmış. II, boğmak; bağlamak, sağlam bağlayıp pekitmek; kaptın oozun buu- : çuvalın ağzını bağlamak.
buudayla-
(giyim sırılırken) astar içine eski püskü nesneler sokmak.
buudur-
et. buu-II den.
buul-
Boğulmak, sıkıştırılmış, sıkı bağlanmış olmak; buulgan ün : kısık ses.
buula-
buğulamak, tebhir etmek.
buulan-
buğulanmak, tebhir edilmek.
buulat-
et. buula-dan.
buulgansı-
boğulur gibi olmak, bo- ğulayazmak.
buuluk-
1. keskin ve anî hareketler yapmak ( diyelim, fazla kızmış olan at hakkında) ; 2. kuvvet hamlesi hissetmek.
buuluktur-
1. et. buuluk-tan; 2. baştan çıkarmak, iğva eylemek.
buun-
(kendi üzerine) sıkı bağlamak; başına buunup aldı: başına sardı; belin bekem buunup folk. : beline muhkemce kuşak sararak.
buura-
deve aygırı: buğra, pugur, bugur, buhur; kirgen buura : kızgın buhur; buura çögör bk. çögör; buuraga çöktür- bk. çöktür-.
buuruk-
1. kin beslemek; 2. can sıkılmak, kederlenmek.
buydal-
1. bir parça eğlenmek, duraklamak; 2. afallamak; buydalıp süylöy albay kaldım : afalladım ve söyliyemedim.
buylala-
burun kıkırdağına buyla geçirmek (bk. buyla 1).
buylalat-
et. buylala-dan.
buyta-
savuşmak, sıvışmak, gizlice uzak- laşmak; birdenbire ve keskin bir surette dönmek; coldon buyta- : hızlıca ve birdenbire yoldan bir kenara sapmak, gizlice yoldan bir yana gitmek.
buytat-
et. buyta-dan; buytatıp kettim : dönüverdim (diyelim, at üstünde iken, onu âni surette ve hızlıca dönmeye icbar eyledim); buytat- pastan alkımdan al- : şiddetle gırtlağa sarılmak.
buyuk-
donmak, tamamile soğumak, soğuktan, kar tipisinden helâk olmak; boroondo buyugup cogoldu : tipi esnasında (soğuktan) şuurunu kaybetti ve mahvoldu; buyukkanga cıldız ― ot ats. : suya düşen yılana sarılır (harfiyen : üşüyene yıldız ― ateştir).
buyuktur-
et. buyuk-tan.
buyumdat-
buyumdata dalil : cürmün işlendiğini gösteren maddî ve katî delil.
buyumsut-
dikkate değer saymak, önem vermek.
buyur-
1. emretmek; ısmarlamak; 2. önceden tayin etmek, önceden tahsis etmek; buyursa da, buyurbasa da: herhalde; her hali takdirde; uyalbagan buyurbagandan içet ats. : vicdansız kendisine tahsis edilmiyeni de yer; at saga buyursun : at senin olsun; tamekiñ barbı? ― buyurbasın! : tütünün var mı? ― zerre kadar!
buyurkan-
hırslanmak, hiddetlenmek; bet tügün çıgarıp buyurkanat : hırtan ürperdi.
buyurt-
et. buyur-dan.
buyurul-
mut. buyur-dan.
buz-
tahrip etmek, ihlâl etmek, bozmak; et buz- : et bölmek (kesilmiş ve derisi yüzülmüş hayvanı parçalamak) ; kar buz- : kar üzerinden yol açmak.
buzdur-
et. buz-dan.
buzuktaş-
gürültü patırtı çıkarmak, kavga etmek.
buzul-
yıkılmak; ihlâl edilmek, bozulmak; içim buzuldu : miydem bozuldu; el buzulgan cılı kon. : halkın ayaklandığı senede (1916 yılında).
buzult-
et. buzul-dan.
buçkakta-
bacağından kapmak (diyelim, teke çekişmesi oyununda; bk. börü) .
buçkaktaş-
müş. buçkakta- dan.
buş-
şaş sözünün tekidir.
böcöy-
ürpermek; böcöyüp otur- : ürperip oturmak..
böcü-
çabuk ve şaşırmadan koşmak (yorga hakkında).
böcük-
saklanmak, gizlenmek; böcükkön bödönödöy : saklanmış bıldırcın.
böcürö-
sâkin, kendi halinde olmak; böcüröp cür- : sâkin, mütevazi olmak.
böcüt-
et. böcü-den.
bödüröy-
= büdüröy- .
bögöcüktö-
= mögdö-.
bögööldö-
yolu kapatmak; arkuru gitmek.
bögöş-
müş. bögö II den. n.
böksölö-
1. dağ yamacı boyunca gitmek, dağ yamacı boyunca inmek; 2. (koyunu, keçiyi) kesmek ve etini havalandırmak (fakat parçalamamak)
böksör-
eksilmek, tükenmek, alçalmak (bir mayiin seviyesi hakkında) ; candıktan kan böksördü: hayvanlar zayıfladılar, kurudular; men kaytarçu muzoolor kündögüdön böksörböptür : benim güttüğüm buzağılar mutat durumda idiler (zayıflamadılar da, eksilmediler de).
böksört-
bk. böksör.
böktör-
II, eyer kayışına bağlamak, takmak.
böktörün-
kendisi için eğer kayışına bir şeyler bağlamak; kap böktörünüp : eğer kayışına torba bağlayıp.
böktörünt-
et. böktörün-den
bökçöktö-
= bökçöñdö.
bökçöñdö-
kanburlaşmak, arkası çıkmak; kempirçe bökçöñdöp : kocakarı gibi kanburunu çıkararak gezmek.
bökçöñdöt-
et. bökçöñdö-den.
bökçüy-
büzülmek; bökçüyüp cat- : büzülerek, kıvrılarak yatmak.
bökö-
II, birşeyden nefret etmek; doymak, bıkmak; mayga bököp kaldım: yağdan bıktım, ondan tiksiniyorum.
böl-
bölmek, tevzi etmek; söz böl- : sözü kesmek, can böl- bk. can II; köñül böl- : dikkate almak; kün köñülümdü, tün uykumdu böldüm: gece gündüz rahat gezmedim.
böldür-
bölmeye müsade veya icbar etmek.
böltöy-
kabarmak, şişmek.
böltöyt-
et. böltöy-den.
bölö-II
çocuğu kundaklamak, sarmak; kundaklanmış çocuğu beşiğe yatırmak.
bölöktö-
1. yadırgamak, yabancı saymak, yabancı gibi muamele etmek; 2. ayırmak; kamap koydu bölöktöp folk. onu ayrıca hapse attı.
bölön-
1. mut. bölö- II den; 2. mec. bir nesneyi bol bol elde etmek.
bölöt-
et. bölö- II den.
bölöş-
hep beraber çocuğu kundaklamak.
bölün-
taksim edilmek, bölünür olmak, ayrılmak.
bölünt-
et. bölün-den: taydın etin bölüntüp, taramışın körüntüp folk. (kamçı darbeleriyle) tayin bedenini yararak ve veterini meydana çıkararak.
bölüş-
II, aralarında paylaşmak, hep beraber bölmek.
bölüştür-
taksim eylemek, ülüştürmek.
böpölö-
= böpüldö-.
böpülö-
(böpü böpü diye seslenmek suretiyle) alıcı kuşu çağırmak.
börsöy-
= borsoy.
börsöñdö-
= borsoñdo.
börsöñdöt-
= borsoñdot.
bört-
şişmek, kabarmak, şişmanlamak.
börçöktö-
kon. <> la ölçmek.
börüktö-
(çivi) kalpağı yapmak.
börütöt-
et. börüktö- den
bötöndö-
hususiyet vermek, başkalarından ayrı komak.
bötöy-
= böltöy.
böypöñdö-
1. atı link yürüyüşle koşturmak; 2. mec. yaltaklanmak, yaranmak; yalancıktan iş görür gibi görünmek.
böyröktö-
yandan, böğürden yanaşmak, harekete geçmek.
böödösü-
küçümseyerek muamele etmek, kurulmak.
bücürö-
1. kanburlaşmak, bükülmek; kartaygan kişi bücüröp kalat : ihtiyar adamlar kanburlaşıyorlar; 2. mec. yaltaklanmak, yaranamak.
bücüröñdö-
tereddütle, korkarak basmak (diyelim, yalınayak adam biçilmiş ot yahut kaşlar üzerine) ; taşırkagan at taştuu cerde bücüröñdöp basat : ayağı incinmiş olan at taşlık yerde tereddütle basıyor.
bücüröş-
müş. bücürö-den.
bücüy-
1. kıvrılmış, büzülmüş şekilde bulunmak (diyelim, saklanmış tavşan hakkında) ; yaranarak dört büklüm olmak; 2. sinmek (gizlenmek).
bücüñdö-
1. hareketlerinde kıvrılmışa, kanburlaşmışa benzemek (kocakarı ve ihtiyar hakkında) ; 2. mec. yaranarak bükülmek, eğilmek.
büdömöktö-
büdömöktöp ayta albadı : afalladı ve söyliyemedi.
büdüröy-
pürüzlenmek (ufak pürüzler hakkında.)
büdüröyt-
et. büdüröy-den.
bügül-
bükülmek, eğilmek.
bügült-
et. bügül-den.
bük-
III, bükmek, kıvırmak; tize bük- : diz eğmek, ayakları bükmek.
büktö-
sarıp bağlamak, bükmek.
büktöl-
mut. büktö-den.
büktöt-
et. büktö-den.
büktöş-
müş. büktö-den.
bükçüy-
kanburlaşmış şekilde bulunmak.
bükçüyt-
et. bükçüy-den.
bükçüñdö-
hareketlerinde kanburlaşmışa benzemek, kanburlaşmak.
büküröy-
kanburlaşmış şekilde olmak, kanburlaşmak.
büküröyt-
et. büküröy-den.
büküröñdö-
hareketlerinde kanburlaşmı- şa benzemek , kanburu andırmak, kanburlaşmak.
bül-
kavgalı, nizalı olmak.
bülbüldö-
azcık yıldıramak (ışık hakkın- da), pek az gözükmek; bülbüldögön karaandar körünö baştadı : göze zor ilişen karaltılar görünmeye başladı.
bülbüldöt-
et. bülbüldö-den.
büldür-
bozmak, berbat etmek; bütkön işti büldürdüñ : bütün işi berbat ettin.
büldürt-
et. büldür-den.
bülküldö-
silkinmek, çırpınmak (yumuşak bir nesne hakkında); tamır bülküldöp sogot : nabız ölçülü dabelerle atıyor; balanın emgegi bülküldöyt : çocuğun baştepeciği soluyor; kötönü bülküydöty mec. : cesaretini kaybetti, korktu.
bülküldöt-
et. bülküldö-den; eerin bülküldöt- : dudakları birbirine dokundurarak ses çıkarmak; bülküldötö cürgülö! : atı hızlı koşturarak gidin!
bülküldötüş-
müş. bülküldöt-ten.
bülküldöş-
müş. bülküldö-den; eköö bülküldöşüp süylöşöt : ikisi yavaşça konuşuyorlar, sohbet ediyorlar.
bültüy-
bir parça pürüzlü, azcık şişkin olmak; hafifçe şişmek, kabarmak; uktap, közü bültüyüp kaldı: uykudan gözleri şişti; carası bültüyüp turat: yarası hafifçe şişmiş.
bültüyt-
et. bültüy- den.
bülün-
II, 1. kargaşalık husule gelmek; 2. perişan olmak, iflas etmek.
bülündür-
et. bülün- II den ; işti bülündürdü: işi batırdı.
bür-
II, dikmek; büklümler yaparak dikmek, kıvırmak;köynöktü cuup,bürüp aluu kerek: gömleği yıkamalı, kıvırarak dikmeli.
bürdö-
tomurcuk bağlamak ; yapraklar açmak ; gereği gibi yeşillenmek (bitkiler hakkında) .
bürdön-
mut. bürdön- den.
bürdönüş-
müş. bürdön- den.
bürdöt-
et. bürdö- den; bak bürdöt- : bahçeyi çiçek açma çağına erdirmek.
bürgönöktö-
hızlı koşmak, alabildiğine koşmak.
bürgönöktöt-
hızlı koşturmak, dört nala koşturmak.
bürk-
bir mayii ağza alarak serpmek; boyuna tükürmek.
bürktür-
et. bürk- ten.
bürkö-
örtmek, kapatmak; kabagın bürködü: kaşlarını çattı, surat astı.
bürköl-
mut. bürkö- den; kün bürkölüp turat. hava kapanıyor; kabagı bürköldü: kaşlarını çattı,
bürkön-
bürünmek,örtünmek; kabagı bürköö: surat astı, kaşlarını çattı: keyfi yerinde degil; kün bürköö: hava kapanıyor.
bürmölö-
kırmak (dikişte) .
bürmölöt-
et. bürmölö- den.
bürüş-
büzülmek, buruşmak.
bürüştö-
buruşmak, kanburlaşmak
bürüştür-
et. bürüş- ten.
büt-
II, 1. bitirmek; bitirmek üzere bulunmak; işiñdi erterek büt! : işini erkence bitir!; 2. bitmek; bitmek üzere bulunmak; işim büttü: işim bitti: okuu kaçan bütöt?: dersler ne zaman bitecek?; özü bütöt: kendiliğinden uçmak(sıvışmak): 3. bütkön beçi: hep, büsbütün; can bütköndün baarı: bütün diri varlıklar, bütün canlılar; 4. bitmek(nabit olmak) , neşvünema bulmak ; atka cal büttü: atın yelesi çıktı, büyüdü; 5. gebe kalmak; 6. belirmek; cer bütköndön: alemin yaratılışından beri; 7. onulmak; carası bütö elek: henüz yarası onulmadı.
bütkör-
bitirmek, bitirmek üzere bulunmak, ikmal etmek, tamamlanmak.
bütkörül-
bitirilmek, tamamlanmak.
bütö-
düzeltmek, tamir etmek.
bütöl-
bütünlenmek; düzülmek; üstü bütölüp, karındarı toydu: onlar giyindi ve karınları doydu (artık giyim ve yiyecek ihtiyacı hissetmez oldular) ; etegi bütölüp, ceñi uzadı: iyi yaşıyorlar, kötü elbise ile gezmiyorlar (harfiyen: etekleri bütünlenerek, yenleri uzadı )
bütündö-
bütünlemek; bütündöp camap ber : bütünleyip, yamayıp ver.
bütündöt-
et. bütündö- den.
bütür-
bitirmek, bitirmek üzere bulunmak.
bütürt-
et. bütür- den.
bütürül-
bitirilmek.
bütüy-
daracık olmak, küçük yarık şeklinde olmak; bütüygön köz: daracık gözler.
bütüñdö-
dar gözlü olmak.
bütüş-
müş. büt- II den.
bütüştür-
barıştırmak, uzlaştırmak.
büyür-
ufak büklümler yapmak (diyelim, giyimde) ; toplamak(eteği avucuna) ; buruşturmak(burnu) .
büyürmö-
ufak bükümler şeklinde toplanmak (diyelim, bir kese şeritle toplandığında) .
büçülö-
düğme yerini tutan bağ ile iliklemek (diyelim, gömleğin yakasını).
büşürkö-
müphem bir surette göz önüne getirmek, karışık bir tarzda hatırlamak; seni büşürköp, taanıy albay turam: seni hatırlar gibi oluyorum, ancak tanıyamıyorum; biraz büşürköp, taanıy kettim: bir parça düşündüm ve onu tanıdım.
bıcılda-
1. ses çıkararak kabarkam ; bozo bıcıldap açıyt : boza ses vererek kabarıyor. 2. kaynaşmak , dolup boşalmak ; pek çok mikdarda bulunmak (diri mahluklar hakkında) ; buçuldagan kurt : kaynaşan böcekler.
bıcıldat-
et. bıcılda-dan.
bıcıra-
cıvıldamak ; torgoy sayrap bıcırap folk. : tarla kuşları ötüyorlar ve cıvıldıyorlar.
bıcırakay-
kıvırcık (sakal hakkında).
bıcıray-
kıvırcıklanmak.
bıcırayt-
et. bıcıray-dan ; köz bıcı-
bıdıra-
çatırdamak (diyelim , makineli tüfek hakkında)
bıdıraş-
müş, bıdıra-dan.
bık-
II, 1. hafifçe kaynamak ; 2. sessizce kaynamak ; samoor bıkıldayt : semaver fıkır fıkır kaynıyor.
bıksıt-
pis koku çıkmak , fena koku yayılmak.
bıktır-
sessizce kaynamak.
bıkısı-
fena koku çıkarmak ; tütün bıkısıp letti : adamakıllı duman yayıldı.
bıkşı-
= bıksı.
bılañke-
kon. = blank.
bılbıra-
pek fazla yumuşamak , sölpümek , yumuşayıp cıvık bir hale gelmek ; ekşimek.
bılbırat-
et. bılbıra-dan.
bılcı-
tahammür etmek ; bılcıgan carma : keskinleşmemiş , tahammur etmiş olan carma (bk.carma 2)
bılcıra-
1. yarım mayi halinde ; vıcık vıcık ; 2. yarı mayi ; cıvık ; bıcırak topurak : yapışkan , cıvık toprak ; bılcırak kamır : cıvık , yapışkan hamur, 3. mec. beceriksiz , miskin.
bılcırat-
et. bılcıra-dan.
bıldıra-
1. = bırkıra ; 2. = buldura.
bılga-
= bulga- 2.
bılkılda-
silkinmek , titremek (diyelim , bataklık hakkında)
bılkıldat-
titremek , sallamak.
bılkıldaş-
müş. bılkılda-dan.
bılkırat-
= bırkırat-.
bılpılda-
yumuşamak
bılçılda-
1. cıvıklanmak , bir çaynasañ , may çayna - - bıçıldasın oozuñda ats. : bir çiğnesen de yağ çiğne , ki ağzında cıvıklansın ; 2. saçma sapan şeyler söylemek ; bılçıldaba ! : saçmalama ! , masal anlatma !
bılçıldat-
et. bılçılda-dan.
bılçıy-
yassılanmak , ezilmek (herhangi bir küre şeklinde olan nesne hakkında) ; bılçıyıp otur- : biçimsiz bir oturuşla outrmak ; bılçıygan : yassı ve kalın yüzlü (kimse).
bılçıyt-
et. bılçıy-dan ; bılçıyta bas- : basarak ezmek , yufka şekline getirmek.
bılık-
II, 1. intisamsız , karmakarışık olmak ; üydün içi bılıkıp ketti : evin içi altüst oldu ; 2. çörçöple dolmak , tıkanmak.
bılıktır-
intizamsız bir hale komak , karıştırmak.
bırbıy-
ağlamalı ve buruşmuş şekilde bulunmak (yüz hakkında).
bırbıyt-
et. bırbıy-dan.
bırbıñda-
ağlar gibi buruşmak (yüz hakkında) ; ağlamalı olmak , boyuna sızlanıp durmak.
bırbıñdat-
et. bırbıñda-dan.
bırkılda-
= bıkılda.
bırkıldat-
et. bırkılda-dan.
bırkıra-
kırılarak paralanmak , kırılıp bin parça olmak ; tuyagına tiygen taş taruuday bolup bırkırap folk. : tuynağı (tırnağı) altına tasgelen taşlar , darı gibi , parça parça oluyorlardı.
bırkıran-
(manaca) = bırkıra-.
bırkırat-
kırıp parça parça etmek.
bırpıra-
1. titremek ; 2. fırfır açmak , pır diye uçmak (kuş) ; 3. fışıldamak ; hışırdamak ; tersktiñ başı bırpırap , candıñ baarı kıbırap folk. : kavağın tepesi hışırdadı , bütün canlılar kımıldadı.
bırınığda-
dilenir gibi yalvarmak , sırnaşmak , sırnaşıklık etmek.
bırıñdat-
et. bırınığda-dan.
bırış-
II, 1. buruşmak , kırışmak (giyim hakkında) 2. yüz buruşmak.
bıtılda-
cıvıldamak ; titrek bir sesle uzun boylu ötmek ; bıtıldap kaynayt : fıkır fıkır kaynıyor (koyu bir nesne hakkında)
bıtıldat-
et. bıtılda-dan ; bıtıldatıp kaynat- : fıkır fıkır kaynatmak (koyu bir şey hakkında)
bıtıldaş-
müş. bıtılda-dan.
bıtıra-
II, 1. saçılmak , darma dağınık olmak ; 2. parçalanmak ; azalar birbirinden ayrılmak.
bıtırat-
et. bıtıra-II den.
bıtıray-
kısa ve kalın , kısa ve şişkin olmak.
bıç-
1. biçmek , kesmek ; kölökögö karap , ton bıçpayt ats. : gölgeye bakarak , giyim biçmezler ; keñ bıçkan kiyim cırtılbayt ats. : bol biçilen giyim yırtılmaz ; 2. iğdiş etmek , burmak , enemek ; 3. noktası noktasına tayin etmek ; kalıñ bıç : tar. kalın (mihr ,ağırlık) takdir , tayin etmek.
bıçakta-
bıçak saplamak , bıçaklamak , bıçakla yaralamak.
bıçaktat-
et. bıçakta-dan.
bıçıl-
1. biçilmek , kırpılmak ; 2. burulmak , enemek , iğdiş edilmek ; sın bıçıldıñbı ? : sen yoksa erkek değil misin ? 3. takdir edilmek.
bış-
II, olmak (olgunlaşmak) ; (meyve pişmek) ; aş pişmek kavrulmak ; berbestin aşı bışpas ats. : vermek istemiyenin yemeği uzun zaman pişmez ; denesi bışkın : vücudu pişmiş , sağlamlaşmış. III, (kımızı) bişşek ile çalkalamak , karıtırmak ; may bış- : yağ çalkalamak , dövmek ; bıçak menen kursakka bışıp aldı : karnına bıçak sapladı.
bışakta-
sık sık burundan solumak ; boyuna burnunu çekmek ; hıçkırmak.
bışar-
ağarmak vebüzülmek (diyelim , ılık suya batırılan deri hakkında)
bışañda-
boyuna sızlanıp durmak ; hıçkırmak.
bışañdat-
et. bışañda-dan
bışkar-
= bışıkta-.
bışkır-
(beygir) aksırmak ; murduña çenep bıkır ats. : yorganına göre ayağını uzat ! (harfiyen : burnuna göre aksır ! )
bışkırt-
hayvanı veya insanı aksırtmak.
bışkırış-
müş. bışkır-dan.
bıştay-
(saç) sarı , kızıl olmak ; bıştangay sarı kişi : kızıl saçlı adam.
bıştır-
et. bış-III ten ; kımız bıştır- : kımız çalkatmak.
bışık-
II, pişmek (sağlamlaşmak) , muhkemleşmek ; cumuşka bışıkkan bala : işe alışık çocuk ; anın beti suukka da , ısıkka da abdan bışıkkan : onun yüzü hem soğuğa , hem sıcağa alışmştır.
bışıksın-
gayretli olmıya çalışmak.
bışıktat-
et. bışıkta-dan.
bışıktır-
et. bışık II den ; deneni bışıktır- : vücudu gereği gibi sağlamlaştırmak.
bışılda-
sık sık burundan solumak ; boyuna burnunu çekmek ; bışıldapıyla : hıçkırarak ve burnunu çekerek ağlamak.
bışıldaş-
müş. bışılda-dan.
bışır-
1. pişirmek ; kavurmak ; hazırlamak ; tokoç bışır- : (yağda) ekmek , çörek , pişirmek ; iç bışır- : bıktırmak , sıkıntı vermek ; 2. (kerpiçi) pişirmek , yakmak.
bışırt-
pişirtmek yahut kavurtmak ; boorsok bışırtıp aldı : kendisine boorsok (bk. boorsok) pişirtip aldı.
bışırış-
müş. bışır-dan.
caa-
III, yağmak(kar, yağmur hakkında) ; camgır caayt : yağmur yağıyor.
caadır-
et. caadır- dan.
caadıruu-
işş. caadır- dan; ok caadıruu : ok yağdırma, her yandan ok atma.
caaktaş-
birbirine sövmek; münakaşa etmek.
caala-
1. üzerine atılmak; toptan saldırmak; 2. (söz , bağırma vasıtasile) begenmemeyi bildirme(halk kütlesi hakkında) ; taanıgandarda, taanıbagardar da tuş- tutan caalap unçuguştu : tanıdıklar da, tanımadıklarda her yandan beğenmediklerini bildirerek bağrıştılar.
caattaş-
I, taraftar. II, birbirine karşı düşmanlık besleyen zümrelere bölünmek.
caba-
bk. cap- IV.
cabalakta-
1. bir işi toptan, kütle halinde işlemek; 2. kütle halinde saldırmak, hücum etmek.
cabalaktat-
et. cabalakta- dan; kana, iştin cay maanisin cabalaktatçı! : haydi, işle ilgili olan herşeyi ortaya koy, bakalım!
cabalaktaş-
müş. cabalakta- dan.
cabdı-
1. lazım olan şeyleri yetiştirmek, kurmak.
cabdıktal-
silahlanmış olmak; 2. teçhizatlı, tedarikli ve kurulmuş olmak.
cabuula-
I, örtü, çul sermek. II, cabuu-cabuu diye söylemek (bk. cabı).
cabuulat-
örtü, çül serdirmek.
cabırkat-
cebretmek, zulmetmek, müteessir eylemek, tazip etmek.
cabırla-
= cabırda- .
cabırlan-
= cabırdan.
cabış-
yapışmak.
cabıştır-
yapıştırmak, zamk ile yapıştırmak.
cabıştırıl-
yapıştırılmaz, dutkallanmak.
cacılda-
1. mırıldanmak; çene çalmak; 2. alevlenmek, kuvvetlice yanmak; yalınlamak; cacıldap catkan kızıl calın :büyük kırmızı alev.
cada-
1. nefret etmek; iğrenmek; men senden cadadım: ben senden bıktım; kütö kütö cadadı: bekleye bekleye bıktı; it cadasa – üröt, kişi cadasa külöt ats. : köpeğin canı sıkılırsa havlıyor,insanın canı sıkılırsa gülüyor; 2. istidatsız, aciz olduğu anlaşılmak; dermansız düşmek; cada kalsa yahut cadap kalsa yahut cadaganda 1) bu daha bir şey değil; yalnız bu ise, ehmmiyetiz bir şey oludu; 2) eğer iş o yola dökülürse.
cadat-
et. cada- dan; sen meni cadattıñ: sen beni bıktırdın!
cadıra-
lezzetlenmek, zevk duymak; saadetin yüksek derecesine çıkmak.
cadırat-
lezzet, zevk ve saadet vermek.
cagaldan-
kurulmak, caka satmak; cagaldanıp süylö- : kurularak, yüksek perdeden. kendini beğenerek konuşmak: cagaldanıp bas- (genç kadın hakında) : süzülerek, etrafa işveli nazarlar atarak yürümek.
cagcay-
= cakcay- .
cagımtalan-
= cagın- I.
cagın-
I, yaltaklanmak, hoşa gitmaye çalışmak, yaranmak; aga emine cagınasıñ? : neden ona hep yaltaklanıyorsun? II, sürmek; upaga endikti koşup cagındı: üstübece allığı karıştırarak sürdü.
cak-
II, 1. hoşa gitmek; mayday cagat: çok hoş, pek hoşa gidiyor; konülümo cakpasa: eğer hoşuma gitmezse; tuura söz tuuganga cakpayt ats. : doğru söyliyeni dokuz köyden kovmuşlar (harfiyen: doğru söz kardeşin hoşuna gitmez) ; 2. faydası dokunmak (yiyecek , ilaç, hava hakkında) ; maa et cakpadı: bana et yaramadı; caga berbey kal- : arzuya göre olamk; münasip zamanında düşünmek; elverişli fırsat çıkmak; anın uruşkanı maga caga bergey kaldı: onun sövüp sayması, benim işime geldi; zaten bende bunu bekliyor, arzu ediyordum. III, yakmak, tutuşturmak; otcak- : ateş yakmak; otko cak- : ateşte yakmak, ateşe vermek. IV, sürmek; yağlamak; kara köö cak- : kurum sürmek.
cakala-
1. yaka geçirmek; çapan cakala- : paltoya yaka dikmek; 2. yakaya yapışmak; kişiyi cakala- : insanın yakasına sarılmak; 3. kenar boyunca yürümek , sahilden gitmek; suu cakala: kıyı boyunca yürümek; ot cakalay: ateş etrafında.
cakalat-
et. cakalaş- tan.
cakalaş-
(karş. çaçtaş- ) : dövüşmek, gırtlak gırtlağa gelmek ( yaya erkeler hakkında ; harfiyen: birbirinin yakasına sarılmak) . cakalaştır- , et. cakalaş- tan.
cakcay-
(göğüs , omuzlar hakkında) 1. geniş olmak; 2. açık olmak.
cakcayt-
et. cakcay- dan; kökörügün cakcayptıp tura kaldı: (çıplak) göğsünü gererek durdu, durakladı.
caktal-
gram. tasrif olunmak, çekilmek.
caktaş-
hep birlikte birisinin taraflısı olmak; birisinin tarafını tutmak, birbirini tutmak.
caktır-
I, tasvibetmek, onamak; caktırmadı: tasvibetmedi; hoşuna gitmedi. II, yakmıya icbar veya müsaade etmek; otun albaganga ot caktırba ats. ; odun devşirmeyene ateş yaktırma (çalışmayan kimse emeği neticelerini taktir etmez). III, sürdürmek(bir ilacı) .
caktırıl-
tasvibedilmek.
caktırış-
hep beraber tasvibetmek.
cakında-
yaklaşmak, yakın gelmek; orok ubagı cakındap kaldı: ekin biçme zamanı yaklaşıyor; kalaga cakındaganda: şehre yaklaşırken.
cakındat-
yaklaştırmak, yakın getirmek.
cakındatıl-
mut. cakındat- tan.
cakındaş-
birbirine yaklaşmak; birbirine yakın gelmek; birbirine cakındaştı: birbirine yaklaştı.
cakırdan-
fakir düşmek, züğürtlemek.
cakırdandır-
züğürtlemeye sebebolmak.
cakşıla-
1. övmek; tasvibetmek, onamak; 2. iyileştirmek, ıslah etmek; 3. cakşılap: iyicene; layikiyle; cakşılap tüşün- : iyice kavramak, iyice anlamak.
cakşır-
iyileşmek; daha iyi olmak.
cakşırt-
iyileştirmek.
calagalam-
taklidi yapma, sahtekarlık etme.
calakta-
= calañda I; calaktagan cigit; kanlı canlı yiğit; uuru ittey calaktap: hırsız köpek gibi telaş ederek; koygo tiyçü börüdey erdi murdu calaktayt: koyun üzerine atılmaya hazır bulınan kurt gibi dudakları ve burnu kımıldıyor.
calaktat-
et. calakta- dan; kancar calaktat- : hençeri kınından çıkarmak, hançerle oynamak.
calaktaş-
müş. calakta- dan.
calan-
yalanmak: koygo tiygen börüdöy, oozu murdun calanıp folk. : koyuna saldıran kurt gibi ağzını burnunu yalayıp.
calat-
et. cala- III ten ; erdirine kızıl calatkan : dudağına allık sürmüş.
calañda-
I, 1. kanlı canlı, çevik, hareketlerinde çabuk olmak; enerjik hareket etmek; calañdagan at: oynak et; calañdagan cigit: çevik delikanlı; 2. çabuk ve aç gözlülükle yalanmak. II, cöö- calañdap bk. cöö I, 1.
calañdat-
et. calañda- I, II,den; bıçak calañdat- ; bıçağı çevirmek; kılıç calañdat- : kılıç sallamak.
calaş-
müş. cala- III ten ; kılıç (yahut bolot) mizin calaş-: hep beraber kılıçın yüzünü yalamk(bu eski andiçme şekillerinden biridir) .
calbar-
yalvarmak; küçülerek( tezellül ederek) rica etmek; calınıp calbarıp: yalvarıp yakarak.
calbarın-
(manaca) = calbar- .
calbır-
dalgalanmak, sallanmak, titremek.
calbırat-
et. calbıra- dan; calbıratıp çaç koygon : dalgalandırarak saç bırakmış.
calbırla-
= calbırtta- .
calbırtta-
tutuşmak, alevlenmek, alev alev yanmak.
calcakta-
sırıtmak; gevezelik etmek.
calcay-
= alcay- II.
calcañda-
= alcañda…
calcılda-
korku, rica ifade eylemek (gözler hakkında) .
calcıldat-
et. calcılda- dan; köz calcıldat- : korku ile rica edermiş gibi bakmak.
calda-
ücretle tutmak, kiralamak; it caldagan suu keçpeyt ats. : yarım yamalk tedbirler maksada erdirmez (harfiyen : köpek kiralayan kimse suyu geçemez. )
caldan-
ücterle işe girmek.
caldanma-
ücretle tutlan, ecir.
caldat-
= celdet- .
caldırat-
et. caldıra- dan ; meni caldıratıp taştap ketti: beni ihtiyaç içinde bıraktı; caldıratpay ar kimge, baktıñ ele caşıman folk. : ta çocukluğumdan beri , beni şuna buna tabi olmama müsaade etmiyerek terbiyeledin.
calga-
1. ekelemek; 2. birleştirmek; 3. özök calag 4. yardım etemek(iyilik yapmak) ; andan calgasın albayasıñ: ondan teşekkür işitmezsin; ak calgasın! : giyime tesadüfen süt döküldüğü zaman söylenilen tabirdir ( ki alamet sayılır; harfiyen : aksüt takdis edilsin! ) ; eteğinen calgadı: çocuğu doğurdu.
calgızda-
yalnız olmak yahut yalnız hareket etmek; canına coldoş albaştan calgızdap atka mindi emi folk. : yanına arkadaş almadan yapayalnız ata bindi.
calgızsın-
içtimai ve akrabalık müzaheretinden mahrum olan yalnız kimseye muamele eder gibi muamelede bulunmak.
calk-
korkak, ürkek olmak; (korkudan) arzu ve hevesini kaybetmek; anda bargadan calkıp kaldım: bende oraya gitmek arzusu kalamadı, oraya gitmeye korkuyorum.
calkoolon-
tembellik etmek.
calkıt-
ürkütmek; hevesini gidermek; itti urup calkıtıp koy, üygö kirbesin: köpeği korkutup koy ki eve girmesin.
calma-
II, ağızla kapmak; çiğnemek(dudaklarla) ; hırsla yemek; ubadasın calmagan mec. vadini bozmuş.
calmal-
mut. calma- II den.
calmala-
ağızla ve dille kapmak(diyelim, anasının memesini ağzına alan kuzu ve asılı duran paçavrayı kapmaya çalışan buzağı hakkında) .
calmalat-
et. calmala- dan.
calmanış-
yutmaya hazırlanarak vahşiyane bir tarzda gözlerini oynatmak ve dudaklarını kımıldatmak; suratına , ete acıkmış olan yırtıcı hayvan kılığı vermek.
calmañda-
yiyecek görünce sabırsızlık göstermek, aç gözlülük etmek; hırsla bakmak.
calmañdat-
1. et. calmañda- dan; 2. = calañdat- ; calmañdatıp kılıçtı, cabılışıp çıgıştı folk. : kılıçları sallayıp kütle halinde çıktılar.
calmañdaş-
müş. calmañda- dan.
calooru-
rica ve intizar ile bakmak: acıklı ve aciz durumda bulunmak.
calpalakta-
1. temayül ve teveccüh göstermek; calpalaktap süylöş- : nezaketle konuşmak, karşılıklıca nezaketli sözler söylemek; 2. yaranmak; emine üçün maa mınçalık calpalaktap kaldıng? : neden bana bu kadar koltuk veriyosun?
calpanağ-
müdahane, yaltaklanma; calpañ ur- : koltuk vermek, müdahene etmek.
calpay-
ezilmiş gözükmek; geniş ve yassı olmak.
calpayt-
yassılatmak; kalp ayttım, kalpagımdı calpayttım coç. : yalan söyledim, kalpağımı yassılattım(arkadaşlarını aldattıktan sonra çocuk böyle der) ; calpayta çap- 1) yassılanacak tarzda çalmak; kesmek; 2) mec. imha eylemek.
calpıdaş-
müş. calpılda- dan.
calpıla-
umuma yaymak, tamim etmek.
calpılda-
1. temayül, teveccüh göstermek; 2. uşakça hareket etmek; yaltaklanmak.
calpıldat-
et. calpılda- dan.
calpıy-
yassılamak, ezilmek.
calpıyt-
ezmek, yassılatmak.
caltan-
ürkek bir yana atılmak bir yanan sapmak; korkudan titremek; aytuudan caltanbayt: söylemekten çekinmiyor.
caltar-
1. esaretini kaybetmek, korkmak; 2. kaçınmak, sakınmak (diyelim, darbeden) .
caltañda-
korkarak bakınmak, mütereddit bakmak.
caltılda-
göz kamaştırırcasına parlamak, yıldırmak.
caltıldat-
et. catılda- dan.
caltıra-
yıldırama, yalabıma.
caltırat-
et. caltıra- dan.
calçıt-
tatmin etmek; baydın bergen azıgı çalçıtpadı: bayın ( patronunun ) verdiği erzak kafi gelmedi.
calık-
tembellik etmek, tembelleşmek.
calın-
II, yalvarmak, yakarmak, ısrarla ricada bulunmak;cakşıga calınsa- can kalat; camanga calınsa- bir kaşık kan kalat ats. : iyi adama yalvarsan- can( hayat) kalır; fena adama yalvarsan yalnız bir kaşık kan kalır (o seni öldürür) .
calında-
yalınlamak, alevlenmek, alev alşev yanmak.
calındat-
alevlendirerek yakmak, alevlendirmek; közünön ot calındatat: gözü ateş püskürüyor.
calındır-
yalvarmaya mecbur eylemek.
calınt-
et. calın- II den.
cama-
II, yamamak, yama koymak.
camaattaş-
hep beraber, elbirliğiyle hareket etmek.
camaaçıla-
yamamak, yama koymak.
camaaçılat-
et. camaaçıla- dan.
camandal-
mut. camanda- dan.
camandaş-
hep beraber zemmetmek, karşılıklıca çekiştirmek.
camansıt-
tasvibetmemek; fena saymak.
cambaştaş-
hep beraber uzanmak.
camda-
toplayıp bir yekün çıkarmak; tamim etmek.
camdaş-
yekün teşkil etmek; tamim etmek.
camdaştır-
= camda- .
camgırla-
sağanak şekilde yağmak.
campay-
1. yan gelip yatmak, uzanıp yatmak; 2. yassılamak; basık, ezik olmak.
camın-
saklamak; örtülmek; kapatılmak; örtünmek (elbise giymek) ; kiş içigin camınıp folk.: samur kürk giyinirek; say camınıp kaç- , : derede saklanarak kaçmak; tün camınıp : gece karanlığında.
camınt-
et. camın- dan; bürügö koy terisin camıntpa: kurda koyun kürkü giymeye müsaade etme.
camıra-
çabucak yığın halinde toplanmak ; birbirine üşüşmek (diyelim anasının yanına bırakılan kuzular hakkında) ; kök camıray baştadı: taze ot gür bir surette filizlenmeye , intişaş etmiye başladı; tuş- tuştan camırap: kütle halinde her yandan üşüşerek; kozu camıradı 1) kuzular yığın halinde üşüştüler; 2) mec. : kıvılcımlar sıçradı (diyelim, kurum yanarken) ; top kişinin ökürüğü çıktı; orbuzdan tura kalkıp, biz da camıradık: kala balık insanları ağlama sesleri duyuldu, bizde yerimizden fırladık ve ( ağlamada) onlara katıldık.
camırat-
et. camıra- dan.
camşıy-
bir yana sapmak, eğrilmek; caagı camşıydı: çenesi çarpıldı.
camşıyt-
et. camşıy- dan.
can-
III, dönmek; sözdön can- : sözden caymak, sözünden dönmek; ciptin uçu candı: ipliğin ucu dağıldı, çözüldü; şişik candı: şiş indi; cüz canbagan cigit: cesur pervasız yiğit, delikanlı. IV, yanmak, tutuşmak.
can-V
= canı- .
canaş-
1. yan yana bulunmak; yan yana bulunmak veya hareket etmek; canaşa: yan yana; böğür böğüre; canaşa cat- : böğür böğüre yatmak; canaşa bastır- : yan yana gitmek; 2. yaklaşmak, yanaşmak.
canaştır-
yaklaştırmak, yan yana koymak, böğür böğüre koymak.
canda-
1. yanında bulunmak; yan yana durmak; 2. yakın gelmek, yanaşmak; 3. hizmet etmeye çabalamak; yaltaklanmak; yaranmak.
candan-
1. canlanmak; 2. candan yahut can candan- : aile sahibi olmak; tentirep cürgönçü mal mal maldanayın, can candanayın: işsiz dolaşmaktansa, mal ve aile sahibi olayım.
candandır-
canlandırmak.
candandırıl-
canlanmak, canlılık kesbetmek.
candant-
canlandırmak, ruh vermek.
candat-
yahut candatıp ayt- : kapalı, kinayeli söylemek.
candaş-
es. işi ant vermek suretiyle halletmek.
candır-
I, tutuşturmak( yakmak) ;kundaklamak. II, geri vermek, iade etmek; cip candır: bükülmüş ipliği çözmek, açmak; candırıp sura- : tekrar sormak veya dilemek(rica etmek).
cansıra-
yarı diri, ölüme yakın olamk, takatten düşmek.
cantalaş-
yahut can talaş bk. can II.
cantalaştır-
yahut can talştır bk. can II.
cantay-
yan yatarak, dirsekle dayanmak; cantayıp cerge catpayın folk. : yanımla yere yatmayım!
cantıy-
eğilmek, eğrilmek; apkıtı cantıygan caman kepiç: ökçesi eğrilmiş berbat lastikler.
canç-
dövmek; parçalamak, ezmek.
cançıl-
ezilmiş, dövülmüş olmak.
cançıra-
kırılmak, parçalanmak, ezilmek.
canıktat-
ima etmek, kinaye ile anlatmak; candırmaktuu kep aytam, canıkatatıp dagı aytam folk. : kinaye ile söylüyorum, bir daha ima ile anlatıyorum.
canıt-
et. canı- dan; caak canıt- : çene çaldırmak, dırlandırmak.
canış-
müş. canı- dan.
cap-
IV, örtmek, kapatmak; kapatmak; üy cap- : keçe evi örtmek; eşik cap- : kapı kapamak; cara acpkan: yaralarla kapanmış, yaralar içinde; tokoç cap- : ekmek pişirmek ( karş. : bışır- ) ; caba: baştan başa; cala cap- : iftira etmek; zemmetmek; yalandan itham eylemek; sarpay cap- : hil ‘at giydirmek.
capalakta-
kuşbaşı kar yağmak; capalaktap kar caap turat : kuşbaşı kar yağıyor.
capañda-
hareket etmek; harekete getirmek gayet geniş, çuvalımsı giyim giymiş yahut ezik kalpak giymiş kanburu çıkmış insan hakkında) .
capılda-
1. çok söylemek ; 2. yaltaklanarak konuşmak.
capır-
devirmek, bükmek; yere doğru eğmek ; (diyelim, yelin otu eğmesi gibi) : congoş konu şamal capırdı: yoncayı rüzgar yaktı; izdep cüröm capırıp folk. : özenle araştırıyorum; at ku’ agın capırdı: at kulağını kıstı.
capıray-
alçak, basık olmak: capı raygan caman üy: kötü, basık oba.
capırıl-
mut. capır- dan; mizi capırıldı 1) diş diş oldu; 2) mec. burnunu kırdılar ( kibrini giderdiler) .
capşırıl-
= cabıştırıl- .
cara-
II, 1. hoşa gitmek, yaramak; carayt: olur; iyi; işe yarar; işke carabayt 1) işe yaramıyor; 2) hükümsüz; biz dagı sizdiñ bir işiñizge carap kalarbz: bir vakit bizde sizin bir işinize yararız: bir ooz. << kel >> digenge carabayt: << buyu runuz inşallah >> demesini bile bilmiyor; 2. antrenöman görmek; koşuya, sefere hazır bulunmak (at hakkında )
caraktan-
silâhlanmak.
caraktandır-
silâhlandırmak.
caraktant-
silâhlandırmak.
caral-
yaratılmak, halkedilmek.
carala-
yaralanmak, cerhetmek.
caralan-
yaralanmak, cerhedilmek.
caramsıktan-
yaranmak; iş görür gibi gözükmek.
carat-
1. tasvibetmek, beğenmek; 2.işe yarayanı seçmek, iyisini ayırtlamak; cılkından caratıp at mingen folk.: sürüden seçerek en iyi ata binmiş; 3. antrenöman yapmak: at carat-: atı koşuya veya sefere hazırlamak için antrenöman yapmak; at suutup caratıp folk.: atı antrenöman yaparak; 4. yaratmak, halketmek.
caratıl-
yaratlmak, halkolunmak.
caraş-
1. barışmak; 2. yakışmak; münasip ve yaraşık olmak; bizge içkilik caraşpayt: bize ayaşlık yakışmaz; bakkan eesi caraşsa, kara küçük sak bolot ats.: sahibi uygun olursa, kara (yani bayağı, soysuz) enik dahi uyanık olur
caraştır-
barıştırmak.
carbay-
zayıf olmak (başlıca, gülümseyen yüz hakkında).
carbañda-
lâübalilik etmek, lâübalice şaka etmek, lâübalice kucaklamak.
cardan-
merakla, hayretle bakmak, gözlerini geniş açmak (çok şahıslar hakkında); adamdın baarı çuuldap, katar turup cardanıp folk. :bütün halk sıraya dizilerek ve hayret ederek gürültü yapıyor; emine cardanasıñar?: neden gözlerinizi faltaşı gibi açıyorsunuz?
cardaş-
müş. carda 2 den.
cardılan-
fakir düşmek, züğürtle-
cardır-
yardırmak, kırdırmak (diyelim odunu ); tabıt cardır-: tabut yaptırmak.
cargız-
patlatmak.
cargızıl-
patlatılmak; dinamit menen cargızılgan: dinamitle patlatılmış.
carkı-
parlamak, yıldıramak.
carkıra-
parlamak, yıldıramak. mucibolmak.
carmaş-
ıı, takılmak, sarılmak, tırmanmak, tırmanarak çıkmak; carmaşıp ele art cagıman kalbay cüröt: peşime takılıp kalmıyor.
carmaştır-
et. carmaş- ıı den.
carmaşış-
müş. carmaş- ıı den; tırmalap aşuuga carmaşıştı: tırmanarak dağ geçidine çıktılar.
carnalaş-
ııpaydaş olmak.
carookerlen-
cömert olmak; yumuşamak.
cartıla-
(âdet olduğu üzere, geçen zaman gerondifi ile ve carım sözü ile birlikte): carım cartılap: yarı yarıya, tam değil.
carı-
ıı, haliden memnun olmak; gereği gibi tatmin edilmek (daha fazla menfi şekilde kullanılmaktadır); al tamakka carıbagan: (eskiden) adamakıllı yiyecek görmemişti; er carıbagan nerse: değersiz nesne; boş; ufak tefek.
carıl-
ı, aydınlatılmak, aydınlanmak; mañdayı carıldı: alnı aydınlandı, sevinçten nur saçıyor. ıı, yarılmak, çatlamak, patlamak, infilak etmek.
carılda-
çene çalmak, çok ve durmadan söylemek.
carılış-
ıı, müş. carıl- ıı den.
carımdal-
yarısını bitirmek.
carın-
kendisinin karnını yarmak; carınıp ölö kalayın folk.: karnımı yarayım da öleyim.
carıt-
et. carı- ıı den; tük iştep carıtpayt: fena çalışıyor, işinin hayrı yok; bugün carıtıp tamak içkeniñ çok: bugün adam akıllı yemek yemedin.
carıyalat-
ilân ettirmek; aşikâr kılmayı buyurmak.
carıyalaş-
hep beraber ilân etmek.
carış-
ıı, hep birlikte yarmak, kırmak. ııı1. koşu; birbirini geçmek maksadile koşmak; 2. yarışmak.
carıştır-
et. carış ıı, ııı ten taş carıştır-: taş atmakta yarışmak.
casa-
1. yapmak; düzmek; yaratmak; sınbastı usta casabayt ats.: hiçbir şey ebedî değildir (harfiyen: usta, kırılmıyacak hiçbir şey yapamaz); 2. süslemek, bezemek.
casakerden-
müdahane etmek, yaltaklanmak; birisinin teveccühünü aramak.
casalgala-
tezyin etmek, bezemek, süslemek, tefriş etmek.
casan-
1. giyinip kuşanmak, süslenmek; 2. tamagın casanıp: (söylenmeden yahut ırlanmadan önce) boğazını düzeltmek için öksürerek.
casat-
ıı, et. casa-dan.
caska-
(başlıca, elin ters tarafıyla vurmak için) el kaldırmak, sallamak.
caskala-
defetmek için sallamak; sallamak (diyelim köpeği korkutmak için değneği sallamak).
caskan-
1. bir yana sıçramak, yerinden fırlamak (darbeden sakınarak); darbeden korunmak (diyelim, elle korunarak); 2. içti nabetmek; bir kenarda durmak; caskanbay ayt!: sakınmadan, kırılmadan doğruca söyle!.
caskandır-
et. caskan-dan.
caslgalan-
tezyin etmek, bezenmek, süslenmek, tefriş edilmek; kvartirim radio, elektir cana başka uşular öñdüü kerektöölör menen casalgalangan: mesgenim, radyo, elektrik ve başka kolaylıklarla süslenmiştir.
casta-
= cazda- ıı.
catkansı-
gûya yatmak, yatar gibi gözükmek.
catkır-
yatırmak; uyutmak; orun salıp çatkırıp folk.: yatak yaparak ve uyumaya yatırarak.
catkız-
= catkır.
catta-
1. ezberden hatırlamak; 2. ezberden söylemek.
cattık-
ıı, yabancı olmak, yadırgamak. ııı= catık- ıı.
cattıktır-
yabancı olma hissini uyandırmak.
catıgış-
müş. catık ıı den.
catıl-
mut. cat ııı ten.
catış-
ıı, müş. cat ııı ten; okup catışat: oku- yorlar.
cay-
v, 1. sermek, yaymak, asmak diyelim, kurutmak için çamaşırı); dağıtmak (diyelim saçları); açmak (diyelim kitabı) ; kitep cay-: kitap yaymak, açmak; argımak oozun caydı: at ağzını açtı; çaçın caydı: kadın saçlarını dağıttı (örgülerini çözdü) ; aştıkka suu cay-: ekinlere su akıtmak; butuman kan caya beriptir: bacağımdan boyuna kan aktı: 2. yaymak; elge cay_: umuma, halka bildirmek; ilân etmek; 3. otlağa çıkarmak; caygan atı miñ; bolsun, salınganı kis bolsun folk.: atları bin tane olsun, sergisi ise samur kürkü olsun!
caybarakattan-
mesut yaşamak, rahat geçinmek.
caydakta-
at caydakta: atın eğrini ve teğreltisini çıkarmak, almak.
caydaktan-
fazla giyimi ve yükü çıkararak hafiflemeka; beşmantçan bolup, caydaktanıp algan: yalnız bir beşmet (palto) ile kalarak kendini hafifletti.
caydaktat-
et. caydakta-dan.
caydañda-
hareketleriyle halinden memnunluk, şenlik göstermek; halinden memnun, neşeli olmak.
caydır-
et. cay v ten.
caygar-
tanzim etmek, düzeltmek.
caygaş-
1. nizama girmek; 2. yerleşmek, sığmak, vatan edinmek.
caygaştır-
1. tanzim etmek, yoluna koymak; çeki düzen vermek; idare etmek; yerli yerine koymak; 2. iskân etmek.
caygaştırıl-
mut. caygaştır-dan; iş köñöldögüdöy caygaştırıldı: iş istenildiği gibi yoluna konuldu.
caykakta-
atla öteye beriye koşturmak; ata bir veya yarım çark yaptırmak.
caykal-
1. bir yandan o bir yana sallamak; caykala bastı: süzülerek, kurularak salınarak geziyor; sakalıñ caykalgan: sakalın küremsiğidir, kaba sakalsın; sakalın özenle taranmış; sakalın sana mühim bir tavır veriyor; çöbü caykalgan cer; koyu ve taze otla örtülmüş olan yer; 2. tam gelmek, yakışmak; köynögü caykalgan: elbisesi yakışıyor ve tam geliyor.
caykalt-
et. caykal-dan.
cayla-
ı, yazı geçirmek; yazlık meralarda bulunmak, yazı dağlarda geçirmek; cayında çöldü cayladıñ: yazı cölde gaçirdin: aksunun başın cayladık folk.: yazı aksunun membaında geçirdik. ııı, yahut cav cayla- (şaman tabiri): cay taş (bk. taş 1) yardımiyle havayı değiştirmek; ayla menen cay caylap folk.: hile ile havayı değiştirerek. ıı, 1. düzmek; yerli yerine yerleştirmek; maldı cayla!: hayvanları yerleştir (bağla, yerli yerine koy, yem ver ve s.); anı-munu cayla!: şunu bunu tanzim et, köñül cayla-: kalbi teskin etmek; 2. mec. öldürmek; catkan yerinde cayladı: yattığı yerde hakladı, öldürdü.
caylan-
nizama konmak; sükûnet kesbetmek; köñülü caylandı: kalbi sükûnet kesbetti.
caylat-
et. cayla- ı, ıı den; caylata: bütün cay (yaz); bütün yaz boyunca; caylata kılgan meenetinin cemişi: bütün yaz sarfettiği emeğin yemişi.
caylaş-
müş. cayla ı, ıı den.
caylaştır-
yerleştirmek, yerli yerine koymak, gereği gibi her şeyi yerine koymak.
caymalan-
kenarlarla bir hizaya gelmek; dümdüz, yassı olmak.
cayna-
1. geniş ve çok dökülmek; caynagan el kele atat: kaynaşan halk kütlesi geliyor; caynagan kol: gayet çok asker; buuday cerne carnap kaldı: buğday pek fazla döküldü; cıldızdar caynap çıgıp kalıptır: yıldızlar göğü kapladılar; 2. güzel ve büyük olmak (gözler hakkında) ; botodoy közü caynayt: o kadının (güzel) gözleri geniş açıldı; 3. gönül kaapcasına güzel gözükmek; aldına kilkildegen caş kozunun eti, kımız, boorsok debey, caynap keldi: genç kuzunun eti, kımız, ve boorsok onun önüne gönül kaparcasına dikildiler.
caynat-
et. cayna-dan; botodoy közün caynatkan folk.: o kadın gözlerini geniş açtı.
caypa-
yassılanmak; baştan başa örtmek, kapamak; geniş sahaya taşmak; cerdi suu caycap ketti: yeri su bastı, kapladı; cer caypagan kozular: yeri baştan başa kaplayan gayet çok kuzular.
caypak-
yassı, düz.
caypat-
et. caypa-dan.
cayra-
ölmek; caşıñda cayrap kal!: genç yaşında öl inşallah!; caştayında cayrap kaldı: genç yaşta öldü.
caysañda-
caysañdap caylap ketet: tertemiz biçiyor (ekini)
cayıl-
ıı, serilmek, yayılmak, her yana açılmak, genişlemek; keñiri cayılgan: geniş yayılmış; caman kagazga sıya cayılıp ketet: fena kâğıda mürekkep yayılıyıveriyor.
cayıldan-
hırslanmak, gazaba gelmek.
cayılt-
et. cayıl ıı den; etek cayılt-: eteği uzatmak; sovet soodasın keñ cayıltılı: sovyet ticaretini genişletelim.
caz-
ıı, 1. yazmak; kat caz-: mektup yazmak; 2. tasarlamak; tahmin etmek; kudaydın cazganı dn.: takdirî ilahî, kader, kısmet; 3. yaymak, açmak; genişletmek; muştumun cazdı: yumruğunu açtı; kapa caz-: can sıkıntısını dağıtmak; çıngırığın cazbadı: acı acı sesi kesilmedi; çer caz-: kedri, tasayı gidermek. ııı, yanılmak; hedfe değdirememek; yolu şaşırmak; caza çap: kılıçla, balta ile vururken hedefe isabet etmemek; cazatiy-: dosdoğru hedefe değdirememek; cazbayat-: isabetli atmak; caza süylö-: yanlış bir söz kaçırmak; sözde yanılmak; cazbay taanhıyt: yanlışsız tanıyor; karañğgda cazbay tabamın: karanlıkta yanılmadan buluyorum; atardın dübürü cazbay uguldu: atların ayak sesleri yanlışsız duyuldu; dele oşonuñdan cazba!: işte bundan yanılma, nasıl yaptınsa, şaşırmadan öyle yap!; tük cazuçuu emes ele: o, hiçbir zaman yanılmadı; cazdım yahut cazıp- tayıp: tesadüfen, rastgele, yanlışlıkla; cazdım (yahut cazatayım) bolup ok cañıldı: serseri kurşun isabet etti; cazatayım kelip kaldım: yakalaya yazdım (yakalıyordu, fakat o yakayı kurtardı); caza- buza basıp cıgılıp kettim: ayağımı iyi basmayıp, düşüverdim; men saa emine cazdım: ben sana karşı ne kusur yaptım?
caza-
ıı= casa-.
cazala-
cezalandırmak, tedip ve tenkil etmek.
cazalat-
ceza verdirmek, tedip ve tenkil ettirmek.
cazda-
ı, (hal zaman gerondifi şeklinde olan fiilden sonra) az kaldı; cürögü çıga cazdadı: yüreği çıka yazdı: az kaldı çıkacaktı; az kaldı düşecektim. ıı, (birisinin başaltına) yastık koymak; (birisi için) bir şeyi yastık yerine kullanmak; anın başına cazdık cazda!: başaltına yastık koy!
cazdal-
mut. cazda- ıı den; başı karga cazdalıp cattı: başını kara yasladı.
cazdan-
başaltına yastık koymak; yastığa yaslanmak; herhangi bir şeyi yastık yerine kullanmak; kar cazdanıp mal taptım folk.: kar üstünder yatarak (emeklere ve mahrumiyetlere katlanarak) mal kazandım.
cazdant-
et. cazdan-dan.
cazdanış-
müş. cazdan-dan.
cazdır-
ı, yazmayı rica yahut emretmek. ıı, doğru yoldan çıkarmak, şaşırtmak dalâlete düşürmek.
cazga-
= caska.
cazgala-
= caskala-; iterdi çıbık menen cazgalap, tuş- tuşka kubuladı: çubuğu sallayıp, köpekleri koğup dağıttı.
cazgan-
= caskan.
cazgır-
baştan çıkarmak; dalâlete düşürmek, aldatmak; köz cazgırıp ket-: sıvışmak, sezdirmeden gitmek.
cazıl-
1. yazılmak; 2. abone olmak; gazetaga cazıl-: gazeteye abone olmak; 3. yayılmak; cazılgan talaa: geniş step; 4. ayrılmak, çözülmek; çıñırgan ünü basılbayt, çıñırığı cazılbayt folk.: acı sesi dinmiyor, ciyak ciyak bağrışı kesilmiyor.
cazılın-
yazılmak; zarıldık kıskandığından cazılınıp oturat: zaruret zorlanmasından dolayı yazılıyor (diyelim, mektup hakkında).
cañcaldaş-
kavga etmek, patırtı çıkarmak.
cañcaldaştır-
işi kavgaya, patırtıya çıkarmak.
cañda-
ellerle jest yapmk; cañdap süylöş- : jestlerle anlaşmak.
cañlış-
II, yanılmak, şaşırmak.
cañlıştır-
et. cañılış- II den.
cañsak-
= çala; cañsak uktum: kulağıma çalındı; işittim amma, tam olarak işittiğimden emin değilim; soyul cañsak tiydi: sopa hafifçe dokundu.
cañıl-
yanılmak.
cañıla-
yenilemek; et cañılap cesin dep, elüüdön aşık cılkı aldım folk. : taze et yiyebilsin diyerek, elliden fazla et aldım.
cañıldır-
yanıltmak, şaşırtmak.
cañılt-
= cañıldır- .
cañır-
I, çınlamak,yankılamak (yankı hakkında) . II, yenilemek; köönüm cañırat: gönlüm ferahlıyor.
cañırtış-
müş. cañırt- tan.
cañırıkta-
yankılandırmak; gürletmek (havayı sesle doldurmak) ; oy- toonu cañırtıp ırdap kele atat: dereleri, dağları yankılandırarak rlayıp (şarkı söyleyip) geliyor.
caşa-
yaşamak, sıhatte ömür geçirmek; cıyırma caştı caşagan: yirmi sene yaşamış , yirmi yaşında; caşasın!: yaşasın!. sağ olsun!;caşasın bütkül dünüyödögü sotsialistik revolutsiya!: yaşasın bütün cihan sosyalist devrimi; köpcaşagan bilbeyt köptü körgön bilet ats.: çok yaşıyan bilmiyor, çoğu görenbiliyor. (çok yaşayan değil, çok gezen bilir.)
caşar-ıı
gençleşmek.
caşart-
gençleştirmek, tazelik vermek.
caşat-
yaşatmak, yaşamal imkânı vermek.
caşañkıra-
1. bir parça yaşamak; caşañkıragan: yaşlı; 2. biraz gençleşmek.
caşta-
gözyaşı dökmek.
caşı-
hemen ağlayacak bir durumda bulunmak, gözler yaşarmak; neşe kaçmak; söögüm caşıdı: (acımaktan) yüreğim kan içinde kaldı.
caşıldan-
1. yeşillenmek; 2. göz yaşarmak; közü caşıldanıp ketti: gözü yaşardı.
caşıldant-
1. yeşillendirmek, yeşil renge boyamak; 2. köz caşıldant: göz yaşarmaya başlamak.
caşın-
gizlenmek, saklanmak; töö minip eçkige caşınba ats.: deveye binmişken keçi arkasına saklanma!
caşınt-
gizlenmeye zorlamak; gizlemek (diri bir varlığı).
caşır-
gizlemek, saklamak; oorusun caşırgan caşırgan ölöt ats.: hastalığını gizleyen ölür.
caşırt-
gizlemeye müsaade etmek yahut zorlamak; saklamayı emretmek.
caşırın-
ı, hafi, saklanmış; esrarengiz; caşırın türdö: gizlice; caşırın at: müstear isim, psivdonim; caşırın adabiyat: kanunsuz edebiyat, gizli edebiyat. ıı, gizlenmek, saklanmak.
caşırış-
hep birlikte saklamak.
caşıñkıra-
gözyaşı akıtmak, gözler yaşarmak.
ce-
ıı= cee. ııı, yemek; tadını almak; tamakce-: yemek yemek, akça ce-: para yemek, ihtilâs; akımdı cep ketti; hakkımı yedi, bana ait olan hakkı vermedi; tayak ce-: dayak yemek; sopa ile dövülmek; suuk ce-üşümek (diri varlık hakkında); kam-ce-: yumruk yemek, yumruk darbesi almak; suu cep ketti: su eşerek götürdü (diyelim, sahili); bok ce bk. bok; kulak meemdi cebey, tınç koyosuñbu?: kulağımın dibinde dırlanmadan vaz geçerek, beni rahat bırakacak mısın yoksa? :
cebele-
ok gibi uçmak, atılmak.
cebire-
dırlanmak, çene çalmak; cebire ele maydalatıp süylöy beret: durmadan çene çalıyor; cer-ceberin cebireyt: saçmalıyor.
cebireş-
müş. cebire-den.
cede-
cedep: gayet, pek, son derece; cedep maş bolgon: adamakıllı pişmiş (insan hakkında);çok pratik olmuş; cedep til uga berip, kulagı coy bolgon: o kadar tekdir sözleri işitmiş ki artık bunlar ona tesirsiz kalıyor; cedep kişi katarınan cıgıptır: itibarını büsbütün kaybetmiş (hâkimiyetini ve s. kaybetmiş) tir.
cedir-
yedirmek (yemeye zorlamak yahut müsaade etmek); beslemek; akısın cedirdi: hakkını yedirdi, hakkını vermediler, onu aldattılar; başkasına hakkını yedirmiyor.
cedirt-
et. cedir-den.
ceekte-
kenar, kıyıboyunca yürümek; su ceektep; nehir kıyısı boyunca yürümek.
ceektet-
et. ceekte-den.
cegiz-
= cedir-:tayak cegiz-: dayak yedirmek (dövmeye zorlamak yahut müsaade etmek.)
cekele-
1. tek başına hareket etmek; cekelep cooga kir: düşmana tek başına saldırmak, tek başına savaşa atılmak; 2. tek bir kişi üzerine iki kişi (üç kişi ve s.) birden saldırmak; eköö cekelep ketti: tek bir kişi üzerine ikisi bvirden yürüdüler.
cekelen-
bölünmek; ayrı ayrı vahitlere (teklere) ayrılmak.
cekir-
sövmek, kötü muamelede bulunmak.
ceksende-
yerle yeksan, bir emek; imha etmek; ceksendep köm- 1)gömmek; 2) sathini düzeltmek.
ceksööt-
ceksöörün.
cekte-
nefret etmek; husumet beslemek.
cel-
iii, yenmiş olmak. iv, yelmek (hizli koşmak).
celbegeylen-
celbegeylenip oturat: paltosunu sirtina atarak oturuyor.
celbire-
esmek (rüzgar hakkinda); dalgalanmak.
celbiret-
et. celbire-den.
celbirtte-
dalgalanmak; cooluk uçtari celde celbirttegen: mendil uçlari rüzgarda dalgalandi.
celbirttes-
müs. celbirtte-den.
celde-
1. kopmak, çikmak (yel hakkinda); kün celdey tüsüp, möndür caadi: rüzgar çikti ve dolu yagdi; 2. genis yayilmak: atagim curtka celdegen folk.: ünüm (söhretim) halk arasina yayilmis.
celden-
rüzgarin tesirine maruz kalmak; rüzgarda serinlemek, havalanmak.
celdir-
yeldirmek (hizli kosturmak).
celdirt-
et. celdir-den.
celelen-
katar halinde dizilmek.
celigiç-
ii, coşmak, heyecana gelmek.
celik-
ii, taşkinlik etmek; kendini zaptedemez hâle gelmek.
celiktir-
. aşiri gazaba getirmek; kişkirtmak.
celimde-
zamk sürmek, zamkla yapiştirmak.
celimdel-
zamk sürülmek, zamkla yapiştirilmak.
celimdet-
zamk sürdürmek, zamkla yapiştirtmak.
celinde-
1. meme toplamak (diyelim, buzağılamadan biraz önce inek hakkında); 2. haya torbasının şişmesinden mustarip olmak (aygır hakkında).
celiş-
ıı, hep beraber yelmek.
celkele-
arkadan yürümek; kırk celdetim cetelep, kırk uvazir celkelep folk.: kırk muhafızım önde, kırk vezirim arkada.
celpilde-
dalgalanmak.
celpildet-
et. celpilde-den.
celpildeş-
. müş. celpilde-den.
celpin-
. silkinmek, çırpınmak.
celpiniş-
ii, müş. ceplin-den.
celpint-
. havalandirmak suretiyle serinlendirmek, havalandirmak (hava aldirmak); colborston keçim captirip, ceteletip, celpintip folk.: ati kaplan derisinden çula örttürerek, onu sürerek ve serinleştirerek.
celpit-
et. celpi- ii den.
cemde-
hububattan olan yemle beslemek; cemdep bakkan at çidamduu bolot: hububattan olan yemle beslenen at dayanikli oluyor.
cemden-
doymak, adamakilli doymak (hayvanlar yahut kuslar hakkinda); hububattan olan yemle beslenmek.
cemele-
tehdit etmek; sövmek; tekdir etmek, paylamak.
cemir-
kirmak. yikmak, bozmak.
cemiril-
yikilmak; kazilmak.
cemisten-
1. meyve ile örtülmek; 2. meyveli, semereli olmak.
cemistent-
1. yemis verdirmek; 2. meyvelerle, aslarla teçhiz etmek.
centekte-
gidip yeni doğan çocuğun ve annesinin hâlini sormak.
cepli-
ıı, çırpmak, silkmek.
cerde-
yaşamak, oturmak (ikamet etmek); tekesti cerdedik: tekste yaşadik; cerdegen ceri talas: ikamet ettiği yer - talas’tir.
cerdeş-
ii, birlikte ikamet etmek.
cergele-
siraya dizilmek; cergeley kon-: sira sira olarak konmak, yerleşmek.
cergelet-
siraya dizmek; sira düzmek; cergelete kondu: siralar teşkil ederek oturdular yahut kondular (halk, kuşlar vs. hakkinda)
cergilikteş-
yerlileşmek; (diyelim, resmi işlerde) yerli ahalinin diline geçmek; yerli ahalinin mümessilleri memuriyete alinmak.
cergilikteştir-
yerlileştirmek; (diyelim, resmî işlerde) yerli halkin lisanini tatbik eylemek; mahalli halkin oruntaklarini memuriyet kadrolarina almak.
ceri-
1. yadlaşmak, yadirgamak; 2. kendi yavrusunu kendine yaklaştirmamak; koy kozusun cerip ketti: koyun kuzusunu kendine yaklaştirmadi (kuzulayinca onu kabul etmedi).
ceris-
müs. ceri-den.
cerit-
et. ceri-den.
cersi-
vatanini özlemek, vatanini düsünmek.
cersin-
yeri elverişli saymak ve oraya yerleşmek.
cese-
ortaya çıkmak, hareket etgmek (keşifçiler hakkında); cesekçi cesep kaldı: keşifçiler harakete geçtiler.
cet-
varmak; ermek; erişmek; ulaşmak; şaarga cettik: şehre vardık; muratka cet-: murada ermek, maksada vasıl olmak; kuup cet-: peşinden yetişmek; cetip ozup ket-: yetişmek ve geçmek; akıl cet- peyt: akıl almıyor, akıl ermiyor; caşka cet- bk. caş 2.; boygo cet-: bk. boy 1; boyum cetpeyt: boyum yetmiyor ( bu iş için benim boyum kısadır); közü cetti 1) göz gezdirdi; 2) kanaat hasıl etti, yakinen bildi; köz cetpeyt: gözükmüyor, göz alamıyor; kekçe cete: akşama kadar, ta akşama kadar; cete okugan: çok okumuş, alim;acalı cetdi: eceli yetmiş; aramdıgıñ öz başıña cetet: hainliğin kendi başını yedi.
cetelen-
mut. cetele-den.
ceteleş-
yedeğe aldırmak; ayırmaçka tañılıp ceteletken bala: bir çocuk ki (at üzerinde) eğere bağlı olarak duruyor ve atı da yedekde götürülüyor.
cetil-
1.varılmak; 2. olmak , yetişmek; 3. kurulmak; çapsa , bolot ketilet; çarıkka karmasa , cetilet ats. : çaldıklarında kılıç gedikleniyor; bileği çarkına tutulursa yeniden keskinleşiyor.
cetilt-
et. cetil-den.
cetimsire-
kendini öksüz hissetmek , yetim kalma duygusuna kapılmak.
cetimsiret-
et. cetimsire-den; balanı cetimsiretpey cakşı bak! : çocuğa kendinin yetimliğini hissettirmeden iyi bak!
cetin-
tatmin edilmek , iktifa etmek; tamakka , kiyimge cetinip kaldık: yiyecekle ve giyecekle tamamiyle temin edildik; cetine albay : sevinerek , mütehassis olarak.
cetiñkire-
muayyen bir derecede ermek; bir dereceye kadar kâfi gelmek; citiñkirebey turat: bir parça yetişmiyor; biraz erişmiyor.
cetiş-
hep birlikte yetişmek , ermek , 2. kâfi gelmek , yetecek miktarda bulunmak; at cetişpeyt: at yetişmiyor.
cetiştir-
tedarik etmek , hazırlamak; anıklamak.
cetkir-
II, 1. tedarik etmek , yetiştirmek; çakkan öltüröt , maktagan cetkiret ats. : yeren öldürüyor; öven (maksada) yetiştiriyor; tayak tayga cetkiret , tay atka cetkiret ats. : << on paradan lira birikir >> (harfyien : asâ taya ulaştırır , tay ise , ata ulaştırır) ; 2. kendine yetişmeye müsaade etmek.
cetkirt-
et. cetkir- II den; ketemin degeniñdi elge cetkirttim: gideceğim dediğini halka ulaştırttım , bildirttim.
cetkiz-II
= cetkir- II; bul kabardı kolxozgo me cetkizdim: bu haberi kolkoxa ben yetiştirdim.
ceñ-
i. yen, kol; ceñ türüp iş kil-: yenleri, kollari sivayip çalişmak; özenle çalişmak; ceñ içinen yahut ceñ uçunan: gizlice, hafiyyen: ceñ içinen bütüs: her iki tarafin rizasiyla anlaşmak (gizlice, başkalarina haber vermeden); ceñden körün-: meydana çikmak; sakli kalmamak; ceñ cuñ: kalintilar, bakiyeler, kirintilar, artiklar; bir ceñden kolçigar-: «bir yenden kol çikarmak»iyi dostça geçinmek; eteği bütölüp, cengi uzardi bk. bütöl ii, yenmek; akilim ceñip barbadim: akil ettim de gitmedim.
ceñde-
(yalniz geçen zaman gerondifi ile): cumuştun köbün ceñdep taştadim: işin büyük bir kismini bitirdim.
ceñdir-
yendirmek; yenilmiş olmak; mukavemet edemez hâle gelmek; boyun eğmek; suukka ceñ dirdi: kendini soğuğa yendirdi; akilga ceñdir-: etraflica düşünmek, makul bir tarzda hareket etmek; mastikka ceñdir-: sarhoş olmak; balalikka ceñdir-: çocukça hareket etmek; oygo ceñdir-: düşünmek, düşünceye dalmak; sözgö ceñdirbeyt: münakaşada altta kalmiyor, söz bulmakta aciz kalmiyor.
ceñil-
ii, hafiflemek, yeynileşmek.
ceñil-iii
yenilmek; duşmanga cengilbeybiz: düşman karşisinda yenilmeyiz.
ceñildet-
hafifletmek.
ceñiş-
ii, yarişmak, müsabakaya girişmek; birbirini yenmeğe çalişmak.
ceş-
ıı, müş. ce- ııı ten; deşpe, deşkenden kiyin bok çeşpe ats.: bir işe girişme, girişince de sızlanma! (harfiyen: sözleşme, sözleşince de bok yeme!)
ceşil-
karşılıklıca bilinmeye maruz kalmak (birbirine sürtme yüzünden, diyelim, iki değnek hakkında)
ciber-
1. göndermek , yollamak; 2. geçirmek (müsaade Vermek); 3. yardımcı fiil sıfatiyle bu fiil , ir- II ye (bk.) ve , iy- V e (hk.) muadildir.
ciberil-
1. gönderilmek , yollanılmak; 2. geçirilmek; müsaade edilmiş olmak; ciberilgen kata : geçirilmiş , yapılmış hata.
cibert-
göndermek , salıvermek.
ciberttir-
göndermeye , yollamaya , salıvermeye emretsinler demek.
cibi-
nemlenmek , yaş olmak , ıslanmak; cürögüm cibidi : beğendim; bana hoş geldi; boyu cibip oturat : hoş bir rehavet halinde oturuyor.
cibit-
nemletmek , ıslatmak , ıslatmak suretiyle yumuşatmak.
cibitiñkire-
hafif tertip ıslatmak.
cigitsin-
yiğitlik taslamak.
ciktel-
1. dikiş yerlerinden sökülerek dağılmak; 2. taazzi etmek.
cilikte-
hayvanın bütün gövdesini parçalamak; ciliktep , maydalap kaynatkan et ; ufak parçalar halinde haşlanmış , kaynatılmış et; cilik-tep sura- : inceden inceye soyunu sopunusopımu soruşturmak (diyelim , hangi boydan , hangi kabileden , hangi oymaktan ve s. , olduğunu).
cinden-
= cindilen.
cindilen-
delirmek , kudurmak.
cinik-
(karş. cin- II) dolu karınla koştuktan sonra kötü durumda bu- lunmak.
ciniktir-
et. cinik-ten; toygon attı , çaap cürüp , ciniktirdiñ ; miydesi dolu olan atı koşturdun ve onu takatten düşürdün.
cipkir-
tadı fena olan bir nesneden bulantı yahut tiksinti hissetmek; daamı caman eken , çürögüm cipki-re tüştü : tadı fena imiş , bulantı verdi.
cipkirt-
et: cipkir-den.
cire-
sökmek; yüzmek (diyelim , hay- vanın derisini); kesmek , yarmak (diyelim , gemi hareket ederken suyu); yırtmak , yırtıp parçalamak; kat'etmek , enine kesmek.
ciret-
et , cire-den; atı kürtükko batıp , üzöngüdön kar ciretti : ab kara battı ve o üzengilerine kadar çıkan kar üzerinden yürüdü.
cit-
yok olmak , yitmek , kaybolmak; mahvolmak; alda kayda citken , alda kayda cogolgon : mahvoldu , battı; citken oktu atkan ok tabat ats. : kaybolan oku (onun peşinden) atılan ok bulur.-
citir-
et. cit-ten; kazıktı cerge citire kak! : kazığı mümkün olduğu kadar toprağa derin çak!
citirt-
et. citir-den; corgonun tort tamanına taka citirtken folk. : yorga atının dört ayağının hepsini muhkemce nallatmış.
citiş-
müş. cit-ten; alda kayda citişti : bilmem nerede battılar.
ciyirken-
İğrenmek , nefret etmek , iğrenerek titremek.
ciyirkent-
iğrendirmek , iğrenmeyi mucibolmak.
cobo-
II, baş ağrıtmak; doğru cevaptan kaçınarak kırılmak; sen başka sözgö cobobo! : kırılma , sözü başka tarafa çevirme!
cobora-
mırıldanmak , dırlanmak.
cogcoñdo-
yüksek , uzun adamın yaptığı gibi bir hareket yapmak; başını silkmek; başını ve göğdesini silkmek (deve , devekuşu , leylek hakkında).
cogol-
yitmek , kaybolmak , yok olmak; batmak; mahvolmak; defolmak; cogol! : defol!; cogolgon bıçaktın sabı altın ats. : kaybolan bıçağın sapı altındır.
cogoluş-
müş. cogol-dan.
cogorula-
1. yükselmek; 2. yukarı , çıkmak.
cogorulat-
yükseltmek , kaldırmak; baa cogorulat- : fiatı yükseltmek , çıkarmak.
cogot-
kaybetmek; yitirmek; aşırmak (ihtilas).
cogotol-
kaybedilmek , yitirilmek ,. yok edilmek.
cogotur-
et. cogot-tan.
cokto-
1. yoklamak; malûmat araştırmak; tetkik etmek; koydu cokto : koyunları yokla! (hepsi var mıdır); 2. sağu sağmak : ölü için ağlamak.
coktot-
et. cokto-dan; atañdı cok- totpoy , inileriñdi cakşı bak! : babanın yokluğunu hissettirmeyip , küçük erkek kardeşlerine iyi bak!
coktoş-
sağu sağmağı ortaklaşmak , hep beraber sagu sağmak.
coldo-
1. yöneltmek; yollamak; 2. yola devam etmek; birisinin izinden yürümek.
coldoştoş-
1. yoldaş olmak; 2. dost olmak , arkadaş olmak.
colo-
yakın gelmek , yaklaşmak üyü-mö colobo! : evimin semtine uğrama!; evime ayak basma!; men ü-yünö cologondu koydum : ben o-nun evine gitmez oldum.
colooçula-
yolcu olmak , yollanmak , yola çıkmak; memleketler dolaşmak.
colooçulat-
et. colooçula-dan.
colot-
yakm gelmeye , yaklaşmaya , yanaşmaya müsaade etmek; canına colotpoyt : yanına yanaştırmıyor.
colotuş-
muş. colot-tan.
coloy-
adet , nizam; Kırgızdın coloyu-na tüşüp atat : Kırgız hayatına girerek , onu benimsemeye başladı.
coluguş-
müş. coluk-tan.
coluk-
karşılaşmak; raslamak; görüşmek; aga colukup ket : onunla görüşde öyle git!; ona uğra!; onunla karşılaş!; coldoşuna coluktu : arkadaşiyle karşılaştı.
coluktur-
et. coluk-tan; al kişini maga coluktur! : o adamı benimle görüştür!; seni kaydan coluktura-yın? : seni nerde rasgetirebilirim ?
comokto-
anlatmak , hikâye söylemek.
comoktol-
masal mevzuu olmak , ma- sallarda tasvir edilmek. Comoktoo , masal şeklinde tasvir ve anlatma.
con-
II, yontmak , rendelemek; cıgaç condum : değneği rendeledim.
condo-
dağ sırtı boyunca yürümek; sırttan condo- : başkasının adın-c!an faydalanarak diğer birisini aldatmak , dolandırmak; Akmattan ala turgan akçamdı , Karabay sırtımdan condop ketti : Ahmetten alacağım olan parayı (benim adımla) , dolandırmak suretiyle Kara-bay almış.
condon-
şişmek , kabarmak; kamçı tiygen cer bülöödöy bolup condo-nup çıkkan : kamçının değdiği yer , bileği taşı gibi şişmiş.
condur-
yontmıya , rendelemiye zor- lamak.
coodura-
mülâyimetle ve rica ile bakmak; közdörü coodurap , bet - terine kızıl cügürdü : gözleri parladı , yanakları kızardı.
cooduraş-
müş. coodura-dan.
cookalat-
dikkatini başka tarafa çekmek , oyalamak (ilgilendirmek); anı azıraak cookalata tur! : onu bir parça oyala , dikkatini başka tarafa çek.
coola-
harp açarak yürümek; düşmanı koğalamak; düşmanca münasebette bulunmak; coolay : düşmanca , düşmanca niyetlerle; eldey kelgen el beleñ , coolay kelgen coo beleñ? folk. : barış getiren barış-lık kimse misin? yahut düşmanca niyetlerle gelen düşman mısın?
coolat-
harp açarak yürümeye zorlamak , düşmanı koğalamıya icbar eylemek.
coolaş-
düşmanca münasebetlere başlamak , düşman olmak.
coolaştır-
et. coolaş-tan; birisini başka birisiyle kavgaya tutuşturmak , aralarına düşmanlık sokmak.
coolo-
= coola-.
coolot-
= coolat-.
coonoy-
yoğunlaşmak , kalınlaşmak.
coonoyt-
yoğunlaştırmak , kalınlaştırmak.
coonsu-
kendini pehlivan saymak , kuvvetli addetmek; kurulmak; sen coonsubagın , alım cetet: sen pek kurulma , benim (sana) gücüm yeter.
coonsun-
= coonsu-.
coonsut-
et. coonsu-dan.
cooptoş-
1. konuşmak , sohbet etmek; 2. anlaşmak , sözleşmek.
cooru-
sıyırıklarla kaplanmış olan (başlıca , binek atın sırtı); arkası-nan coorudu : atın arkasını yağır-laştırdı.
coorut-
yağırlaştırmak; kol coorut-: eli nasırlatmak.
cootkolot-
= cootkot-.
cootkot-
baş ağrısı vermek (boş lâkırdı ve hareketlerle insanı rahatsız ve taciz etmek); doğru ve açık cevaptan kaçınmak , doğruyu söylememek; yanılmıya çalışmak.
cooşu-
sâkin olmak; ele alışmak; yu- muşamak (yavaşlık , sükûnet kes- betmek); at cooşudu ; at yumuşadı , sükûnet kesbetti.
cooşut-
teskin etmek , yavaştırmak.
corfokto-
yelmek , koşmak.
corgolo-
yorga yürümek; baytalım , canıñ üçün corgolorsuñ ats : ihtiyaç çömlek yakmasını öğretir (harfiyen: kısrağım , kendi canın için yorga yürüyorsun!).
corgolot-
yorga yürütmek , ab yorga yürümeye bırakmak.
coromoldo-
coromoldop aytat : tahminen söylüyor.
cort-
(av , düşman ardı uğrunda) yelmek , koşmak; karışkırça cor-tup cüröt : kurt gibi yeliyor , koşuyor; cele cortocür : yelerek , koşarak.
cortoktot-
et. cortokto-dan.
corttur-
et. cort-tan.
coru-
II, 1. tâbir etmek (yormak); tefsir eylemek; tüş corudum : rüyayı tâbir ettim , düşü yordum; 2. tasavvur etmek , tahminen söylemek; anıgın bilbey ele oy corup süylöp oturat : işin hakikatini bilmiyor; yalnız tahminen söylüyor.
coruktant-
coruktantıp süylö- : kırıtarak konuşmak.
corupta-
hububatı elerken büyük çöpleri kaldırmak (bk. corup).
coruptaş-
müş. corupta-dan.
corut-
et. çoru - II den; oy corut -: etraflıca düşünmek; zihnen göz önüne getirmeye çalışmak; tüş corut- : düş yordurmak , tâbir ettirmek.
cosu-
. sel gibi akmak: akıntı helinde dökülmek: betinen kan cosudu : yüzünde kan ceryeanı gözüktü.
coy-
II, yok etmek; tasfiye eylemek; kaybetmek; yitirmek; sabatsızdık-tı coy- : yazmazlığı tasfiye etmek; bul ooy- ; külünü savurmak , israf etmek; kulaktardı tap katarında coyduk : «kulakları» (ağalan) sınıf olmak itibarile tasfiye ettik.
coydulan-
şuh tabiatli olmak; takılmak (muziplik etmek). Coyguç , yahut bul coyguç : aşırıcı (ihtilâsçı).
coylo-
av aramak yolunda koşmak , yelmek; her köşe bucağı karıştırmak; araştırmak; köp coylogon kuu tülkü , kolgo tüşpöy , koyuucu emes ats. : su testisi su yolunda kırılır (harfiyen : çok yelen tilki bir gün elbette yakayı ele verir).
coyloş-
II, müş. coylo-dan.
coypokto-
1. , yaranmak; 2. bahane aramak.
coypula-
= coypokto.
coyul-
yok edilmek , kaybedilmek , yitirilmek; coyulbas taasir : silinmez intbia.
coyuş-
müş. coy-II den; taarınıçtı coyuşalık : ihtilâfı bitirelim.
coşolo-
1. yuşa ile boyamak; 2. kı- zartmak.
coşolon-
1. yuşa ile bovanmak; kırmızı boya ile boyanmak; 2. kızarmak.
coşolont-
yuşa ile yahut kızıl balcık ile boyanmaya zorlamak; kırmızıya boyamak: kan menen coşolont-: kana bulaştırmak.
coşor-
kızarın-coşorup : pek fazla kızararak. kızarın bozararak.
coşul-
(manaca) = coşu-; sel gibi akmak; şiddetle dökülmek; aşağıya doğru dökülmek (hububat); kan coşuldu : kan sicim gibi aktı; colu coşuldu : yolu muvaffak oldu.
coşuluş-
müş. coşul-dan.
cubanış-
müş. cuban- II den.
cubat-
II, avutmak; okşamak.
cuguylan-
müdahane etmek, yaltaklanmak; yaranmak.
cuguz-
= cuktur.
cuguş-
II, müş. cuk II den.
cuk-
II, yapışmak; catkanga caan cukpayt ats. : <> (harfiyen: yatana yağmur değmez); suu cukpagan : suya düşerse de kuru çıkan kimse.
cukala-
inceltmek, ince yapmak.
cukalat-
et. cukala-dan.
cukar-
incelmek.
cukart-
et. cukur-dan.
cukta-
aş kalıntısını kazımak.
cuktur-
yapıştırmak.
cul-
yolmak; koparmak; ulup-culup : şurasından burasından çekerek; ulup- culup ookat kılgan : şuradan buıradan kapmak, koparmak suretiyle yaşadı.
culdur-
et. cul-dan.
culgula-
it. cul-dan; kolum menen culgulap aldım : elimle yolarak (diyelim, otu).
culk-
yolmak, koparmak, kökünden koparmak; bulkup aldı çıldırdı, culkup aldı tizgindi folk. : yuları kaptı, dizgini kopardı.
culktur-
et. culk-tan.
culku-
= culk-; kagaz terezeni cel üzük culkudu : yel kâğıt pencereyi parçaladı ve kopardı.
culkula-
culgula-.
culkulda-
anî ve keskin hareketler yapmak; mec. direnmek (bir işi yerine getirmekten imtina etmek).
culkuldat-
yakalamak ve silkmek; kapmak; culkuldatkandın üstünö aldı : onu amansız bir surette tartakladı.
culkun-
çırpınmak, kurtulmak için çalışmak.
culkunt-
çırpınmaya yahut kurtulmak için çalışmaya zorlamak veya müsaade etmek; buuruldu minip, bulkuntup, eri ölgöndöy culkuntup folk. : demir kırı renkli ata bindi ve kocası ölmüş kadın gibi çırpınıp atılmaya zorladı.
culkunuş-
müş. culkun-dan; beelerdi eerçip, celedegi kulundar culkunuşat : kazıklara bağlanmış taylar, kısrakların peşinden gitmek için çırpınıyor.
culmala-
eliyle yakalamak.
culmalaaş-
1. birbirinin elini tutmak yahut hep beraber tutmak; 2. dövüşmek (kadınlar hakkında).
culmalat-
et. culmala-dan.
culmuv-
sakalsız gözükmek (başlıca ihtiyarlar hakkında).
culmuñda-
telâşlıca, acele hareketlerde bulunmak, telâş etmek (ihtiyarlar hakkında).
culmuñdaş-
müş. culmuñda-dan.
culun-
ileri atılmak; culunun ordunan tura kaldı : birden yerinden fırladı.
culunuş-
II, 1. birbirine doğru atılmak; 2. hep beraber atılmak; fırlamak; hep birlikte kasdetmek, niyet etmek.
culuş-
1. karşılıklıca yahut hep birlikte yolmak, koparmak; 2. dövüşmek, saç saça, baş başa.. (başlıca kadınlar hakkında).
cumalan-
yuvarlanmak, tekerlenmek; cumalangan çal : (sürçen takatten düşmüş) ihtiyar.
cumarla-
buruşturarak sıkmak.
cumdur-
et. cum-dan.
cumul-
yumulmak (gözler hakkında); yapılmak (yumruk hakkında); cumula tüştü mec. : gayet sevindi, sevinçten donakaldı.
cumurtkala-
yumurtlamak (kuş hakkında).
cumurula-
yumru yapmak; silindir şekline sokmak; cumurulap calgan nokto : silindir şeklinde örülmüş yular.
cumuşa-
cumşa-.
cumuşta-
(yalnız geçen zaman gerondifi şeklinde) cumuştap kelis ile (iş için) gelmek.
cumşa-
1. yumuşamak; 2. birisine bir yumuş (vazife) vermek; birisini bir işte kullanmak; anı suuga cumşadı : onu suya gönderdi; maartınıp kelgen bulu cok, cumşap kelgen kulu cok folk. : sürüp getirecek hayvanı yok; kullanacak kölesi yok.
cumşakta-
yumuşatmak.
cumşal-
mut. cumşa-dan; işke cumşal : işte kullanılmak; bir işe istimal edilmek.
cumşar-
1. yumuşamak; 2. yumuşak tabiatlı olmak.
cumşart-
yumuşatmak, yumuşaklık vermek.
cumşat-
et. cumşa-dan.
cupta-
çift haline koymak; çift teşkil eylemek.
cuptat-
et. cupta-dan.
cut-
II, yutmak; cuttu, imdat!; öldürüyorlar! aldım-cuttum bk. al- IV 1.
cuta-
açlıktan, <> tan ıstırap çekmek; zayıflamak; cutkan cutabayt ats.: yutan acıkmaz; el cutadı : halk <> tan mustarıp oldu (hayvanlarından ayrıldı); mal kıştan cutap çıktı : hayvanlar kışı fena geçirdi (zayıfladı ve eksildi); çöptön cuta-: ot yemi kıt olmak; kolxozdun malı cutabayt : kolxozun hayvanları <> tan ıstırap çekmez.
cutat-
et. cuta-dan; maldı cutatpay aman saktayt : hayvanlara iyi bakıyor, onları aç bırakmıyor.
cutkur-
cutkuz-, et. cut- II den.
cutun-
(başla göğde ile) yiyeceğe, içeceğe uzanmak, ileri atılmak, meyletmek; ilgeri cutunup, söz baştadı : ileri atılarak, söze başladı.
cutunt-
et. cutun-dan.
cutunu-
işs. cutun-dan.
cuu-
I, yıkamak; su eşmek; çamaşır yıkamak; (ölüyü) yıkamak; cuuyt : yıkıyor; bet kol cuu-: el yüz yıkamak, yıkanmak; suuga (yahut seyrek olark suu menen) cuu-: su ile yıkamak; suda yıkamak; kol cuu-: 1) elleri yıkamak; 2) mec. (ablatif ile) mahrum olmak, elden çıkarmak; al aybın cuudu: suçunu sildi. II, yaklaşmak.
cuukta-
yaklaşmak.
cuuktat-
yaklaştırmak.
cuun-
II, yıkanmak; suuga cuun-: su ile yıkanmak.
cuundur-
et. cuun- II den.
cuur-
yuğurmak; karıştırmak; kamır cuur-: hamur yuğurmak yahut açmak; mayga cuurup tokoç kıl-: (hamuru) yağda yuğurarak, ekmek pişirmek.
cuurul-
mut. cuur-dan.
cuuruluş-
müş. cuurul-dan; ak buudaydın ununday cuuruluşup turdu deyt folk.: (sevgililer) beyaz buğdayın unu gibi yuğruldular, birleştiler.
cuuş-
I, hep beraber yıkamak. II, yaklaşmak, yakın gelmek, birbirine yakın gelmek.
cuuşa-
1. tam sükûn ve rahat içinde bulunmak; (karnını doyurduktan sonra tam bir sükûnet içinde ve ımızganarak yatan hayvan hakkında); 2. mec. ölüvermek.
cuuşat-
et. cuuşa-dan; koylorun iyripcuuşatıp salıptır : koyunlarını bir araya yığdı ve onları dinlemeye başladı.
cuuşatıl-
mut. cuuşat-tan; koylor suunun boyuna cuuşatuldı : koyunlar nehir kıyısına dinlenmeye bırakıldı.
cölö-
desteklemek; bir şeye yaslanmak; yardım etmek; tutmak; Manastın başın cölöp , bir suluu kız ol-turat folk. : Manastan başını dilber tutup oturuyor; berişteler kö-törsün , arbaktarıñ cölösün folk. (seni) melekler kaldırsın , yükseltsin , ervah desteklesin!
cölöktö-
desteklemek , dayangaç va- zifesini görmek , tutmak , yardım etmek.
cölön-
dayanmak; şu veya bu nesneyi kendisi için dayangaç edinmek; meyilli yerde yukarıya doğru olan yönet , yokuş.
cömö-
= cömölö-; sözdü başkaga cömöp ketti : sözün konusunu değiştirdi; şıkaalabay cömöp attım : nişan almadım , rasgele attım.
cömölö-
ince iymada bulunmak , kinaye ve telmihlerle konuşmak; sözü başka konuya çevirmek; ihtiyat kayıtlariyle söylemek.
cöndö-
işi yoluna koymak , istikamet vermek , tanzim eylemek; cöndöp süylö- : manâlıca söylemek; cöndöp kıl- : gereği gibi işlemek; te-gin tektep , cönün cöndöp ayt- : (birisi hakkında) inceden inceye , kim ve ne olduğunu anlatmak
cöndöl-
1. düzeltmek , yoluna konulmak , tanzim edilmek; 2. gram. : :iğraplanmak.
cöndöt-
et. cöndö-den.
cönököylö-
basitleştirmek.
cönöl-
yönelmek , hareket etmek; üvdü közdöp cönöldü : evine doğru yöneldi , doğruldu.
cönölt-
yöneltmek , yola koymak.
cönöt-
yöneltmek , yollamak; sözüm-dü cönötpödü : sözümü kesti , söylememe mani oldu.
cönöğkü-
l.dik inişte insanın veya hayvanın yürüyüşü gibi yürümek; 2. tepmek , çifte atmak.
cönü-
hareket etmek , yönelmek.
cönük-
II, işi cönükpöydü : işi düzelmedi.
cörgölö-
hızlı koşmak; ufak adımlarla yürümek (fare, kuş hakkında); sürünmek (böcekler hakkında); gizlenerek yürümek; kâh bir ayakla, kâh öteki ayakla basıp durmak.
cörgölöt-
et. cörgölö-den.
cörgölöş-
müş. cörgölö-den.
cörgömdö-
cörgöm (bk.) yapmak.
cörmö-
çırpma dikişle dikmek.
cörmölö-
emeklemek, sürünmek (diyelim, elleri ayakları bulunan varlıklar hakkında : çocuk, kaplumbağa, örümcek gibi..; ancak yılan hakkında böyle denmez).
cörmölöt-
et. cörmölö-den.
cötkür-
öksürmek; kan cötkürdü : öksürükten kan çıkardı, tükürdü.
cötkürt-
et. cötkür-den.
cötöl-
I, öksürük; kök cötöl : boğmaca.
cöñköl-
mahvolmak , batmak , kay- bolmak.
cöñkül-
yerinden oynamak , harekete gelmek.
cöñküt-
et. cöñkü-den.
cöölö-
I. sürtünmek (diyelim , oba yuvarma sürtünen at yahut inek hakkında): bir nesneye yaniyle dokunmak , değmek (divelim. yüklü bir atın yükiyle bir şeye dokunması hakkında). II, yaya türümek; at minbeyli, cöölöylü folk. : ata binmiyelim de yaya gidelim.
cöölöt-
(birisini) binek hayvanından mahrum etmek; yaya bırakmak : yayan salıvermek.
cöölöş-
II, birbirine dayanmak, birbirine dokunmak; eki nar cöölöşse, ortosunda kara çımın kırılat ats. : efendiler dövüşür, uşakların perçemi kopar (harfiyen : iki hecin devesi birbirine sürtünmeye başlarsa, arada kara sinek mahvolur.) III, hep beraber yaya yürümek.
cöölü-
II, abuk sabuk söylenmek. herze savurmak; sayıklamak; cöölüp kalıptır : saçmalıyor (bunamış olan ihtiyarlar ve kocakarılar hakkında böyle söylerler.)
cöölüt-
şaşırtmak; baştan çıkarmak; saçmalatmak.
cüdö-
kuvvetten düşmek, arıklamak, zayıflamak.
cüdöt-
kuvvetten düşürmek, bitap bırakmak.
cügöndö-
1. oyan geçirmek; 2. gem vurmak (zaptetmek, yavaştırmak).
cügün-
diz çökmek.
cügündür-
eğmek; diz çöktürmek.
cügünt-
emk, diz çöktürmek.
cügür-
koşmak.
cügürt-
koşturmak.
cügürüş-
hep birlikte koşmak; kaçmak.
cüktöl-
mut. cüktö-den.
cüktön-
yüklemek (diyelim, kendisi için kendi atının sırtına yük koymak).
cüktönt-
yükletmek, yüklenmeye zorlama; moyunga anttı cüktönttü : andiçerek söz vermeye zorladı.
cüktöt-
yüklemeye zorlamak, yüklettirmek; ak çatırdı büktötüp, ak dönöngö cüktötüp folk. : beyaz çadırı dürdürerek ve onu beyaz taya yüklettirerek.
cündön-
yüne yahut tüye benzemek; samsaalagan saamayı totunun cünü cündönöt folk. : dalgalanan örgüleri papağan tüylerine benziyor.
cür-
1. hareket etmek, harekette bulunnmak; yürümek; vasıta ile gitmek; cürü!: yürü!, haydi!, gidelim!; esen-coo cüröbüz : sağ eseniz; cürüp ketti : hareket etti, yerinden kımıldadı; gitti; 2. niyet etmek; ... ye yakın olmak; ölgönü cüröt : çıkmamış canı var, ölüme yaklaşmıştır; at alganı cüröm : at almayı düşünüyorum, at almak niyetindeyim; 3. hizmet etmek; ücretle çalışmak; al bayga cürgön : o, bay yanında çalıştı; malay cür yahut malaylıkka cür- : ırgat olarak çalışmak; 4. birisi yahut bir nesne olduğu anlaşılmak; ay manuñ Karabay bolup cürbösün?: vay bu Karabay olmasın?; 5. yardımcı fiil olmak üzere, baş fiilin işine süreklilik ve devam mahiyeti verir; usul bakka ceyin tekserilbey cüröt : tâ şimdiye kadar teftiş edemiyor; sen mından arı tentek bolbov cür! : sen bundan böyle sersemliği bırak!
cürgüz-
harekete getirmek, icra etmek, yürütmek; üstömdük cürgüz- : hüküm sürmek; çarba cürgüz- : iğelik işletmek, idare etmek.
cürgüzül-
harekete geçirilmek; tatbik edilmek; önöktüp cürgüzülüp catat : mücadele yürütülüyor.
cürmüy-
= şümüröy.
cüröksün-
korkmak, korkaklık göstermek.
cürüştö-
yürüyüşü hızlatmak, daha çabuk yürümek.
cütkün-
ileri uzanmak, ileri atılmak, hücuma, saldırıya hazırlanmak; buudan çalış mal eken, cügüröm dep cütküngön folk. (at) –yürük hasletlerine malik olan bir hayvandır, koşmak arzusiyle hep ileri atılıyor.
cütkünt-
et. cütkün-den.
cüyölöş-
birbirine deliller getirmek; birbirini gürültüsüz kanıtmaya çalışmak.
cüyürt-
cüyürtö basıp oltur- : çömelmek.
cüz-
III= süz- 2.
cüzdön-
yüzce benzemek; aç calañgiç cüzdönüp folk. : aç Azrail gibi çatık çehreli.
cüzdür-
= süzdür-.
cüülüt-
sürüklemek; teşvik eylemek.
cüürt-
cüürtö basıp otur : bacaklarını bükerek, tek bir diz üzerine durmak (diz çökerek atmak istiyen nişancı böyle bir vaziyet alır).
cıbıcı-
kaynaşmak; kalabalık halinde hareket etmek.
cıbılcı-
ağır ağır , gevşek hareket etmek; cıbılcıgan cigit: beceriksiz , delikanlı; cıbılcıp suu agıp atat: su gayet zayıf sızıyor , az ve yavaş akıyor; cıbılcıbay batırak aytsañçı! : uzatmadan , daha çabuk söylesene!
cıbılıktat-
köz cıbılıktat - : hızlı hızlı göz kırpmak.
cıbıra-
durmadan ve hızlıca uğraşmak , kaynaşmak.
cıbıñda-
hızlıca göz seğirmek; gözle işaret etmek.
cıdı-
1. dökülmek (kıl ve saç hakkında) ; dökülmek (yün , tüy hakkında) çaçı: tazdın başınday cıdıp tüşüp kalgan: saçı kelin saçı gibi dökülmüş; 2. ordo (bk.) oynarken , kaideye riayet etmemesi yüzünden oyundan ayrılmak.
cıdıt-
et. cıdı-dan.
cıgıl-
devrilmek , düşmek , yere serilmek; yenilmek; cıgılsañ nardan cıgıl ats. : mahvolsan da çalgı altında mahvol! ( harfiyen: düşersen , hecin devesinden düş!) ; astına cıgıldı : ayaklarına kapandı; el sözünö cıgıldı folk. : halkın dediğine boyun eğdi; ayıpka cıgıl- bk. ayıp 3.
cıgılış-
II, müş. cıgıl-dan.
cıgın-
<< sarığı>> arkaya kıvırmak (kadınlar hakkında) .
cık-
II, devirmek , yenmek , yere çalmak; suu cık- : suyu akıtmak; aldına cık- : ayaklarına kapanmaya zorlamak; ayıpka cık- bk. ayıp 3.
cıl-
II, hareket etmek , kımıldamak; emeklemek: yere doğru pek fazla eğilerek yürümek; suu cılıp agat: su ağır ve süzülerek akıyor; akırın cılıp barıp konobuz: ağır ağır yürüyeceğiz ve konakta (gece konacak yerde) duracağız.
cılañaçta-
giyimini çıkartmak . soymak.
cılañaçtan-
giyimini çıkarmak , soyunmak.
cılañbaştan-
başı açmak ( başa giyilen nesneyi çıkartmak suretiyle ) .
cılbış-
yerinden oynamak , kaymak.
cılcı-
kımıldamak , hareket etmek.
cıldır-
yerinden oynatmak; yerinden kımıldatmıya zorlamak; koydu beri cıldır: koyunları bu yana sür!
cıldızda-
suu cıldızdap kirdi: su pek fazla taştı , su her tarafı bastı.
cıldızdal-
örselenmek (diyelim , giyim hakkında) .
cıldızdan-
yıldız gibi parlamak , yıldıramak.
cılmala-
düzelmekte , rendelemek , rendeden geçirmek.
cılmalat-
et. cılmala dan.
cılmay-
gülümsemek , tebessüm etmek; cılmayıp kal! : terin dibine bat!
cılmayış-
gülümsemek birbirine tebessüm etmek.
cılmañda-
1. şen ve gülümseyen bir çehre sahibi olmak; 2. çabuk ve çevikçe yürümek; cılmañdagan taygan: çabuk araştıran taygan tazı ( köpek) .
cılmıñda-
gülümseyen çehreli olmak.
cılmıñdat-
et. cılmıñda-dan.
cıloolo-
dizginden tutmak.
cılpılda-
hızlı bir hareket yapmak; çevik ve sokulgan olmak; tabasbus etmek , yaltaklanmak; suudan çıkkan balıktay kolgo karmalbay cılpıldayt : sudan çıkmış balık gibi kıvrılıyor ve kendisini yakalatmıyor.
cılpıñda-
ustalıkla , atiklikle hareket etmek , iş görmek.
cılpışta-
yaranmak; yaranır gibi gözükmek; yaranarak telaş etmek.
cıltılda-
yıldıramak , yalabımak.
cıltıldat-
et. cıltılda- dan; balalardın ot cıtıldatıp catkandarın kördü: çocukların ateş tutuşturduklarını gördü; cıltıldatıp at mindi: ata binerek kurulmuş.
cıltıldaş-
müş. cıltılda- dan.
cıltıra-
parlamak , yalabımak.
cıltırat-
parlatmak , yıldıratmak , parlamaya , yalabımaya zorlamak.
cıltıy-
bir işi çabucak ve sezdirmeden yapmak; cıltıyıp kaçıp ketti: gizlice sıvıştı.
cıltıñda-
işve yapmak , kırıtmak gözlerle , yüzle) .
cıluula-
ılıtmak , ısıtmak; cıluulap cap- : sıcak örtmek; cıluulap camın- : sıcak örtünmek.
cılçıy-
1. daracık olmak (delik hakkında) ; 2. dar gözlü olmak.
cılı-
ılımak , ısınmak.
cılın-
ısınmak , ılınmak.
cılınt-
ısınmıya zorlamak , ılıtmak.
cılıt-
ılıtmak , ısıtmak; suu cılıt- : su ısıtmak; boy cılıtçu kep gönüle hoş gelen söz , lâkırdı.
cılışta-
yavaşça hareket etmek; oorusu kündön küngö cılıştap oñolup kele atat: hastalığı günden güne iyileşiyor , geçiyor.
cımsalda-
esrar perdesiyle örtmek; kaplamak , saklamak.
cımsaldat-
et. cımsalda- dan.
cımılda-
yıldıramak , ışık saçmak , parlamak; renkten renge girmek; öñüñ cımıldap turat: yüzün nur saçıyor , sevimli görünüştedir; cımıldap kül- : gönüle hoş gelecek şekilde gülümsemek; cımıldagan cip: sağlam ve düz bükülmüş iplik; içnen cımıldap turat: sevinç karışık sabırsızlık hissediyorlar.
cımıldat-
et. cımılda- dan; cımıldatıp say- : ufak ve sık dikişle dikmek , işlemek.
cımır-
cımırıp: gizlice; cımırıp katıp aldı: sakladı , gizledi.
cımıray-
caranın oozu cımırayıp bütö turgan bolup kaldı: yaranın ağzı kapanmaya başlayıp , onulmaya yüz tuttu.
cımıy-
büzülmek , kısılmak.
cımıyış-
müş. cımıy-dan ; tülkü körgön bürküttöy cımıyıştı: tilki görmüş karakuş gibi büzüldüler.
cımıñda-
gülümsemek; işvelice kırılmak; yaranmak.
cımıñdat-
et. cımıñda- dan; köz cımıñdat- : gözü yarı kapatmak , yumdurmak; göz kapaklarını bitiştirmek.
cımıñdaş-
müş. cımıñda-dan.
cıpılda-
cıpılda- ; cıpıldagan: atik , çok canlı ve oynak.
cıpılıkta-
hızlıca göz kırpmak; közü cıpılıktayt: hızlıca gözlerini yumup açıyor.
cıpılıktat-
et. cıpılıkta- dan.
cır-
yırtmak , parçalamak.
cırga-
lezzetlenmek ( dadanmak) ; haz duymak; refah içinde yaşamak.
cırgat-
refah , haz ve lezzet vermek lezzetlendirmek; camandın can cırgatarı uyku ats. : kötü (adamın ) can zevki- uykudur.
cırt-
II, yırtmak , parça parça etmek.
cırtakta-
1. yaş akıtmak , gözden daima yaş gelmek; 2. münasebetsizce gülümseyip durmak.
cırtañda-
= cırtakta- .
cırtañdat-
et. cırtañda- dan; közün cırtañdatıp: ( hasta) gözlerinden yaşlar akıtarak.
cırtkıçtan-
yırtıcıya dönmek; cırtkıçtangan ak gvardeyester: yırtıcıya dönmüş beyaz gardçılar (kaytakçı unsurlar) . cırtkıçtık , yırtıcılık , yırtıcılık temayülleri ve hareketleri.
cırttır-
et. cırt- II den.
cırtıl-
yırtılmak , parça parça olmak.
cırıl-
yırtılmak , parçalanmak , parça parça olmak.
cırılt-
et. cırıl- dan.
cırımda-
( kolan bağlandıktan sonra) küçük kayışlarla pekitmek.
cırımdat-
et. cırımda- dan.
cıtta-
1. koklamak , koku vermek; 2. koklamak; 3. okşamak , öpmek ; tamagıñdan balam – ay , takıldatıp cıttayın folk. çocuğum , boynunu (harfiyen: boğazını) şaplatarak öpeyim.
cıttagıla-
it. cıtta- dan.
cıttan-
kokmak , koku vermek; ter cıttanat: ter kokusu geliyor; cıpar cıttanat: mis kokuyor , güzel koku çıkıyor.
cıttat-
1. koklatmak , koklamaya zorlamak yahut müsaade etmek; 2. öptürmek , öpmeye bırakmak.
cıttaş-
müş. çıtta- dan; attar cıttaşıp baştarın caykaştı: atlar koklaştılar ve başlarını salladılar.
cıtık-
alışmak ( diyelim , uzun zaman kullanılan bir şey yahut içinde uzun zaman yaşanan bir eve) .
cıy-
II, yığmak , yığın halinde toplamak , küme haline koymak; biriktirmek; attın tizginin ( yahut oozun) cıyıp cür! : atın dizginini iyi çek , atın başını boş bırakma !
cıydır-
yığdırmak , toplamatmak .
cıyna-
toplamak , yığın halinde yığmak.
cıynakta-
1. toplamak; takım halinde toplamak; 2. tutarını göstermek.
cıynaktal-
1. toplamak , takım yapılmak; 2. tutarı gösterilmek.
cıynal-
toplanmak , yığılmak; el cıy-
cıynalış-
II, müş. cıynal-dan.
cıynat-
et. cıyna-dan.
cıynatıl-
toplatılmak (üçüncü şahısların emriyle); otun cıynatıldı : (toplamaya emredildi ve) odun toplandı.
cıynaş-
müş. cıyna-dan.
cıynaştır-
et. cıynaş-tan.
cıyr-
= cıyır.
cıyrıl-
= cıyırıl-.
cıyrılt-
= cıyırılt.
cıyıl-
toplanmak , yığılmak , kümelenmek , birikmek; cıyılgan curt: toplanan halk.
cıyılış-
müş . cıyıl- dan.
cıyın-
II, toplanmak( hazırlanmak) ; erterek cıyın: erkencehazırlanınız! ; etek- ceñin cıyınıp işke kirişti: eteklerini , yenlerini toplayıp , işe girişti.
cıyında-
hazırlanmak , derlenmek.
cıyıntıkta-
toplamak , yekûn çıkarmak.
cıyıntıktal-
toplanmak (cemedilmek) , tutarı gösterilmek , yekûnu çıkarmak.
cıyır-
sıkmak , büzmek.
cıyırıl-
kıvrılmak (yılan ,kurt hakkında); büzülmek.
cıyırılt-
kısılmaya , büzülmeye zorlamak.
cıyış-
II= cıynaş.
cıyıştır-
1. toplamak; 2. tavsiye etmek (diyelim , bir teşebbüsü; alışverişi).
cıñalaçta-
= cılañaçta- .
cışı-
uğmak , silmek , açmak ( temizlemek) ; samoordu kum menen cışı! : semaveri kumla aç! ( temizle) ; arkamdı cışıp ber! : arkamı bir parça uv! …
cışıl-
1. mut. cışı- dan; 2. arıklamak , zayıflamak.
cışın-
oğulmak , kendi kendini oğmak.
cışıt-
et. cışı-dan.
daa-
ıı, cür’et etmek; cesaret etmek; atılmak; seniñ cürögüñ kantip daayt? : nasıl cesaret ediyorsun?; nasıl korkmuyorsun?; baruuğa cürögü daabayt: varmaya cesaret vermiyor; men ağa daap tiye albadım: ben ona dokunmaya cesaret edemedim.
daamdan-
bir yabancı tad sezmek; oozu ermen daamlanıp: ağzıda pelin tadı duyarak.
daarattan-
aptes almakç
daarda-
pataklamak (toplu halde bir tek kişiyi).
daarı-
değmek; hafifiçe dokunmak; değmeden geçmek; ok daarıdı: kurşun hafifçe dokundu; çımın daarıp ketiptir: sinek (uçarken) hafifçe dokundu; munu cin daarıp ketken: bunu cin çarpmış; kıdır daarığın: hızır ilişmiş: talihli; muvaffak olan; emine mınçalık daarıdñ?: neden böyle coştun?
daarıt-
et. daarı-dan; canıma daarıtpadım: yanıma yanaştırmadım.
dabala-
tedavi etmek; emlemek.
dabdırañda-
korku-korka, mütereddid basmak (bütün dört ayağ ile aksayan hayvan hakkında): turup kaldı koy küröñ dapdırañdap, dalaktap: folk. topal ayaklar ile biçimsizce basarak, koyu al at durdu kaldı.
dabıra-
ayak patırtısı çıkarmak.
dabırat-
et. dabıra-dan.
dabırla-
= dabırat-.
dabırlat-
= dabırat-.
dabırtta-
ayak patırtısı çıkarmak.
dabışta-
1. bağırmak. 2. seslenmek.
dagdaar-
şaşalamak, afallamak (ne yapacağını bilememek).
daladayt-
et. dalday-’dan; kuş kanatın daldaytıp catır: kuş kanadını yayarak yatıyor.
dalakta-
= dalbakta-.
dalbaala-
= dalba ıı.
dalbaar-
yorulmak; kuvvetten düşmek; atıñ dalbaarıp kalıptır: atın takatten düşmüş.
dalbakt-
biçimsizce ve ağır – ağır yürümek; dalbaktap çügürü keldi: biçimsizce ve çok ağır bir tarzda koşup geldi: eteği kulaalının kanatınday dalbaktayt: eteği çaylak kanadı gibi (biçimsiz ve hantal) dalganıyor.
dalbaktat-
et. dalbakta-dan;kanattarın dalbaktata sermegileyt: kanatlarını biçimsizce çırpıyor.
dalbala-
= dalba- ıı.
dalbalakta-
= dalbakta-.
dalbasala-
boşuna uğraşmak; tahakkuk etmeyecek hayallere kapılmakla ilgili olarak çabalamak.
dalbasta-
= dalbasala.
dalbañda-
= dalbakta-.
dalda-
ıı, hedafi dürüst, doğru tayin etmek; nişan almak; daldap attı: dikkatle nişan alarak ateş etti; kazandı oçokko daldap as! : kazanı ocağa düz, doğru koy!
daldakta-
biçimsizce ve hantalca hareketler yapmak (uzun boylu ve hantal kimse hakkında).
daldala-
örtmek; perdelemek; himaye etmek; korumak.
daldalan-
saklanmak; gizlenmek; bir perde arkasında saklanmak.
daldalat-
et. daldala-’dan.
daldanış-
müş. daldalan-’dan.
dalday-
1. yatıp uzanmak, serilmek (kocaman ve biçimsiz birisi veya bir şey hakkında); catkan eken daldayıp folk. : (uzun boylu ve hantal adam) serilip yatmış 2. biçimsiz, hantal ve şaşkın bir görünüşte olmak; tüşünö albay daldayıp turdu da kaldı: hiçbir şey anlamayıp, afallayıp durdu.
daldañda-
dim – dik, yana çıkık duran (mes. büyük kulaklar hakkında). dim – dik, yana çıkık durmak (mes. büyük kulaklar hakkında).
daldıra-
1. gevşemeş; 2. tembelleşmek.
daldırat-
et. daldıra-’dan.
daldıy-
= dalday-; daldıyğan kağaz: büyük kağıt yaprağı.
dalilde-
isbat etmek; deliller göstermek. isbat edilmek, tekit edilmek.
dalildet-
et. delilde-’den.
dalpay-
büyük ve biçimsiz olmak; dalpayıp kelip, bir coru kondu: bir akbaba uçup geldi ve kondu.
dalpılda-
1. dalgalanmak; 2. manasız sözler söylemek; çene çalmak; dalpıldap ele basıp cüröt: aylak aylak dolaşmak (evde – eve gezmek); kaçan bolso ele dayını cok dalpılday beresiñ: sen her zaman saçma şeyler söylüyorsun.
dalpıldat-
et. dalpılda-’dan.
dalılan-
omuzlarının şeklile birisini, bir nesneyi andırmak; şumkar dalılañan azamat: omuzları sungur omuzlarını andıran yiğit.
damlan-
umut etmek; hırslanmak; aç gözlülük etmek.
dampañda-
hareket etmek (biçimsiz yahut gayet bol elbise giymiş adam hakkında); atka mindi dampañdap folk. : bütün ağırlığı ile ata bindi.
danda-
müşkülpesent (güçbeğenir) olmak; iddialı olmak; beğenmezlik etmek.
dandat-
et. danda-’dan.
danday-
övünmek; caka sarmak.
dandaysı-
övünür gibi olmak; caka satar gibi olmak.
danekerle-
1. tutkallamak; 2. lehimlemek
dapılda-
= dalpılda-.
darala-
bir yana bariz olarak ayırmak; bariz vazıh yapmak.
darbay-
= darday ıı.
darbayt-
= dardayt-: çoñ murutun darbaytıp folk.: kocaman bıyığını öne doğru dikerek.
darbı-
kızışmak; şiddetli heyecana kapılmak; gemi azıya alarak koşmak (at hakkında): at darbısa, eşek koşo darbıyt ats.: atın koştuğunu görünce eşek de koşmaya başlar.
darbıt-
et. darbı-dan.
dardakta-
biçimsiz,hantalca yürümek.
dardalañda-
neşeli ve gamsız olmak; samimi tabiatlı olmak; dardalañdap köçödö cügürüp cüröt: gamsız ve neşeli neşeli sokakta koşuyor.
dardalañdat-
et. dardalañda-dan: dardalañdatıp elge cayıp cüröt: bütün halka yayıyor.
darday-
ıı, kocaman ve şişman görünüşte bulunmak; dışarıya doğru çıkık durmak (herhangi bir kocaman nesne hakkında); pek fazla şişmek; kabarmak; dardayıp cattı: uzanıp yattı (kocaman ve şişman hakkında); dardağan çoñ üy: kocaman ev; içi dardayıp kööp ketiptir: karnı pek fazla şişmiş, kabarmış.
dardayt-
et. darday- ıı-den.
dardañda-
= dardakta-; dardañdap ele maktana beret: boyuna ve boşuna övünüyor.
darkılda-
= darkıra-.
darkıra-
şiddetli bağırmak; boğazı yırtılıncasına bağırmak, haykırmak.
dartta-
dert çekmek; kederlenmek; hasta olmak.
darttan-
mut. darttan-dan.
darıla-
tedavi etmek.
darılan-
tedavi olmak.
darılant-
kendisini tedavi ettirmek.
darılat-
tedavi ettirmek.
darılda-
1. cart sesi çıkarmak (yırtılan kağıt, kumaş ve benzerler hakkında); darıldap ayrıılıp ketti: cart diye yırtıldı; 2.(davudi sesle) bağırmak.
darıldat-
et. darılda-dan; darıldatpay arı alğıla! : bağırtmadan öteye götürün!
darımda-
darım (bk.) usulu ile tedavi etmek.
dası-
itiyat etmek;el alışmak; dasıbağan; tecrübesiz; toy; dasığan corğo: çok binilmiş yorga (at).
datta-
1. imdada çağırmak; şikayet etmek; 2. istinaf etmek.
dayarda-
hazırlamak; hazır eylemek; yavaş – yavaş hazırlamak.
dayardal-
hazırlanmış olmak.
dayardan-
hazırlanmak.
dayardanıl-
hazırlanılmış, hazırlanmış olamak.
dayardat-
et. dayardan-dan.
dayrıt-
et. dayrı-dan.
dayında-
1. meydana çıkarmak; tarif etmek; tayin eylemek; 2. hazırlamak.
dayındal-
1. açılmak; belli olmak; tayin edilmek; 2. ihzar edilmek.
dayındat-
et. dayında-dan; şeker şerbet, şirin aş dayındatıp berdirip folk.: şeker, şerbet ve tatlı hazırlatarak ve sundurarak.
dayındaş-
müş. dayında-dan.
dañazala-
= dañaza kötör- (bk. dañaza).
dañkay-
öne çıkmak; çıkık durmak; mağrur bir tavırla göklere yükselmek; kabarık durmak; dañkayğan ak üylör: muhteşem (büyük) evler.
dañkayyt-
ett. dañkay-dan.
dañkılda-
yüksek notlar üzerine uzun sesler çıkarmak;çınlamak; ırçının baarı dañkıldap, surnayları añıldap folk. : muganniler (hanendeler) in hepsini şakıyor, zurnaları ötüyor.: dankıldağan col: sağlam,işlek yol.
dañğıl-
1. dayanıklı; saşlam; dañğıl col: sağlam işlek yol; işke dañğıl cigit: işe tahammülü olan ve becerikli delikanlı; 2. iş bilen; bilgiç.
dañğıra-
= dañkılda-,dañğırağan col: iyi çiğnenmiş işlek yol.
dañğırat-
et. dañğıra-dan.
dañılda-
= dıñılda-.
dağdal-
= takşal-.
dağday-
çıkık durmak; kökürögü dağdayğan: göğüsü kabarık duruyor.
dağdayt-
öne doğru çıkarmak; köküröğön dağdaytıp: göğsünü öne doğru çıkararak.
dağdañda-
geniş, bol yakasını sallayarak yürümek.
dağdañdat-
yakasından tutarak sarsmak, silkmek; tışka dağdañdatıp süyröp: yakasından tutarak, dışarı sürükleyip.
de-
1.demek; söylemek; emne dediñ: ne dedin?; deeli yahut deyli: diyelim; degen menen: ne dense densin lakin...; öylesi öyle, amma…; bununla beraber; kün, tün debey (yahut debesten): gece gündüz demeden, geceli – gündüzlü; yirmi dört saat; çaş, karı debey: genç ihtiyar demeksizin: hem gençler, hem ihtiyarlar; eñ köp degende: en çoğu; azami beş gün; hiç de beş günden fazla değil; on kün degende: on gün geçer – geçmez; eñ çok degende: topu topuna; en azı; asgarisi; a degende: 1) olduğı anda; 2) durup – dururken; esaslı bir sebep yokken; ana - mına degende (yahut degiçe) cönöy turğan ubakıt kelip kaldı: şöyle - böyle derken, yola çıkma zamanı da geldi; a dep kelgenimde: ben gelir-gelmez; ben ilk defa geldiğimde; aytayım degenim: demek istediğim; bak ben ne demek istiyorum; alamın degendey kıldı: güya alacak gibi davrandı; öl dese ölüp, tiril dese – tirilgen: her şeyi itirazsız yaptı (harf.: öl! deseler- öldü; dirildi! deseler- dirildi); akılduu dese- akılduu çıyrak dese – çıyrak: akıllı istersen- akıllı, atik istersen- atik; ooy, deseñçi, al kündör esten çıkpayt!: ah efendime söyliyeyim, o günler unutulamaz!; emnege(yahut nege) deseng: bu, ondan, dolayıdır, ki… 2. tesmiye etmek; ad vermek; tesmiye edilmek; adlanmak; tesmiye edilmiş, adlanmış olmak; değen: denilen; adlanan; (adet olduğu üzere, tesmiye edilen şey dinleyene meçhul olduğunda yahut taaccup, memnuyetsizlik ifadelerinde kullanılır); oş degen şaarda: oş denilen şehirde; yenot degen ayban: yenot denilen hayvan; üç kün değende ürümçö degen şaarga kirişti: üç gün geçince ürümçö denilen şehre girdiler; bul emne degeb kep-: bu nasıl söz!; bu da ne demek-; 3. düşünmek; niyet etmek; bir gaye gözetmek; emne dep keldiñ? : ne maksatla geldin? ; okuymun dep keldim: okumak maksadıyla geldim; aytayın degenderimdi ayta albay kaldım: söylemek istediklerimi söyliyemeden kaldım; biz attanalı dep catkanda: biz atlara binmek üzere iken; şamal bastayın dedi: rüzgar dinmek istiyor, dinmeye başlıyor; baray desem, butum ooruyt: gitmek isterdim, fakat bacaklarım ağrıyor.
dedir-
et. de–den; kıl dedirmeyinçe kılbayt: yap demedikçe yapmıyor; kendi teşebbüsü ile yapmıyor; dedirbey barat: emretmeden varacak.
dedirt-
et. dedir-den; balp dedire suğunup, kurk dedire cuttu ele folk.: hırsa kapanarak, gürültü ile yuttu.
deel-
= del ıı; deelgen: denilmiş; söylenmiş.
degde-
şiddetle arzu etmek; okuuğa degdep kaldım: tahsil arzusuyla yandım; tündö catsam canıñda, körsöm dep kündüz degdeymin folk. eğer seninle beraber gece yatarsam, gündüzün seni görmek arzusu beni üzüyor.
degdel-
mut. degse-den: köñül degdelet: gönül arzusu ile yanıyor.
degdet-
şiddetli arzu uyandırmak; cürök degdet – yahut köñül degdet-: arzu uyandırmak; cürögömdü degdetip, cürölü deysiñ kalıspay folk.: yüreğimi arzu ile hareket getirerek, «biri – hepimizden ayrılmaz olalım» diyorsun.
degdeñdet-
et. degdeñde-den; anı degdeñdetip süyröp keldi: onu arkasından dürte – dürte sürüklediler; onu zorlayıp sürüklediler.
degdeşe-
müş. degde-den; tamaşanı körüügö degdeşip, tegeretegi ayıldardan el köp keldi: şenlikleri görmek arzusuyla civardaki avullardan (köylerden) çok halk geldi.
degiz-
et. de-den.
deki-
tehdit etmek; korkutmak; gözünü yıldırmak.
dekilde-
sabırsızlık göstermek; bir işi acele, üstünkörü yapmak; ivmek; cöö dekildep gazeta taşıyt: koşa – koşa gazete dağıtıyor; al kaçan kelet dep, dekildep turduk: o ne zaman gelecek diye sabırsızlıkla bekleyip durduk.
dekildet-
et. dekilde-den; kitepti ciber dep, dekildete beret: kitabı gönder diye sıkıştırıyor.
del-
ııdenmek, denilmek.
delbelekte-
acele yürümek.
delbelen-
meczup olmak.
delbelent-
et. delbelen-den.
delbeñde-
telaş etmek.
delbire-
dalgalanmak (mes. bayrak hakkında).
deldelekte-
boşuna telaş etmek; dolaplı kafeste dönen sincap gibi çabalamak; bir tiyin tappay, cayı – kışı deldelektep cürgönüng cürgön: kışın – yazın on para kazanmadan boşuna çabalıyorsun (didiniyorsun).
deldey-
1. dim – dik durmak (mes. kulaklar hakkında); kulağı deldeyip turat: kulakları dim – dik duruyor; 2. afallamak; apışmak; dona kalmak; emine kıların bilbey, öz közünö işenbey, deldeyip kaldı: ne yapacağını bilmeyip, kendi gözlerine inanmayıp, afalladı kaldı.
deldeyt-
et. deldey-den.
deldeñde-
1. dim – dik durmak: sivrilip durmak; 2. şaşkın – şaşkın hareketler yapmak; deldeñdep cüğürüp cüröt: şaşkın bir halde koşuyor, çırpınıyor.
deldeñdet-
et. deldeñde-den.
delgir-
= delöörü.
delin-
denilmek; adlanmak; tesmiye olunmak; telaffuz edilmek.
delpilde-
dalgalanmak; (rüzgarda herhangi bir büyük kumaş parçası hakkında).
delpildet-
et. delpilde-den.
delöörü-
şiddetli temayül izhar etmek; adamakıllı kızışmak; hırslanmak.
delöörüt-
temayülü mucib olmak; kışkırtmak; hırslandırmak.
demci-
arkadan itmek (kalabalıkta arkadakilerinin öndekilerini sıkıştırması gibi); ileriye yürümek; kerkim çapkan sayın demcip tiydi: baltacığım her vuruşta daha yukarı değiyor (bir diğneği dik tutarak yontarken).
demde-
haşlamak, kaynamış suya atmak ve öyle bırakmak; çay demde-: çay demlemek; kürüç demde-: pirinç demlemek: kaynar suda bırakmak; pilav pişirmek; oor balkañdı, işçi, demdep ker: işçi, ağır çekicini yüksek kaldır!
demden-
kuvvet toplamak; sağlamlaşmak.
demdet-
et. demde-den; çay demdet-: çay demletmek; paloo demdet-: pilav pişirtmek.
demdüü-
pervasız; cesur; kur demdüü: boşuna, faydasız yere gayret sarf eden, didinen (işi yerine getirmek için henüz uygun şartlar meydanda yokken).
deme-
ıı, (hububati mayileri) ilave etmek katmak; küç deme-: kuvvet toplamak; üstünö suu deme-: üzerine su ilave etmek; seni demep kelgemin: senin yardımına güvenerek gelmişim; demep – demep: bir daha; tekrar – tekrar.
demik-
1. ağır ve sık – sık solumak (kapalı ağızdan); nefes darlığından muztarip olmak; at demigip turat: at sık-sık soluyor 2. cehdetmek, gayret etmek, istihdaf etmek; temayül göstermek; ilgeri karay demigip: ileriye doğru gayret ederek.
demit-
1. kuvvetle ileriye doğru atılmak; toodan aktı taşkın sel,cılğa menen demitip: dağdan taşkın sel aktı, dere boyunca atılarak; it etegin culup alçuday demite berdi: sanki eteğini yırtmak ister gibi, köpek şiddetle saldırdı; 2. göğüsle dayamak, itmek (başlıca,üzerinde bulunduğun atın göğsüyle).
dendeñde-
hızlı - hızlı hareket etmek.
deniy-
düm-düz olmak; pürüzler giderilmek.
deniyt-
düzletmek; pürüzler gidermek.
depkir-
IV, öksürmek; atım depkirin kalıptır: atım öksürüyor.
depkirt-
et. depkir-IV’ten.
derdeñde-
1. kabarmak (burun kanatları hakkında); attıñ tanoosu derdeñdep, teri zirkireyt: atın burun kanatları kabarıyor ve teri akıyor; 2. (küçücük birisi hakkında) heyecanlı ve döğüşmeye hazır bir halde bulunmak; canlanmak; 3. gururlanmak; sen emne derdeñdep kalıpsıñ? : sen neden bu kadar gururlanıyorsun?
deviz-
r. şiar (devise).
deñgeldeş-
I, müsavi, denk; eköönün küçü deñgeldeş: ikisinin gücü denktir. II, rekabet etmek; boy ölçüşmek, asman menendeñgel deşken deşken uçsuz too: gökle boy ölçüşen, ucu-bucağı olmayan dağ.
deñkiy-
aşırı uzun boylu ve çirkin olmak (başlıca, kadınlar hakkında); u deñkiygen! : vay, seni, ızbandıt!
deş-
II, (bazen deşiş-) hep beraber söylemek; demek; sözleşmek; antlaşmak, anlaşmak.
dikilde-
= düküldö; dikildep cürögü kaktı: yüreği sık-sık çarptı.
dikildet-
= düküldöt-.
dirilde-
= dirkire-; tooşu dirildedi: sesi titredi; üşüp dirildep turam: üşüyüp titriyotum; dirildep kan çığıp turat: kan fışkırıp duruyor.
dirildet-
et. dirilde-’den; tooşun diril-detti: sesini titretti. .
dirkire-
1. titremek; 2. ince,kuvvetli ve titrek creyan halinde akmak; bütkön boyu dürküröyt, emçekten sütü dirkireyt folk. bütün vücudu titriyor, memesinden süt akıyor.
dirkiret-
et. dirkire-den.
dodolo-
yığın, küme halinde toplamak; dodolop koygon kül: yığın halinde toplanmış kül.
dolbordon-
projesi yapılmış olmak.
doldoy-
: şımım dal-dal bölünüp, kiri muzday doldoyup folk: donum parça- parça olmuş, kiri katmer katmer duruyor.
dolulan-
muziplik etmek; direnmek.
dombult-
öne doğru yürütmek, hızlı koşturmak.
doola-
dava etmek, hak iddia etmek; mahkemede duruşmak.
doolat-
et. doola-dan.
doolaş-
biri-birini dava etmek.
doolaştır-
(üçüncü eshası) karşılıklı davaya, mahkemeye kadar gitmeye sebep olmak.
dordoy-
kabarık, şişkin, şişman olmak; dordoyğon, kalıñ ootu: kaba, kalın çuha; oozu dordoyup şişip kalıptır: dudakları pek fazla şişmiştir.
dostoş-
dostlaşmak; ahbap olmak.
dozoktol-
= tozoktol-
doğdoy-
tıknaz ve sağlam gözükmek.
dubala-
1. dua ile tazarru etmek, yakarmak; 2. dua okuyup üfürmek (diyelim, deva olmak üzere, suyu üfürmek).
dubalat-
et. dubala-dan.
dubulda-
= dulda.
duluy-
1. (başlıca, geniş suratlı kimse hakkında) somurtmak; surat asmak; unçuk pay ğana duyulup oltura berüçü: o, adeti olduğu üzere, somurtarak oturuyor ve susuyordu; 2. direnmek, inat etmek.
dumabala-
sarmak.
dumbalan-
sarılmak; dumbalanıp cat-: başından örtünerek yatmak.
dumuk-
havasızlıktan, nefes darlığından muzdarip olmak; iç sıkılmak.
dumuktur-
boğmak; abadumukturup turat: hava sıkıntılıdır.
durusta-
düzeltmek; tashih etmek; yoluna koymak; durustap: gereği gibi, iyice.
durustal-
mut. durusta-dan.
duula-
1. gürültü yapmak; uğuldamak; 2. mec. meşhur olmak; 3. çok mebzul olmak.
duulan-
gürültü etmek; uğuldamak.
duulda-
patırtı yapmak; uğuldamak; yaygarayı basmak; çok canlı konuşmak; ot duuldap küydü: ateş büyük alevle yandı; duuldap mas boluştu: adam akıllı sarhoş oldular.
duuldat-
et. duulda-dan; Sotsialistik meldeşti duuldatalı! ; susyalist yarışı daha geniş inkişaf ettirelim! ; kalemperdi aşka salıp içkende oozdu duuldatat: yemeğe kırmızı biber konup yenirse, ağzı fena surette yakıyor.
duuldaş-
müş. duulda –dan.
duñda-
bir işi gizlice, sezdirmeden yapmak; arı-beri duñdap ele cok kıldı: gizlice hepsini harcadı.
duğduy-
(iriyarı adam hakkında) somurtmak, surat asmak; duğduyup unçukpay olturdu: o (iriyarı adam) suratını asarak konuşmadan oturdu.
duşmandaş-
düşmanlık etmek.
döbölön-
mut. döbölö-den.
döbölü-
yığın, küme şeklinde toplamak; yığmak; bir nesneyi tepe şeklini alırcasına dökmek; bir şeyi çok ve bol vermek yahut ikram etmek.
dögürsü-
kibirlenmek; caka satmak; gururlanmak; farfaralık etmek, övünmek.
dömpöy-
hafifçe kalkık durmak (tümsek şeklinde):
dömpöyt-
et. dömpöy-den.
dördöy-
kabarmak; şişmek.
döröölö-
kamçı ile cezalandırmak.
döröölöt-
et. döröölö-den.
döñgölöt-
(tekerlek gibi) yuvarlatmak.
döödürö-
dırlanmak (can sıkacak bir tarzda bir tarzda ve durmadan konuşan kimse hakkında).
döödüröt-
et. döödürö-den.
döökürsü-
= dögürsü-.
döörö-
saçmalanmak; sayıklamak.
döörüt-
et. döörü-den.
dübürt-
= dabırt-; attıñ dübürtü: atın ayak patırtısı.
dübürö-
ayak patırdısı, araba gürültüsü çıkmak.
dübüröt-
ayak patırtısı, gürültü takırtı çıkarmak.
dügdüy-
çıkık ve kocaman görünüşte bulunmak; kanburlaşıp durmak (diyelim, atın sağlam boynu hakkında); moynu düğdüygön at: sağlam ve pek boyunlu at; dügdüygön cigit: sağlam delikanlı; dügdüygön kalıñ kol: hesapsız asker.
düküldö-
1. çarpmak (korkudan kalp hakkında); cürögün dülüldöp turat: kalbim şiddetli çarpıyor; ben pek korkuyorum; 2. emreder gibi bir eda ile konuşmak.
düküldöt-
et. düküldö-den.
düküy-
1. kabarmak; şişmek; çıkık durmak (tümsek hakkında); 2. sık ve karanlık olmak (bulut, orman, bahçe hakkında); dükügön bak: ağaçları sık bahçe; düküygön ak bulut: koyu bulut.
düküyt-
et. düküy-den.
dümbölö-
silahı doldurmak.
dümpüldö-
boğuk ses çıkarmak.
dümpüldöt-
1. boğuk ses çıkarmak; 2. dövmek; pataklamak.
dümpüy-
tümsek şeklinde çıkmak, kanbur kumbur olmak; dümpüygön kalıñ kol catat: yığılarak, hesapsız asker yatıyor.
dümpüyt-
et. dümpüy-den.
dümüröy-
kara görünüşte bulunmak; kararmak; dümüröygön kara kişi: kap- kara adam (ve şişman) adam; tüp-tüp çiy dümüröyüp körünöt: çiğ sazı topu kararıp görünüyor.
dümüröñdö-
= dümüröy.
düpüldö-
şiddetli çarpmak (kalp hakkında); cürögö düpüldöyt: kalbi sık-sık ve şiddetli çarpıyor (heyecandan).
dürbö-
şaşkınlığa kapılmak; korkarak ve acele kaçmak; telâş etmek (halk yığını hakkında).
dürböl-
telâş etmek; şaşkın bir durumda bulunmak.
dürbölöñdö-
harekete gelmek; şaşkınlığa tutulmak.
dürböt-
et. dürbö-den.
dürböş-
II, müş. dürbö-den.
dürdük-
ürkmek; koy dürdüktü: koyunlar ürktüler, korkup bin yana çekildiler.
dürgü-
kaçmak: koşmak; kaçıp gitmek.
dürk-
ürk- sözünün tekidir; ürküp- dürküp dırkırap folk.: ürkerek ve titriyerek.
dürkürö-
1. titremek; 2. gürültü yapmak (kalabalık halk hakkında); dürkürögön kıykırık: türlü türlü kafalardan çıkan yüksek ses; 3. geniş şöhrete malik olmak; muvaffak olmak; dürküröp öskön tört tülük: alabildiğine büyüyen ve çoğalan hayvan; dürküröğön temter: gürültülü (alabildiğine yürüyen) hızlar, tempolar.
dürküröt-
et. dürkürö-den.
dürmöttö-
(tüfeği) doldurmak.
dürsüldö-
ayak patırtısı çıkarmak.
dürsüldöt-
et. dürsüldö-den.
dürüldö-
= dürkürö; bütkön boyum dürüldöyt: korkudan bütün vucudum ürperdi; ot dürüldöp küyöt: ateş çatırdayıp, büyük alevle, yanıyor; koy dürüldöp ürktü: koyunlar ürkerek bir yana atıldılar.
dürüldöt-
et. dürüldö-den; mına dürüldötüp biz da cettik: işte, biz de yetiştik.
dürüldöş-
müş. dürüldö-den.
düñgürö-
1. uğuldamak; kulagım düñüröyt: kulağım uğulduyor; cer düñgürögön çuu: şiddetli gürültü; düñgüröp kaç-: sıvışmak; tabanı kaldırmak; 2. hesapsız çok olmak.
düñgüröt-
et. düñgürö-den; kolhoz örüşünö cılkını düñgüröttü: kolhoz kendi otlaklarına hesapsız çok hergele (at sürüsü) sürdü; delegattar zaldı düñgürötüp kolçalışıp, uralar kıykırıştı: murahhaslar şiddetli alkışlar ve «ura!» sesleri ile salonu gürlettiler.
düñküldö-
1. boğuk ve kesik ses çıkarmak (diyelim, davul hakkında); atağı dünüyö cüzündö dün düñküldöy baştağan: şöhreti bütün dünyaya yayılmaya başladı; 2. (haber hakkında): her tarafa yayılmak.
düñküldöt-
1. boğuk ve kesik-kesik sesler çıkmasını mucip olmak (diyelim, davula vurarak); 2. (haberi) büyük bir özenle yaymak, herkese duydurmak; ar kim bul ayañdı dañaza kötörüp, ayıl arasına düñküldötö berişti: bu haberi, heyecan uyandırıcı olmak üzere, bütün ayıla yaydılar.
düñküy-
kocaman, şişman, ağır olmak; çoçko sınduu düñküygön: domuz gibi şişman.
düüldö-
= duulda.
düülük-
köpürmek: kudurmak; şiddetli galeyan izhar eylemek; etim düülügüp çıktı: bütün vücudum kaşınıyor, gidişiyor.
düülültür-
et. düülük-ten.
düğdüñdö-
kuvvetli ve gayretli olmak; yorulmak bilmemek.
dıbıra-
1. takırtı yapmak (diyelim, bir sert nesne üzerine dökülen taneler hakkında) 2. çisemek, sepelemek; kün dıbırap caap turat: yağmur sepeliyor; sicim gibi yağmur yağıyor.
dıbırat-
et. dıbıra-dan.
dıbırtta-
= dıbıra; kün bürkölüp, kiçine dıbırtap turat: hava kapanıktır ve yağmur sepeliyor.
dıldıra-
sünepe, beceriksiz olmak; dıldırağan= dıldırak.
dımı-
1. süzülerek ve görünür-görünmez bir tarzda akmak; 2. ağır, yavaş kaynamak.
dımık-
sıkıntılı, boğucu olmak (hava hakkında); aba dımığat, asman kara sur: hava sıkıntılı, gök kurşunî renkte.
dımıktıtr-
örtmek; sım-sıkı kapamak.
dımıt-
et. dımı-dan; kazandı dımıtıp ele koy! : öyle yap ki kazan yavaşça kaynasın.
dırdık-
yığılmak (insan kalabalığı ve hayvan sürüsü hakkında); koy dırdığın ürktü: koyunlar ürkerek bir yana yığıldılar.
dırdıy-
şişmek; kabarmak (diyelim, hava ile doldurulan tulum hakkında).
dırkıra-
param-parça olmak; köpürmek, kudurmak; dırkırap kaç-: çil yavrusu gibi dağılmak; şamal dırkırap turat: rüzgâr şiddetli esiyor ve kuduruyor.
dırkırat-
et. dırkıra-dan.
dırğayakta-
kaymak.
dırğayaktat-
et. dırğayakta-dan.
dırğı-
ürküp bir yana yığılmak (kütle hakkında); koyduñ bir çeti dırğıp ürküp kaldı: koyunların bir kısmı ürküp bir yana yığıldı.
dırğır-
et. dırğı-dan.
dırılda-
titreyen ses çıkarmak; çımın dırıldap uçat: sinek vızıldayıp uçuyor; darıldap cügür-: hızlı koşmak; uçarcasına koşmak.
dırıldat-
et. dırılda-dan; attıñ oozun koyo berip, dırıldatıp cetip baram: atı dörtnala koşturarak çabukça yetişeceğim.
dıñkılda-
= dankılta-.
dıñıkdat-
et. dıngılda-dan.
dıñılda-
çıngırdamak; tangırdamak.
dığdırıl-
sıkıştırılmak; tıkılnış olmak; sokulmuş olmak.
dığdıy-
1. pek tıknaz olmak; kan Kurmanbek dığıyıp, colborstoy catat mıkıyıp folk. tıknaz han Kurmanbek kaplan gibi büzülerek yatmış. 2. ileriye doğru çıkık durmak; iyni dığdıyıp kötörülüp turat: omuzları kalkık duruyor.
e-
III, gayri kiyasî ve noksan bir yardımcı fiil: imek; bar edi: var idi; vardı; bar eken: var imiş, varmış; emegende= emey, bk. eken, ele II, emen II, emes.
ebelekte-
yalnız kanatlarının uçlarını kımıldatarak, havada donakalmak (avı üzerindeki çaylak yahut tarirakuşu hakkında).
ebire-
: ebirbe! yahut ebirebey eegiñdi bas!: çeneni tut: sus!
ebireş-
müş. ebire-den.
ecele-
hecelemek: heceleyerek zorla okumak.
ecelet-
heceleyerek zorla okutmak.
ecelettir-
et. ecelet-ten.
edirey-
1. kabarık ve hafifçe kıvrılmış burun kanatlarına malik olmak; 2. burun kanatlarını kabartarak, azametle bakmak.
edireyt-
et. edirey-den; oopazının murdun edireyte tarttı: öküzünü öyle bir çekti, ki burun kanatları tersine döndü.
edireñde-
haraketlerinde edirekey’ye (bk.) benzemek.
edireñdet-
et. edireñde-den.
eele-
sahip olmak; işgal etmek; benimsemek; bul üydü men eelep aldım: bu odayı (evi) ben işgal ettim; ökmöt askerleri eelegen rayondor: hükümet askerlerinin işgal ettiği bölgeler.
eelen-
şiddetle arzu etmek; kesin karar vermek; engellere bakmaksızın yerine getirmeye çabalamak; göz komak, göze kestirmek; okuymun dep eelenet: hiçbir şeye bakmadan oyumaya karar vermiş; atım eelenet: (itaatsızlık ederek) atım sanki beni fırlatmak isteyerek, ileri atılıyor.
eelet-
et. cele-den
eelik-
heyecana gelmek; coşmak; kızmak; atım elikti: atım kızıştı (meselâ, ayak patırtısı duyarak)
eeliktir-
et. elik- ten; oyu anı oozduksuz attay eelektirdi: fikri, onu gemsiz at gibi, aldı götürdü.
eelit-
= eeliktir.
eendet-
tek başına bırakmak; tenha bir yere uzaklaştırmak; bizdiñ aldıbızda uğran cok, eendetip çıkkandın kiyin -kim bilsin: bizim önümüzde dövmedi, tenhayere götürdükten sonra ise, -kim bilir.
eerde-
eğerlemek.
eerçi-
birinin peşinden gitmek; takip eylemek;colooçunu eyerçip, it ölöt ats.: yolcunu peşinden giderek, köpek geberiyor (çünkü atlıya yetişemez ve gölgede dinlenemez ve s.).
eerçiş-
dizi halinde biri-birini takip eylemek.
eeçit-
= eerçit-.
eeçiş-
= eerçiş; karkıraday eeçişip: turnalar gibi, dizi halinde giderek.
egeş-
II, 1. (başlıca, demir hakk.) sürtülmek; 2. kavga etmek; münazaa etmek; ihtilaf durumunda bulunmak.
egeştir-
et. egeş-II den.
egil-
mut. ek-ten.
egöölö-
= ögöölö-
egöölöt-
= egöölöt-.
ek-
-1. ekmek;dikmek; 2. işlemek (sürmek); uşul cerdi men egem: bu yeri ben sürecek ve ekeceğim.
ekert-
hatırlatmak
ekilen-
1. nazlanmak; 2. çıtkırıldım olmak.
ekilendir-
et. ekilen-den.
ekilent-
et. ekilen-den; komuzdu ekilentip çertti: kopuzu özenle, canla-barla çaldı.
eksploatatsiyala-
işletmek, istismar etmek.
eksploatatsiyalan-
işletilmek, istismar edilmek.
ektir-
et. ek-den.
ekçe-
çırpmak; elemek; seçmek; ekçep alğan: seçme; en iyi.
ekçelt-
kımıldatmak; dalğalandırmak; may kuyrugun ekçeltip cüröt: yağlı kuyruğunu (kıçını) sallayarak geziyor.
elde-
1. sakin ehaliden 2. sakin ahaliden gibi kabul etmek; el deseñ, eldep alamın, coo deseñ, coolap alamın folk.: barışlık niyetlerle geldin isen, seni sakin ahaliden gibi kabul edeceğim; düşmanca fikirlerle geldin isen, düşman gibi kabul edeceğim; 3. halk arasında yaşamak; çooçun cerdi cerdedim, çooçum eldi eldedim folk.: yabancı yerde oturdum, yabancı millet içinde yaşadım.
eldeştir-
barıştırmak; uzlaştırmak.
ele-
II, (karş. e III) olmak manasına gelen yardımcı fiildir; saitle biten sözden sonra ele I (bk.) de olan hali burada da görürüz; kıştıñ künü ele: kış idi; kışın olmuştu; tün ele: gece idi; özüñ kayda turgan eleñ?: (o zaman) sen kendin nerede yaşıyordun? ; al kezde men çaş elem: o sırada ben gençtim; murun da bilet elem: evelce de biliyordum; biz kim elek, kim bolduk!: biz kim idik, şimdi kim olduk! r-li, s-li gerundif ile birlikte conjonetif ekil yapar: berer beleñ (bi + eleñ) yahut beret beleñ: verir mi idin? ; uşunday bolor belem- yahut uşunday bolot belem?: böyle olur mu idim? ; eç bir manisi bolbos ele: (bunda) hiçbir mana olmazdı; ğay-lı fiille birlikte dilek ifade ettiği gibi, fiil menfi şekilde olduğu zaman korku-şüphe ifade eder: kelgey ele: gelse idi, iyi olacaktı; bugün boroon bolboğoy ele: korkarım ki bugün bora olmasın. III, 1. elemek (kalburla, elekle); 2. çikit (bk.) oyunu sırasında küçük değneği büyük değnekle vurup defetmek. IV, farkına varmak; dikkat etmek; tepkimek (aksülâmelde bulunmak); elebeptir: hiç aldırmadı.
elekten-
ufak pürüzlerele örtülmek; köl üstü elektendi: gülün yüzü ufak pürüzlerle örtüldü; köz aldı ımırcımır bolup elektene tüştü: göz önü kararır gibi oldu.
elektrleş-
elektiriklenmek: memlekette elektrik tesisatı yayılmak.
elen-
elekten geçirilmek, elenmek.
elestel-
mut. eletse-den.
elestet-
et. eletse-den; köz aldıma elestettin: hayalmeyal göz önüme getirdim: köz adlına kelecek künün elestetti: geleceğini göz önüne getirdi; al kündördü tüşümdöy elesteten: o günleri bir rûya gibi hatırlıyorum.
elet-
III, 1. elekten geçirtmek: eletmek; 2. (hastalanmış eti, sarkıtıp tutarak) ufak doğramak.
eletse-
hayalmeyal görünmek; tahayyül edilmek; közüñö elestey kalat: gözünün önüne geliyor (hatırlanıyor); tün içinde attın elesteginen kişinin kele catkanın bilgen: karanlıkta atın silüetinden bir adamın gelmekte olduğunun farkına varıyordu.
eleñde-
bakınmak; başını süratla çevirerek, korkarak,bakınmak; telâş etmek; kulağı korkkon koyondun kulağınday leñdey tüşkön: kulakları korkmuş tavşanın kulakları gibi kımıldadı.
elge-
= ele-III.
elikte-
maskaralık yapmak (başlıca dudaklar ile); yüzü ekşitmak, buruşturmak; birisini kızdırmak maksadı ile taklidini yapmak.
eliktet-
et. elikte-den.
elirt-
et. elir-den.
elpeñde-
hizmet etmek maksadı ile telâş etmek.
elpeşte-
= alpeşte-.
elteleñde-
= elteñde-.
eltey-
: elteyip kara: tahassürle bakmak (uzaklaşanın arkasından).
elteñde-
başını döndürerek, korka korka bakınmak; elep-celep bolup elteñdedi: korka-korka başını döndürdü.
elteñdet-
et. elteñde-den.
elçile-
başkalarını taklit etmek; başkaları gibi yapmak; elçilep kiyim kiygen ceri cok: başkaları gibi giyindiği yoktur (daha fena, daha fakir giyiniyor).
elçire-
yumuşamak (kalp hakkında); rikkate gelmek.
elçiret-
et. elcire-den.
elöörü-
büyük i,lgi göstermek; aşırı temayül göstermek.
em-
III, emmek (emziği, memeyi); kısır emdi bk. kısır.
emde-
. 1. es. üfürükçü ilaçlarıyla tedavi etmek; emdep - domdop her nevi üfürüklerle, afsunlarla tedavi ederek; 2. (hastalığa karşı) aşı yapmak.
emdet-
et. emde - den.
emdetiş-
miş. emdet - ten.
emgekte-
emeklemek (çocucuk hakkında); dört ayak yürümek; bala emgektep kaldı: çocuk emeklemeye başladı (muayyen bir yaşa geldi); emgektegen çaşım bar: küçük çocuklarım var.
emgekten-
emek sarf etmek; çalışmak; zahmete katlanmak.
emgekteş-
emekdaş; iş ortağı. emgekteştik, emekdaşlık.
emiz-
çocuğu meme ile, beslemek emzirmek.
emtel-
mut. emde - den.
emşey-
dişsiz görünüşte bulunmak (dişler döküklükten sonra altçene öne doğru çıkık durduğundan); emşeyden kempir: dişsiz kocakarı; pepeleyen kocakarı,
emşiy-
= emşey-,
emşiñ-
enşing et – ağlamsamak sız1anmak,
emşiñde-
ağlamsamak; sızlanmak; şimdi ağlayacak gibi durmak (başlıca, kocakarılar hakkında).
ende-
(kumaşı giyimi) karışıklarını düzeltmek için çekmek; ak cooluğum endedim folk. : beyaz başörtümü düzelttim.
endeş-
ıı, müş ende - den.
endeştir-
birkaç tane kumaş parçasını biri - biri üzerine enleri denk olacak tarzda koymak; kumaşların enlerini karşılaştırmak.
endire-
1. gevşemek, hoş bir rehavet duymak; hafif tertip ve hoş bir sarhoşluk durumunda bulunmak; çakır keyif olmak; kımız içip alıp, endirep kaldı : kımız içerek, çakır keyif oldu; 2. şaşırmak; şaşalamak; emine kıların. özün kayda koyorun bilbey, endireyt : afalladı ve kendini nereye koyacağını (nereye gideceğini) bilmedi.
endiret-
. ct endire - den.
endöölö-
(çift olan veya takım halinde eşya hakk.) ayırılmak; şuraya - buraya dağılmak
endöölöt-
et. endöö1öden.
enesin-
analık taslamak; enesinip söz aytsam folk. : anne gibi söz söylersem.
entele-
şaşkın bir hale düşmek; afallaşmak; telaş göstermek.
entelet-
et. entele - den.
enteñde-
acele ve şaşkın hareketler yapmak.
entik-
ağır - ağır soluniak; nefes darlığından muzdarp olmak.
entiktir-
et. entik - ten; attarın entiktirip kelişti: ağır - ağır solu- yan atlar üzerinde geldiler (fazla sürmekten atları ağır - ağır soludular).
ençikte-
herkesin istihkakını vermek üzere, hisselere bölmek.
ençile-
birisinin hissesini ayırmak; birine tahsis eylemek, ithaf etmek; birinci mayga ençilep bir mayısa ithaf ederek.
ençilet-
et. ençile - den.
epey-
ıı küçük olmak; anda – sanda kotur alaçuktar epeyet : şurada-burada küçük alaçuklar (salaşlar) dikili görünüyordu.
epeñde-
çevik ve seri hareket’ er yapmak (kısa boylu çevik adam hakkında).
epildeş-
müş. epilde - den.
epkinde-
kolay ve çabuk hareket etmek; epkindep boz corodo kele catkan : boz yorga üzerinde hızla gidiyordu.
epkindel-
mut. epkinde - den.
epkindet-
hızlandırmak; kuvvetlendirmek
epkıy-
= ep/kıy - (bk. kıy ıı 1).
epte-
1. kolayım bulmak; bir işi ustalıkla, usulü ile yapmak; eptep ayt- : maksada ukgun bir tarzda ve akıllıca söylemek; elden eldiñ nesi artık? eptep aytkan sözü artık ats. : bir kavim ötekisinden ne ile üstündür? olsa - olsa, makul bir tarzda söylenen sözüyle üstündür; eptep - aldap : hile ve kurnazlıklara başvurarak: 2. tutkalla yapıştırmak.
eptel-
mut. epte. - den.
epten-
eptüüsün.
eptüülö-
1. özenle yapmak; gereği gibi yapmak; tamir etmek; tanzim etmek; yoluna koymak; yolunu bulmak; 2. uygun ve elverişli bulmak
erbey-
göze görünür olmak (herhangi bir küçük nesne hakkında) erbeygen bir karaan turat : bir karaltı gözüküp duruyor; erbeygen hala : çocuk.
erbeyt-
et. erbey - den.
erbeñde-
(kars. arbañda-) : yürümek, kımıldanmak küçük bir şey hakkında yahut uzakta bulunan ve onun için küçük gözüken şey hakkında; zayıf ve sıska hakkında); kolu - butu sınıp ketçüdöy erbeñdep cüröt ele : sıska adamın ince kolları ve bacakları kırılacak gibi duruyor; mal arasında, erbeñdep malçı körünöt : hayvan sürüsü arasında uğraşmakta olsan çoban gözüküyor; sakalı erbeñdeyt : küçücük sakalı kımıldıyor.
erdemsi-
1. erkeklik, cesaret taslamak: 2, cesretlenmeye calşmak.
erden-
1. erkeklik göstermek; 2. erkeklik çağına ulaşmak.
ereerke-
. = ererke.
eregiş-
ıı, münazaa etmek; çekişmek; rekabet etmek.
eregiştir-
et. eregiş – ıı’den.
ererke-
1. hoşlanarak, zevk alarak bakmak; hoşlanmak; rehavet duymak : 2. aşın gücenme (igbirar) hissetmek.
ergi-
sıçraınak; atlamak: zıplamak; cürök ergiyt : kalp sevinçle çarpıyor.
eri-
1. erimek, izabe edilmek; 2. ağlamaktan tıkanmak (çocuk hakkında); bala erip kaldı : çocuk ağlamaktan tıkandı; 3. cürök eriyt : kalp sıkıntıdan üzülüyor.
erik-
ıı, 1. can sıkılmak; 2. üşenmek. erikçeel erinçeek,
erin-
ıı, tenbellik etmek; üşenmek. erinçeek, üşengen.
erindeş-
db. (ses hakk.) dudaklılaştırmak.
erindeştir-
db. bir sesi dudaklılaştırmak.
erineş-
(rad.) koşmak, yelmek; dörtnal gitmek.
erit-
eritmek; izabe etmek; meni sözü menen eritip ketti beni sözü ile kandırıp gitti : cakşının sözü taş eritet; camandıñ sözü baş çiritet ats. iyi adamın sözü taşı; eritiyor, fena adamın sözü baş çürütüyor.
eriştir-
= eerçit-; akılğa sabırdı eriştirip sabrı akılla birleştirerek.
erkeksi-
bir işi erkeğe taklit ederek yanmak.
erkeksin-
(manaca) erkeksi-.
erkele-
1. (acc. ile) : okşamak; nazlandırmak; şımartmak; 2. (dat. ile) umut bağlamak; sizderge işengemin, sizderge erkelegemin: size inanmıştım, size umutlarımı bağlamıştım.
erkelen-
okşanmak; riazlanmak.
erkeletkensi-
okşar, nazlandırır gibi gözükmek.
erkeleş-
müş. erkele - den.
erkey-
dikili durmak; öne çıkık durmak.
erkeyt-
et. erkey - den.
erkimsi-
kendini her şeyi yapmaya muktedir saymak; kibir ve azamet satmak, böbürlenmek: erkimsigen: kendini beğenen, kibir ve azamet satan.
erkindel-
. hürriyete kavuşmak.
erkinden-
kendini serbest hissetmek; erkindenip cay basat : kendini sıkmadan ağır ağır gidiyor.
erlen-
mertlik, yiğitlik, cesaret göstermek.
ermekte-
eğlendirmek; avutmak.
ermekteş-
eğlenmek. avunmak.
ersi-
bahadırlık taslamak: kendini bahadır saymak; horozlanmak.
ersin-
1. birisini koca saymak ve koca gibi muamelede bulunmak; 2. kahraman, bahadır gibi gözükmeye çalışmak,
ersizdir-
emdirmek.
ertelen-
çabuklaşmak; müddetinden evvel vukua gelmek.
esendeş-
selamlaşmak; karşılıklıca sıhhatlarını soruşturmak.
esepte-
saymak; hesap etmek.
eseptel-
sayılmak; hesaba alınmak; hesaba katılmak.
eseptelin-
mahsup edilmek; sayıl olmak; hesaba katılmış olmak.
eseptet-
et. esepte - den.
esepteş-
hesaplaşmak.
esepteştir-
et. esepteş - ten.
esir-
1. sarhoş olmak; 2. kudurmak; taşkınlık etmek.
esirke-
farfaralaık etmek, benlik taslamak, öğünmek.
esirt-
sarhoş etmek; mest etmek.
esker-
hatırlamak,
eskeriş-
müş. esker - den.
eskir-
eskimek (eşya hakkında.)
eskirt-
eskitmek.
este-
ıı, esnemek.
estertüü-
işs. ekser - den 11. esnemek.
estet-
hatırlatmak; men umuta berem, estetip koy : ben hep unutuyorum, sen bana hatırlat.
et-
ıı, (yardımcı fiil) etmek; tars et- : şiddetli çatırdı yamak (harf. tars etmek); buk et : pat diye düşmek.
etekte-
1. eteğine tutunmak: 2. takılmak; sırnaşıklık etmek; ısrarla rica etmek; anı etektey kalıp, karız akça surap : onun peşini bırakmayarak ve ödünç para isteyerek; 3. dağ etcğine yerleşmek; dağ boyunca yürümek; kara toonu etektey konumun : kara dağın eteğine konacağım; too etektey tüş : yamacı boyunca onun eteğine inmek.
etiberdik-
etiber.
ette-
deriyi etten temizlemek
ettent-
et. etten - den; atıñdı etten- tip al : atına bir parça yem ver, ki etlensin; atına biraz vücudunu düzeltmek imkanı ver!
ettet-
et. ette - den. ettir-, et. et - ıı’den; bılk ettire albadı : yerinden bile kımıldatamadı.
ez-
ıı1. ezmek; sıkmak; 2. zulmetmek.
ezdir-
et. ez - ıı - den.
ezgile-
it. ez ıı’den.
ezil-
mut. ez - ıı’den.
eziliş-
müs. ezil - den; ezilip öbüş biri birini kucaklayıp öpmek.
ezilt-
et. ezil - den.
eçel-
mut. ekçe- den;çöyçöktögü suu tögülböstön ekçelip kelet: kovadaki su çalkalanıyor, fakat dökülmüyor.
eçkir-
hıçkırmak; acı acı sesler çıkarmak; eçkirip ıyla-: hıçkırarak ağlamak; derinden iç çekerek ağlamak; eçkirip kül-: ca’lî bir tavırla ve yüksek sesle çok gülmek.
eñ-
ııı, eğilerek, yere dokunmak (atlı ve bazı yırtıcı kuşlar hakkın da); eñip al -: yerden bir şeyi elle kapmak (atlı hakkında); pençesile kapmak (yırtıcı kuş hakkında).
eñdir-
et. eñ - ııı’ ten ; tıyın eñdir -: bir yarış tertip etmektir, ki bu yarışta atlı eğilerek elile yerde yatan parayı alacaktır.
eñdirüü-
iss. eñdir - den.
eñgiret-
et. eñgire den.
eñil-
eğilmek; eñilip eşik açtı folk.: eğilerek kapı açtı; eñilip kara aşağı bakmak; eğilerek bakmak.
eñirey-
ı. burun kanatları kabarık olan insan şeklinde olmak; 2. mec. horozlanmak.
eñireyt-
et. eñirey - den.
eñireñde-
1. burun kanatlarını kabartmak; 2. mec.; hiddetle bir şeyin üzerine atılmak; ateş püskürmek, taşkınlık etmek; eñireñdep kuban -: aşırı derecede sevinmek.
eñireñdet-
et. enireñde - den; munuñdu eñireñdetpey alip ketçi!: şunu yakala da götür ki gürültü - patırdı yapmasın!
eñiş-
ıı (atlılar hakkında) birbirini at üzerinde çekmek ve eyer. den düşürmeye çalışmak.
eñişte-
1. dağ yamacı boyunca inmek; 2. mail hat boyunca aşağıya doğru inmek (kuş hakkında).
eñkey-
bükülmek; eğilmek; üç cığactan bek da, kan da eñkeyip ötöt (bilmece): üç değnek arasından bey de han da eğilerek geçer (bosoğo tayak - keçe evin süvesi.) eğmek; meylettirmek.
eñkilde-
acele ederek koşmak.
eñse-
ııı şiddetle arzu etmek; kımızdı eñsedim: kımızı özledim.
eñsen-
. (manaca) = eñse ııı.
eñset-
şiddetli arzu uyadırmak: hoş bir şeyi hatırlatmak ve onu daha bir kere tatmak arzusu uyandırmak.
eñter-
çevirmek; yana doğru devirmek.
eñşer-
eksiltmek; ziyana uğratmak; it etegimdi eñşerip saldı: köpek eteğimin bir parçasını çekip kopardı.
eñşeril-
mut. eñşer - den; üydün bir cağı eñşerilip kaldı: evin bir yanı yıkıldı; üydüñ içi eñşerlip kaldı: (eşyasının önemli bir kısmı çıkarıldıktan sonra) evin içi boş kaldı; kün keç beşimge eñşerildi : güneş ikindiye doğru meyletti; tolkundar carğa kagılıp, kayta eñşerildi: dalgalar dik kıyıya çarparak geri çekildi.
eñşerilt-
et. eñşeril - den; kabağın eñşeriltti: gözkapaklarını indirdi; somurttu.
eñşey-
kuvvetten düşmek; tkin bir halde bulunmak.
eş-
ııı, 1. örmek; bükmek; cip eş-: iplik, ip bükmek; 2, yırtmak; yarmalamak; kançar menen kursagın eşe saydı: hançerle karnını yardı; hançeri karnına öyle sapladı ki bağırsakları dışarıya fırladı.
eşey-
1. sarkmak (kulaklar hakkında): 2. bitap düşmek.
eşil-
mut. eş - ııı - ten; eşilgen kum: uynayan, bir halde kalmıyan kum; büyük kumsal; koyduñ kardı eşildı : koyunun karın delinip dagıldı (bağırsaklar yayılıp yatıyor).
eşilt-
1. et eşil - den; kök şiberdi eşilte basıp, suuğa. keldi : yeşil otu çiğniyerek, suya yaklaştı; 2. yağma etmek; altından girip üstünden çıkmak.
eşkile-
it. eş - ııı - ten.
eşten-
umut bağlamak.
eştent-
et. eşten - den.
finansıla-
mali yardımda bulunmak: bir işin, teşebbüsün yürümesi için sermaye vermek, finanse etmek.
formalan-
muayyen bir şekle girmek.
güldöndür-
= küldöndür-.
güüldö-
uğuldamak.
güülön-
= küülön-.
hristian-
r. hıristiyan.
idaldaştır-
idealize etmek, ülküleştirmek.
ikele-
= nikele-.
il-
takmak, ,iliştirmek asmak; közgö il- : görmek: farkına vamak; itibar etmek; közgö ilbeymin: hiç kıymet vermiyorum; benim için beş para etmez.
ilbi-
sürünerek yürümek; ağır ve gevşek hareket etmek.
ilbit-
et. ilbi- den; ilbitip kele atat: ağır ağır gelyor, (atı hakkında).
ildaldala-
ildalda (bk.) demek.
ildir-
1. et. il-‘den; taktırmak; astırmak; 2. avı alıcı kuşun yardımiyle yakalamak; miñdi ildirgençe birdi cire ats. : bini yakalamaktansa, birinin içini temizlemek yeğdir.
ileele-
çok yavaş, gevşek ve tenbelce yürümek.
ileelet-
et. ileele-‘den.
ileeş-
takılmak, çam sakızı gibi yapışmak; ilişmek, peşini bırakmamak; etek- ceğiñe ile eşip, köp köndör östüm: senin eteğine yenine takılarak, uzun zaman büyüdüm; Açbuudan mağa karmatpayt, üç kündön beri ileeştim folk. Açuudan (at) kendisini yakalatmıyor, üç günden beri peşinden dolaştım: ileeşkeni bar: aklını oynatmış, köz ileekençe: iki göz rarsında, bir anda.
ileeştir-
et. ileeş-‘ten.
ilgerile-
ilerlemeki, iyileşmek, muvaffak olmak, başarılar yapmak, terakki etmek; okuusu kündön- küngö ilgerilep kele atat: okuması günden- güne ilerlemektedir.
ilgerilet-
ü ilerletmek, iyileştirmek; muvaffakiyet, terakki sebebi olmak.
ilgerileş-
müş. ilgerile-‘den.
ilikte-
1. yoklamak; ssoruşturmak, arayıp- taramak, tetkik eylemek; iliktep cürüp taptım: arayıp- tarayıp buldum; 2. şiddetle arzu etmek; «Manas» kitabının ne zaman çıkacağını sabırsızlıkla bekliyenler prk çoktur.
ilin-
takılmak,ilişmek; tuyağı cerge ilinbeyi: (sür’atlı koşmaktan) yırnağı yere ilişmiyor; baygege ilin- : yarışta mükâfat (öndül) alanlar arasında bulunmak; kızna ilinip koloyu: kızına takılmış olalım: kızını isteyelim; közgö ili- : göze ilişmek; közüm ilinip ketti: gözüm kapanıverdi: uyukladım.
iliniş-
müş. ilin-‘den.
ilint-
et. ilin-‘den; meni ilintpey alar: beni engelsiz kabul eder; közgö ilint: görmek; farkına varmak; dikkat etmek; dikkata değer saymak.
ilki-
ağır, gevşek, tenbelce hareket etmek, yürümek;ilkip arañ ele basam: güç hal sürünüyorum; zor çok zahmetle gidiyorum; ilkibey: durmadan, çabuk, gecikmeden; ilkip- salkıp: tenbelce; sallana sallana.
ilkit-
et. ilki-‘den; ilkitip ele bastırıp keldim: (at üzerinde) gayet yavaş geldim.
ilmekteş-
biri- birine takılmak (iki çengel hakkında).
ilmeñde-
çabuk, canlı hareket etmek, yürümek; ilmeñdep uçkan kamğaktar: hızlı uçan kamğaklar (bitki adıdır: M.).
ilmiy-
ince, narin, kurumuş olmak; kapşıra karmap koyso, sınıp krtcüdöy ilmiygen bilek: bir parça sıkı tutarsan, kırılacak gibi duran bilek.
ilmiñde-
hareketlerinde, ince, kuru adama benzemek.
im-
= min; ata ime kaçtı: ata binerek uzaklaştı.
imer-
etrafını çevirmek, döndürmek, çevirmek; attıñ başın imer- : atın başını çevirmek; cılkını imerip keldi: atları çevirdi; bütkön boyun imerip çıktı: bütün vücudile döndü; caş imerdi közünü folk. göz yaşını sildi.
imeril-
dönmek; imerilip karadı: etrafa bakındı.
imerilt-
döndürmek.
imerçikte-
dönmek deveran etmek).
industriyalaştır-
sanayileştirmek.
internatsionaldaştır-
beynelmileleştirmek.
ir-
II, baş fiili ifade ettii manaya katiyet ve kesinlik veren bir yardımcı fiildir; çaap irdi: kesiverdi; ırgıta koyup irdi: şiddetle atıverdi.
irde-
II, irisini seçmek, övürtlemek.
irden-
(hacimce) büyümek.
iregeleş-
II (birisile) düşünüp kalmak.
irette-
1. suraya koymak; 2. tanzim etmek.
irettel-
1. sıraya konulmak; 2. tanzim edilmek.
iretteş-
1. sıra ile iş görmek; sıra ile (növbetleşerek) biri- birinin yerini tutmak; 2. tanzim edilmiş olarak.
ireñden-
1. bir renge girmek; (bir şeye yahut bieisine) benzemek; 2. tazeleşmek (yüz reñi hakkında) ; ireñdenip kalpsıñ: yüz reñin tazelenmiş.
irge-
II, irisini yahut iyisini seçerek silkmek.
irgel-
mut. irge_ II’den; irgelip teril- : dikkatla derilmek; irgelip maydası kaldı: övürtlenerek, ufakları kaldı.
iri-
II, 1. ekşimek, kesilmek (süt hakkında) ; kımız iridi: (fışnamayıp) , koyulaşıp bozuldu; 2. çürümek; irigen oozdon irigen söz çığat ats. bozuk ağızdan çürük söz çıkar.
irikte-
irisini seçmek, övürtlemek.
irilen-
I, 1. iri olmak; irileşmek; 2. mec. azamet satmak, gururlanmak.
irilent-
irileştirmek; iri yapmak.
irilet-
irileştirmek.
iriñd-
irin toplamak.
iriñidet-
et. iriñde-‘den.
iriş-
1. özenmek; çabalamak; irişip cürüp, arañ taptım: özenle arayıp zor buldum; cokko irişpe! : boşuna uğraşma! ; 2. meşgul olmak.
irkil-
küme halinde toplamak, irkilmek, toplanmak.
irkilt-
küme halinde yığmak; itelgi tiygen taanday irkiltip sayıp kirdi deyt folk. : Falco laniarus denilen doğanın, Colaeus denilen kargaları küme halinde toplar gibi, toplayıp, (insan kalabalığına) saldırdı ve kılıç çaldı.
irme-
1. göz kıpmak; göz yummak; köz irmegenim cok: gözümü kapadığım yok, hiç uyumadım; közün irmebeyt: gözünü bile kıpmıyor; caş irme- : göz yaşını silmek; kanat irme- : kanat germek; silkmek; 2. çekmek (tüfeğin tetiğini) ; irmegenin cazbağan: (tüfek) kurşun (hedefe doğru vırıyordu) ; 3. nişan almak; irmegenin ciberbeyt: nişan aldığı hedefini kaçırmaz; irmegeni ilbirstey, kaysağanı kamanday folk. : pars gibi nişan alıyor (sıçramaya hazırlamıyor), yabani domuz gibi kapıyor.
isirkekten-
çıkıvermek (küçük çıban hakkında).
iskekte-
1. yüzdeki yahut tenasül aletlerindeki kılları cımbız ile yolmak; 2. ufak nesnelerin içinden daha irilerini üğürtlemek (diyelim yün içinden kılları).
iskektet-
et. iskekte-‘den.
ismendel-
kon. değişmek, biri arkasından biri gelmek (nöbetler hakkında).
iten-
bir ileri geri hareket etmek suretile tek durmamak.
iter-
itmek.
iterey-
sıska, çelimsiz olmak: kap itireygen! : vay seni suratsız!
iteriş-
biri- birini itmek, itişmek.
itert-
itmeye zorlamak.
itey-
it oğlu it olmak, hiçbir şeye yaramaz olmak.
iteñde-
1. kanburunu çıkararak, sekerek yürümek (zayıf ve arkası çıkık adam hakkında); 2. sallanmak, bir ileri geri hareket etmek (atlı hakkında).
itirke-
= itirken-.
itirken-
irkilmek, tiksinerek titremek, ürpermek.
iy-
V= ir- II; muştap iydi: yumrukla vurdu; sögüp iydi: sövüp- saydı; şiltep iydi: salladı; atkarıp iydi: ata bindiridi.
iydir-
et. iy-III’ten; baş iydir- : iğdirmek, ram etmek; tuunun başın iydir: bayrakların başını iğdirmek.
iyegiliktüü-
et. iy- II’ten; baş iggiz: baş iğdirmek; itaat ettirmek.
iyil-
iğilmek; bükülmek; caş çıbıktır, iyilgeni- sıñanı, caş cigittin uyalğanı- ölgönü ats. : taze çubuk büküldü mü, kırıldı demektir, genç delikanlı rüsva oldu mu, öldü demektir.
iyiliş-
müş. iyil- den.
iyir-
1. iğirmek; bükmek; cün iyir: yün iğirmek; 2. sürerek küme haline getirmek; çevirmek (kendi sürüsünü çevirip istikameti değiştiren aygır hakkında) ; koy iyir- : koyunları ağıla sürmek.
iyiril-
mut. iyir-den.
iyirt-
iğirtmek, iplik büktürmek.
iyke-
sallanmak; silkmek; baş iyke- : (muvafakat işareti olmak üzere) baş sallamak, muvafakat eylemek.
iykegile-
it. iyke- den; başın iykegilep: başını sallayarak.
iyle-
serpilemek, debagat etmek (deriyi).
iylen-
serpilmek (deri hakkında).
iylet-
serpiletmek (deriyi).
iymen-
sıkılmak; utanamk.
iymeniş-
müş. iymen-‘den.
iymey-
zayıf ve kanburu çıkık olmak.
iymeñde-
kanburunu çıkarak yürümek (zayıf, kurumuş hakkında).
iyrekte-
iyrek’le (bk.) kazımak.
iyrey-
iğrilmek.
iyreyt-
iğriltmek.
iyreñde-
kıvrıl- kıvrıla gitmek.
iyreñdet-
et. iyreñde- den; iyreñdetip tart- : yılankavi çizgi boyunca çekmek.
iyri-
II= iyir.
iyril-
mut. iyir- den.
iyriliş-
müs. iyril- den; koylor çoğulup iyrilişti: koyunlar yığın halinde bir araya toplandılar.
iyrilt-
yığın halinde bir araya toplamak; küme haline koymak.
iyriy-
iğrilmek; çarpılmak.
iyse-
hiddetle baş sallamak. kol iyse- . hiddetle el sallamak.
iyseñde-
hareketlerinde zayıf ve çelimsiz adama benzemek.
iysin-
1. sütünü tutmak, vermemek (kısrak hakkında); bee iyisinip kaldı. kısrak sütünü tuttu , vermedi; 2. umsanmak, gevşemek (cüsseli, iri- yarı erkek gören kadın hakkında).
iysiniş-
müs. iysin- den.
iysint-
et. iysin- den; kulundu salabağa kişi iysintip koyot. tayı (kısrağa) yanaştırmasını bimiyen kimse, kısrağın sütünün kesilmesine sebeğ olur.
izde-
aramak araştırmak.
izdel-
aranmak; araştırılmak.
izden-
araştırmada bulunmak.
izdet-
aratmak; camandık izdetpey ele tabılan; kötülük martmadan bulunuyor.
izdeş-
hep beraber aramak.
izikkekten-
= isirkekten-.
izilde-
= izüüldö-.
izüüldö-
1. peşinden takibetmek; izinden yürümek; 2. es. tetkik etmek.
iç-
II, 1. içmek; çay iç- : çay içmek; 2. yemek; sorpo iç : çorba içmek; tamak iç- : yemek yemek; aştık köp bolup, eki cıl içpeyt ats. ekin ne kadar çk olursa- olsun, iki sene yetmez; içerdin aşın içpes keçet ats. : başkasınınki için acımaz (harf. : yemesi mukadder olmayan kimse, yiyecek adamın her heesabına imtina ediyor) ; iççip çıçar avm. tufeylî, uyuntu.
içil-
mut. iç- II’den.
içir-
içirmek.
içirken-
ürpermek; ihtiyarsız irkilmek.
içirkent-
et. içirken- den.
içiş-
hep beraber içmek.
içkele-
: içkelep bil- : gizlice öğrenmek.
içker-
incelmek.
içkeret-
inceltmek.
içkereştir-
:ot içkereştir- : henüz yanıp bitmemiş olan odunların ortaya atmak suretiyle ocaktaki ateşi düzeltmek.
içkertil-
incetilmek.
içmekte-
= içkele-.
içtet-
astar geçirmek.
işen-
inanmak; itimat etmek; birisine güvenmek; işengen kişim: inandığın itimat ettiğim, güvendiğim adamım.
işendir-
inandırmak; temin etmek; itimat telkin etmek, umut vermek; oynoşçul katın ıylap işediret ats. oynak (çapkın) kadın ağlamak suretiyle inandırıyor.
işent-
= işendir-.
işte-
işlemek; işteseñ, tiştersiñ ats. : «işlersen, dişlersin» : çalışırsan yersin; munu men sokur it bok calağıça iştep salamın: ben bunu bir çırpıda yaparım; iştepçığaruu: imâl; iştep çığaruu norması: istihsal miktarı (payi) ; iştep çığuu: işleyip bitirme.
iştel-
mut. işte-‘den.
iştet-
1. çalıştırmak; 2. işletmek.
iştettir-
et. eştet-‘ten.
kaala-
f- k. istemek; kaalağanıñdı al! : istediğini al; hoşuna gideni al!
kaalaş-
müş. kaala- dan.
kaalgı-
1. uyuklamak; yarı uyumuş durumda bulunmak; mec. pineklemek; kaalğıp uktap oturat: oturuyor ve uyukluyor; 2. tenbelce ve gayet ağır hareket etmek; kaalğıp bastırıp keldi: ağır ve tenbel yürüyüşle yanaştı.
kaalğa-
(karş. eşik) obanın iki kanatlı kapısı.
kaamıtta-
hamutlamak: hamut geçirmek.
kaardan-
kızmak; gazaba gelmek.
kaardant-
et. kaardan- ’dan.
kaarlan-
= kaardan- .
kaarı-
kızgın demirle yakmak; kızgın demirle damga basmak; yakmak; kavurmak; tili cön turbay, köründöngü kaariy beret: dili rahat durmuyor, rastgelen herkesi iğneliyor; suuk betti kaarıdı: soğuk hava yüzü çimdikledi; carğakşım köttü kaarıdı: deri don kıçı yara içinde bıraktı.
kaarıl-
mut. kaarı- ’ dan; çet elderdeği emgekçilerdin turmuşuna cürögüm kaarılıp çıdabayım: yabancı yurtlardaki emekçilerin hayatına kalbim acıyor ve sabrım tükeniyor.
kabar-
II, kabarmak; şişmek; kabarıp açuusu keldi: pek fazla hırslandı, ayranı kabardı.
kabardan-
haber almak; haberdar olmak.
kabardant-
haber vermek; haberdar etmek.
kabardaş-
biri birini haberdar etmek; mektuplaşmak; haberleşmek.
kabart-
et. kabar- II’den.
kabarış-
II, müş. kabar- II’den.
kabatta-
tabaka- tabaka yapmak; kat kat istif etmek; eki kabatta- : iki tabaka yapmak; kabattap temir soot kiyip folk. :üzerine birkaç tane zırh giyerek:
kabattal-
pas. kabatta-’dan.
kabattaş-
tabaka- tabaka olmak.
kablda-
I, muvafakat etmek; tasvip etmek; kabul eylemek.
kabı-
iğne ardı dikmek, (yorgan dikişile dikmek) .
kabık-
II: cel kabığıp ketpesin: rüzgâr dokunmasın.
kabıl-
II, 1. rastgelmek; karşılaşmak; birleşmek, kişiye kabılğan coksuñarbı? : kimseye rastgeldiniz mi? kimse ile karşılaşmadınız mı? 2. düşmek, kapılmak; men balaketke kabıldım: ben felâkete düştüm, tutuldum; çıtırmaña kabıldım: çıkralığa düştüm.
kabılda-
II, katmerleşmek; kuvvetlenmek; şiddetlenmek; oorusu kabıldap ketti: hastalığı şiddetlendi; ihtilatlar yaptı.
kabıldaş-
müş. kabılda I, II’den.
kabıldır-
. et. kabıl- II’den; kargaşağa kabıldır: kötü tatsız bir vaziyete düşürmek; caman işke kabıldır: fena işe sürüklemek.
kabırğala-
: kabırğalap: kaburgalayıp, büğürüne dokunarak; kabırğalap çımçışıp: folk. biribirinin böğürlerinden çimdikliyerek.
kabırıl-
batmak, çukurlaşmak; içi kabırıldı yahut kursağı kabırıldı: karnı battı, çekildi.
kabırılt-
ezmek, çukurlatmak.
kabış-
II, sövüşmek, küfretmek, dövüşmek. III, müş. kabı- ’dan.
kaca-
aşındırmak (mes. , biri birine sürüşen iki nesne hakkında) .
kacal-
aşınmak (mes. iple) .
kacala-
kemirmek.
kacan-
kudurmak, taşkınlık etmek.
kacañda-
yanına yaklaştırmayıp, kâh birisine, kâh ötekisine saldırmak (mes. , başka atları kendi yemine yaklaştırmıyan at hakkında) .
kacağayla-
1. başını kaldırmak ve yürümek istememek (at hakkında) ; 2. mec. isteksizlik göstermek, kırın mırın etmek; mildettü işiñen kacağaylaba: yapmaya mecbur olduğun işi sallama!
kacaş-
biri birini kemirmek; sürtüşmek; biri birine sürtünmek; eki aygır bir birin kacaşıp atat: iki aygır bir birini kemiriyor, ısırıyor.
kacı-
II, gevşeklik, yorgunluk göstermek, sölpümek; eer gacıp kalıptır: eğer gevşemiş; işimden kacımak emesmin: işim beni bıktırmaz; işim beni yormaz.
kacıldaş-
biri birine karşı mırıldanmak; sövüşmek.
kacıt-
et. kacı- II’den.
kada-
saplamak; sokmak; sançmak; mık kada- : çivi çakmak; topçu kada- : düğme takmak; köz kada- : göz dikmek; dikkatle bakmak.
kadakta-
kadak (funt) ile tartmak.
kadaktat-
et. kadakta- ’dan.
kadal-
saplanmak; çakılmak; kadala aç- : amansız sırette ifşatta bulunmak.
kadalan-
1. saplanılmak, 2. bir işe özenle ve gayretle girişmek.
kadan-
kendi üzerine takmak: takınmak; znaçok kadan- : alâmet, beldek takınmak.
kadat-
et. kada- ’dan.
kaduula-
dağ eteği boyunca inmek.
kadırda-
hürmet etmek, saymak, takdir etmek.
kadırdan-
II, hürmet edilmek; sayılmak.
kadırdaş-
II, müş. kadıra- ’dan.
kadırla-
= = kadırda- .
kadırmanda-
ihtiram etmek; saymak.
kak-
V, 1. vurmak, çarpmak, çırpmak; kakmak, çakmak; kazık kak- : kazık çakmak; kiyiz kak- : keçe çırpmak; alma kak- : (ağaçtan) elmayı vurup düşürmek; kirpik közün kakpay: gözünü kapamadan; eer kaktı bk. kaktı; düşmandı ak- : düşmanı defetmek; kozğoloñçulardın atakasın kâğıp salıştı: âsilerin hücumunu püskürttüler; 2. korku vermek için bağırmak; balasın kagıp koydu: çocuğuna bağırdı; 3. es. (bu manayla daha doğrusu öpkö kak-) ; hastayı, kefaret için kurban edilmiş hayvanın ciğerleriyle vurmak (karş. kağıl- 2) ; 4. bağıp kak- : lâlâlık etmek; üzerine titremek; itina ile terbiye etmek; bağıp kakkan balam: üzerine titrediğim çocuğum; 5. can kak- : ısrarla rica etmek.
kaka-
tıkanmak, boğazında kalmak; etke kakadım; etle tıkandım; kakap- çaçap: tıkanarak tıksırarak; kakağaña müştağan: ats. vur abalıya.
kakakta-
homurdatıcı, mızmız ve titiz olmak (başlıca ihtiyar kimseler hakkında) .
kakal-
tıkanmak (bir şey yerken boğazında kalmak) ; etke kakaldım: et boğazımda kaldı.
kakanakta-
kabarmak, şişmek (yanmış deri hakkında) .
kakat-
et. kaka- ’dan.
kakay-
II, 1. arkaya doğru bükülmek, iğilmek (karş. eñkey-) ; 2. mec. mağrur bir tavırla başını kaldırmak; kurumlu ve kibirli bir tavır takınmak.
kakayla-
“kakay” diye bağırmak (bk. kakay! I) .
kakaylat-
dehşet salmak.
kakayt-
et. kakay- I- ’den.
kakañda-
= kakakta- .
kakkıla-
sıksık vurmak; takırdatmak.
kakta-
1. kurutmak; kavurmak; kızartmak (kap içinde değil de, şişte) ; kaktabay kanın sorot: kavurmadan kanını emiyor; bay- manaptar eldin kaktabay kanın sorğon: baylar ve manaplar halkın kanını emdiler; 2. (hayvan yavrusu hakkında; anasının memesini) son damlaya kadar emmek; 3. hayvanın sütünü son damlaya kadar sağmak; koydu kaktap saasa, koyarık bolot; koyunun sütü son damlaya kadar sağılırsa, koyun zayıflar.
kaktant-
kurutturmak, kavurtturmak, kızarttırmak.
kaktaş-
müş. kakta- ’dan.
kaktır-
et. kak- V’ten.
kakçañda-
= kakakta- .
kakçıy-
= kakıy- .
kakılda-
1. gıdıklamak; 2. durmadan çene çalmak; kakıldap ıyla: yüksek sesle ve süreklice ağlamak; kakıldap maara- : dinmeden melemek.
kakıldaş-
müş. kakılda- ’dan.
kakır-
II, balgam çıkarmak.
kakıra-
: kakırağan kış: şiddetli kış; kakırağan taş: taşlık yer.
kakıray-
I, dikilip durmak; şapkesi kakırayıp turat: kasketi dimdik duruyor; 2. iyi yerleştirilmiş (dizilmiş) olmak.
kakırayt-
et. kakıray- ’dan.
kakırt-
et. kakır- ’dan.
kakırın-
boyuna balgam çıkarmak; kakırınıp- tükürünüp: boyuna balgam çıkararak ve tükürerek.
kakırış-
müş. kakır- II’den.
kakıy-
1. dik durmak; kendini dimdik tutmak; 2. dikilip durmak; tañ atkança çınm etpey kakıyıp çıktım: bütün gece göz kapamadan dikilip durdum.
kakıyt-
et. kakıy- ’dan.
kakşa-
1. hıçkırmak; acı acı ağlamak; kan kakşadı: acı acı ağladı; 2. sancı yapmak; şiddetli ağırmakç mustak suuğa salganda, kol kapşap ketet: soğuk suya sokarken el karıncalanıyor; 3. çok konuşmak; durmadan gevezelik etmek; kakşap ırdayt: durmadan ırlıyor (şarkı söylüyor) ; çok şarkı söylüyor.
kakşan-
hıçkırarak ağlamak.
kakşat-
et. kakşa- dan.
kakşı-
kurumak; kakşığan çöl: kuru çöl! murdum kakşıp turat: burnumun içi kurumuş.
kakşıkta-
1. tevbih etmek; azarlamak; başa kakmak; 2. istihza etmek; bir kimseye onda bulunmıyan meziyetleri atfederek eğlenmek.
kakşıt-
et. kakşı- dan; süttön kakşıttımbı? : seni sütten mahrum ettim mi?
kal-
II, 1. kalmak; geri kalmak; aşım kalsa- kalsın, işim kalbasın ats. : yemeğim kalırsa kalsın, işim kalmasın; kalgan: kalan, bakiye; murun artta kalğan uluttar: eskiden geri kalmış olan milletler; kiyin kal- : gecikmek; gecikerek gelmek; çatakka kaldı: nâhoş bir işe karıştı; kalğan- katkan: kalıntılar, artıklar; döküntüler; kala berse bk. ber- II; biröö kalbastan: hiç biri kalmadan; istinasız hepsi; bir caş kalbastan: bütün gençliğin hepsi; ordunda kaldı: kendisine yol verildi; üögö (yahut üydö) kal- : evde kalmak; Maskööğö (yahut Masköödö) kaldı: Moskova’da (bütün bütün yahut uzun zaman için) kaldı; tilden kal- : 1) dilden mahrum olmak; konuşmak istidadını kaybetmek; 2) mec. ölmek; bügündön kalbay; bugünden tezi yok, muhakkak bugün; kış cakın kaldı: kış yaklaştı; köönüm kaldı: hayal kırıklığına uğradım; soğudum; az kaldı: az kaldı; az kalıpsıñar: az kaldı siz. 2. kal- fiili yardımcı fiil rolünde işin beklenilmemiş olduğunu gösterir (karş. ket- I) ; batpay kaldı: sığmadı; kelbey kaldı: gelmeden kaldı, gözükmedi; köktöm bolso, bolup kaldı; bahar geldi artık; düşman kelip kalsa: ya bidenbire düşman gelirse; at turup kaldı: at durdu kaldı (ve bir daha yürümek istemiyor) ; saat catıp kaldı: saat durdu; töşökkö cata kaldık: yatağa düşüverdik; bala on ayğa cetpey ölüp kaldı: çocuk on ay bile yaşamadan ölüverdi; maksatına cetpey ölüp kaldı: maksadına ermeden ölüverdi.
kala-
III, 1. bir daire şekli vererek, biri biri üzerine dizmek; tezeği mahrutu nakıs şeklinde birbiri üzerine koymak; üzük kala- : obayı üzük’la (bk.) örtmek; tuurduk kala- : obayı tuurduk’la (bk.) örtmek; çiy kala: obayı çiy ile (bk. çiy I) kuşatmak; eşikke kiyiz kala: kapıya keçe geçirmek; 2. örmek, yükseltmek (duvarı) ; 3. (ateş) tutuşturmak.
kalakta-
küçük kürekle almak: kalaklamak.
kalat-
II, et. kala- III’ten.
kalayla-
I, kalaylamak (kalay sürmek) ; 2. bir işi yalnız gösteriş için yapmak (dileyim, bir şeyi hakikî gümüşle değil de, gümüşe benziyen bir nesne ile kaplamak) ; dayanıksız yapmak.
kalaylat-
et. kalayla- ’dan.
kalbalañda-
ayaklanmak: isyan çıkarmak.
kalbırla-
kalburdan geçirmek.
kalbıy-
büyük ve kalın olmak (dudaklar hakkında) ; kalbıygan: kalın dudaklı kimse.
kalbıñda-
kımıldamak (büyük ve kalın dudaklar hakkında) .
kalbıñdat-
et. kalbıñda- ’dan.
kalcay-
yüksek ve arık görünüşte bulunmak; kalcayğan çoğ ögüz: kocaman (fakat arık) öküz.
kalcañda-
sallanmak (başlıca, ihtiyarlar ve sarhoşlar hakkında) ; kartayıñkı tartıptır, kalcañdap kele catır folk. : kocamıştır: gevşek basarak geliyor.
kalcañdat-
et. kalcañda- ’dan.
kalcıra-
1. mırıldanmak; saçmalamak boş boğazlık etmek; kalcırap oozuña kelgendi süylöböy otur: ağzına geleni söyleyip, saçmalayıp oturma; 2. gülünç ve kötü bir vaziyette bulunmak.
kalcırat-
et. kalcıra- ’dan.
kaldakta-
sallanmak, dalgalanmak (kocaman ve biçimsiz nesne hakkında) .
kaldalasta-
telâş etmek; bir işi acele, telâşlıca, şaşkın bir halde yapmak.
kaldalañda-
1. telâşçı olmak; 2. saf, saf dil olmak.
kaldasta-
= kaldalasta- .
kaldayt-
et. kalday- ’dan; tonun kaldaytıp kele atat: bol kürkünü giymiş halde geliyor.
kaldañda-
biçimsiz ve ağır hareket etmek; coru kaldañdap uçup kaldı: akbaba (kanatlarını geniş açarak) biçimsiz ve ağır uçtu.
kaldıra-
gürlemek; gümbürdemek; kaldırap tüştü: gümbürtü ile düştü.
kaldırat-
gürültüyü, aşırı hışırtıyı mucip olmak.
kalkala-
örtmek; korumak; başımdı kalkaladım: (vurıştan korumak için) başımı örttüm; aydı etek menen kalkalay aluçubu? : ats. mızrak çuvala sığmaz (harf. : ay etekle örtülür mü hiç?)
kalkalan-
saklanmak; kendini müdafaa etmek; himaye altında bulunmak.
kalkay-
siper gibi bir şeyin üzerine sarkmak (mes. şapkanın geniş kenarları gibi) .
kalkayt-
et. kalkay- ’dan.
kalkı-
bir mayıin yüzüne çıkmak, üstte yüzmek; suu üstündö kalkıp cüröt: su sathında yüzüyor.
kalkılda-
1. küçük dalgacıklar meydana gelmek (suyun sathı hakkında) ; cürögüm kalkıldap turat: bulantı hissediyorum; 2. kımıldamak; süzülerek hareket etmek; aeroplan kalkıldap uçat: tayyare süzülerek uçuyor; olku- solku kalkıldap folk. kâh sağa, kâh sola iğilerek; 3. kaynaşmak; kalkıldağan kalıñ el: hesapsız çok halk.
kalkıldat-
et. kalkılda- ’dan.
kalkıra-
1. bir çeşit turna; 2. turna tüylerinden süs; karkırasın sayınıp folk. turna tüyleri takınarak.
kalkıt-
et. kalkı- ’dan.
kalkıy-
kurumlu bir tavır takınmak, kurumlu bir tavırla dikilmek (uzun boylu adamlar hakkında) .
kalpıstat-
: kalpıstatıp koydum= kalpıs koydum (bk. kalpıs) .
kaltaarı-
keyif kaçmak: bozulmak; şaşalamak; korkmak; sıkılmak; kaltaarığan cüröğün basa albayt: çarpan kalbini teskin edemiyor.
kaltakta-
1. titremek, sallanmak (ihtiyar kimsenin kafası ve elleri hakkında) ; bir yandan öbür yana iğrilmek; 2. telâş etmek; şaşalamak; şaşkın bir halde bir yandan öbür yana kıvranmak; kaltaktap emne kıların bilbey catat: şaşaladı ve ne yapacağını bilmiyor; unruluğu çıkkansıp, kaltaktap karap turğan kişiçe sandıraktayt: hırsızlık yaparken yakalanmış adam gibi, şaşkın şaşkın bakarak, sayıklıyor.
kaltaktat-
et. kaltakta- ’dan; çoñ çara kımızdı kaltaktatıp kötürüp alıptır: o kadar büyük bir tasla kımız getiriyor ki ağırlıktan müvazenesini kaybederek sallanıyor.
kaltala-
: kaltalap al- : torba torba, çuval çuval almak; (kıymetli şeyleri) bol bol almak.
kaltay-
mutedil, mütevazi olmak: kaynağa kaltaybasa, kelin kelteybeyt ats. : büyük kayın mütevazi olmazsa, gelin de saygılı olmaz.
kaltañda-
telâş etmek; acele etmek; kaltañdağan abışka: telâşçı ihtiyar.
kaltılda-
= kaltakta- ; kayık köl üstündö kaltıldadı: kayık göl sathında sallandı.
kaltıldat-
et. kaltılda- ’dan.
kaltır-
bırakmak: terketmek; ordunda kaltır- : yerinde bırakmak; ordunan kaltır- : yerinden çıkarmak, vazifesine son vermek, yol vermek; tañ kaltır- : hayrete düşürmek; şaşmayı mucip olmak.
kaltıra-
titremek.
kaltıran-
irkilmek, titremek.
kaltırat-
titremeyi mucip olmak: titretmek.
kaltırt-
et. kaltı- ’dan.
kalu bala
a. : kalu balada cazılğan: ezelde yazılmış.
kalça-
II, (aşık oynarken) bütün oyuncuların vuruş aşıklarını almak ve oyunu kimin başlayacağını tayin eylemek için onları dağıtıp atmak; (çakıl taşlarıyla oynarken) “köpekleri vurmak” (tabir) ; kalçap kalğan: mec. seçme.
kalçılda-
1. (soğuktan) titremek, bezgek bolğondoy kalçıldadı: sıtmaya yakalanmış gibi titredi; 2. homurdanmak, mırıldanmak.
kalçıldat-
et. kalçılda- ’dan.
kalğılaş-
it. kalış- ’tan.
kalın-
1. kalmak; eskerilbey kalın basın: hatırlanmadan kalınmasın; hatırda bulunsun; 2. metrûk kalmak.
kalıpta-
1. şekil vermek; kalıba gelmek; 2. eski haline komak.
kalıptan-
1. bir şekil almak; kalıba gerilemek; 2. eski şekline dönmek.
kalıptant-
et. kalıptan- ’dan.
kalıptat-
et. kalıpta- ’dan.
kalıñda-
I, kalınlaştırmak; sıklaştırmak; kalıñdap kiyin: kalın, sıcak giyinmek; kalıñdağan kol: hesapsız çok asker. II, es. mihir vermek suretiyle kız isteme (bk. kalıñ II) .
kalıñdal-
kalınlaşmak, sıklaşmak.
kalıñdan-
koyulaşmak; sıklaşmak.
kalıñdat-
et. kalıñda I- ’den.
kalış-
kal II- ’den müş. ; köñül kalış- , bk. köñül.
kama-
I, 1. çevirmek; sarsmak; kuşatmak; cılkını korooğo kama: atları ağıla kapat; 2. tevkif etmek. II, dişi kamaştırmak; toñ alma tişimdi kamadı: ham elma dişimi kamaştırdı.
kamal-
II, 1. çevrilmiş, kuşatılmış olmak; 2. hapse düşmek; tevkif edilmek.
kamala-
1. sarmak, kuşatmak; her yandan hücum etmek; 2. bir çıkmaza sokmak (mes. , yırtıcı hayvanı, avı) .
kamalış-
müş. kamal II’den.
kamat-
1. saldırmak; kuşattırmak; 2. tevkif veya hapsettirmek.
kamaş-
I, müş. kama- I’den. II, kamaşmak; tişim kamaştı: dişim kamaştı.
kamda-
hazırlamak.
kamdal-
ihzar edilmek; hazırlanmış olmak.
kamdan-
= kamın.
kamdant-
et. kamdan- ’dan.
kamdat-
et. kamda- ’dan.
kamdaş-
1. hep beraber hazırlamak, ihzar eylemek; 2. uzlaşmak; mutabık, uygun olmak.
kamkıra-
büsbütün kurumak; akzanı kamkırağan: (kazanı kurumuş) hiç bir yiyeceği olmıyan; kazanıñ manen kamkırap kal! (ilenç) : dilenci durumuna düş!
kamoolo-
kuşatmak, sarmak; baştan- başa kaplamak.
kampay-
1. kabarmak; şişmek; 2. mec. kibirlenmek, fodul olmak.
kampayt-
et. kampay- ’dan.
kampañda-
sevinerek telâş etmek.
kampıyt-
et. kampıy- ’dan.
kamsı-
: kamsın kamsıp sugun- : büyük lokmaları seçerek ve çok yemek.
kamsızdandır-
temin etmek; teminat vermek.
kamsızdandırıl-
temin, sigorta edilmiş olmak.
kamtı-
1. birleştirmek; kamtıy karma- : iki şeyi birleştirerek kapmak (mes. iki eteği birden ele almak) ; 2. mec. bir iki lokma yemek (bir parça yemek) ; arı beri kamtıp, birdeme uurttamış bolduk da cata kettik: bir parça öteberi yedik ve yatıverdik.
kamçıla-
kamçı ile vurmak: kamçılamak.
kamçılan-
(atını) kamçı vurmak suretiyle sürmek.
kamçılant-
et. kamçılan- ’dan.
kamçılat-
et. kamçıla- ’dan.
kamık-
1. havasızlıktan sıkıntı hissetmek; 2. mec. küsmek; kayğırıp kamığıp: küserek ve kederlenerek
kamın-
itina etmek; tedbirler almak; ihtiyat tedbirleri almak; kıştık ookatına kamınıp catat: kışlık erzak hazırlamakla uğraşıp duruyor.
kamınt-
et. kamın- ’dan.
kamınış-
müş. kamın- ’dan.
kamıra-
= kamaraa- .
kan-
III, tatmin edilmek, kanmak; suusunum kandı: suya kandım; kana karadım: inceden inceye baktım; köz kandı: nazara hoş gelen; kepke kan- : bol bol konuşmak.
kana-
IV, 1. kanamak; kan akıtmak; buyurbağan aşka murun kanayt ats. : mukadder olmıyan (sana ait olmıyan) yiyecek yüzünden burun kanar; 2. kan dökmek; kesmek- kırmak; kanap- butap cedi: silip süpürdü hiçbir şey bırakmadan yedi, soyup soğana çevirdi (rüşvet almak ve haraca kesmek suretiyle)
kanaattan-
tatmin edilmek: kanaatlanmak.
kanaattandır-
tatmin eylemek: kanaatlandırmak.
kanat-
II, kan akıtmak: kan çıkarmak, kanatmak.
kanattaş-
biribirine yakın bulunmak.
kanattaştır-
et. kanattaş- ’tan.
kancığalan-
parçalanıp tel tel olmak.
kanda-
1. kan çıkarmak; 2. kana bulaştırmak.
kandayçala-
: kandayçalap: nasıl, ne şekilde.
kandır-
tatmin eylemek; teskin etmek.
kansar-
kudurmak; tehavvüle gelmek; hiddetden benzi atmak; kansarıp açususu keldi: hiddetinden kudurdu.
kansart-
et. kansar- dan.
kansıra-
kansızlanmak; fazla kan akıtmak.
kansırat-
et. kansıra- ’dan; cazıksızdardı kansıratkan karakçılar: masumların kanını döken hırsızlar, soyguncular (müellif burada “karakçılar” ı “katiller” diye anlatmış ise de, bizzat kendisi bu kitapta “karakçı” sözünü yalnız “soyguncu” , “şaki” diye tercüme etmiştir; M.)
kant-
II, kanet (t sesi yumuşak telâffuz edilir) nasıl hareket etmek; ne yapmak; attı kantti? : atı ne yaptı? at hakkında nasıl hareket etti? atı nereye koydu? ; kanter eken? : nasıl hareket eder, acaba? ne yapar dersin? nereye koyar? kantem? : ne yapmalıyım? nasıl hareket etmeliyim? nereye koymalıyım? ; kantip yahut kanettip: nasıl, ne suretle?
kantala-
II, kızarmak, morarma (mes. kamçı ile vurmaktan vücudun kızarması) .
kanık-
II, alışmak; közü katka kanıkkan: gözü yazıya alışmış, çabuk okuyabiliyor. III, kin beslemek; ateş püskürmek.
kap-
IV(girundifi kaap’tır) kapmak, elle yakalamak, ağza almak, dişlemek; it kaptı: köpek ısırdı.
kapala-
I. havada sıkıntıyı mucip olmak; 2. teessürü mucip olmak.
kapalan-
kederlenmek; müteessir olmak; özlemek; hasretini çekmek.
kapalat-
kederlendirmek; müteessir eylemek.
kapkakta-
kapak geçirmek; kapakla kapatmak.
kapta-
1. çuvallara dökmek; buudday kapta-, buğdayı çuvala dökmek; 2. her yandan kuşatmak, doldurmak, büyük kütle halinde yürümek; köçölördü suu kaptadı: sokakları su kapladı; tabeteyin başına kaptap kiydi: kalpağını başına yapıştırıverdi; cuurkan kapta-: yorgan dikmek; söverek üzerine atılmak.
kaptal-
ıı, 1. her yandan kuşatılmış, sarılmış olmak; 2. yolu kapatan bir nesneye çatmak; cürögüm oozuma kaptala tüştü: yüreğim ağzıma geldi : aşırı korktum.
kaptalda-
kaptal boyunca yürümek (bk. kaptal 1, 1, 3); toonu kaptalday: dağ yamaca boyunca.
kaptat-
et. kapta’dan; koyun üydü közdöy kaptatıp kele catat: koyunarını eve doğru kütle halinde (kaptatıp) sürüp geliyor.
kaptır-
ağza almıya bırakmak yahut zorlamak; butumdu itke kaptırıp aldım: bacağımı köpeğe ısırttım; taş kaptır: mec. hiçbir şey vermemek; boş elle çevirmek.
kapıyala-
kışkırtmak, fitil vermek.
kapşı-
=kapşır..
kapşır-
bitiştirmek, kavuşturmak, iki ucu birleştirmek, (üst giyimin parçalarını) kavuşturup dikmek, kapşıra kurçan-; etekleri kavuşturarak kuşanmak; kapşıra kuçaktasararak kucaklamak; kapşıra karma-: bir şeyi (mes. içine bir şey dökülmüş olan mendili) uçlarını toparlayıp tutmak, sıkıştırmak.
kara-ıı
1. bakmak, her yandan bakmak, dikkat etmek, birisine bakmak, beklemek, gözlemek; asmandı karadı: göğe baktı; abanı karay attı: yukarıya doğru ateş etti; cer karay: 1) aşağıya bakmak; başını iğmek; başı aşağıya salmak; 2) mec. mahcup olmak; kepaze olmak; cer karabasañar ele boldu: sakın mahcup olmayınız; katın erdi karasa, er karayt ats.. eğer karı (evdeki yoksulluğu imâ ederek) kocasının yüzüne bakarsa, koca yere doğru bakarsa, koca yere doğru bakar (utandığından başını iğer); ciğittin özünü karaba, sözünö kara ats. yiğitin kendisine bakma, söylediği sözüne bak; kün karağan suukka toñboyt ats. kendisine güneşin baktığı adam donmaz,; buğa karabastan: buna bakmadan; 2. yönelmek; bazarğa karay yahut bazarğa karap: pazar istikametinde; cüz cıldardan beri karay: yüzlerce senelerden beri ; mından arı karay; bundan böyle; 3. ait olmak, bağlı bulunmak; çaşka karay:yaşa göre; cer kimge karayt?: toprak kime aittir?; el kolun kara-; başkalarına bağlı bulunmak. tabi olmak, başkalarının yardımına muhtaç olmak; 4. (aygır hakkında) kızgın bir durumda bulunmak (ör. bk. aygır ı) .
karaacatta-
harcamak para sarfetmek.
karaanda-
bir şeyin müphem çizgilerini görmek; bir şeyi, onun hiç olmazsa, müphem çizgileri görünecek derecede yaklaşmak.
karaandat-
kendisine, müphem bir surette gözükecek mesafeye yaklaşmak.
karacattal-
sarfedilmek (para hak.)
karakta-
soymak.
karal-
ıv, bakılmak, görülmek; eki mesele karaldı; iki mesele görüşüldü.
karala-
ıı, 1. bakmak; ikide bir bakmak; 2. meşgul olmak; malğa karalap, caylooğo köçtüm: hayvanları düşünerek, yaylaya göç ettim; cumuşka karalap, cakada kaldım: (kır) işleriyle meşgul olarak, ovaya kaldım; mağa karalp, al ketpey kaldı: benim yüzümden (beni düşünerek, beni bekleyip) gitmeden kaldı; menin karalay turğan kişim: beni düşünen adam. ııı, 1. karalamak; 2. zemmetmek; itham eylemek.
karalat-
et. karala –ııı-‘ten.
karalaş-
yardım etmek; yardımlaşmak; öz baldarıña karalaşasıñar: kendi evlâtlarınıza yardım edersiniz.
karamık-
ıı. düşüncelerini bir nesne üzerine tevcih etmek (başlıca, uykuyu düşünmek), geriye kalan hiçbir şeye aldırmamak; uykuğa karamığıp olturup, tamak içalbay koydu: uykuya kapıldığından, yemek bile yiyemedi; uykuğa karmağıp, turbay koydu: uykuya dalıp kalkamadı, uykusunu boğmak istemedi.
karan-
ııı. bakınmak; kendi kendini bakmak; eki cağıñdı karanıp bas: etrafa bakınarak, ihtiyatla yürü.
karanış-
müş. karan- ııı.’ten.
karapta-
tahrip etmek, yağma etmek.
karaptat-
et. karapta-’dan.
karart-
siyahlatmak.
karasan-
sığır hayvanına düşen salgın hastalık.
karasana-
(kara+sana) fenalık istemek, fenalık düşünmek, fenalık tasarlamak, fenalık yapmaya kalkışmak.
karat-
1. baktırmak; istikamet vermek; beri karat: bu yana çevir; başın cerge karatıp olturat: başını önüne düşürerek oturuyor; doktorğa karat: doktora göster; karata:.. ye doğru, dolayı, diye; birinci mayğa karat: bir mayısa doğru (bir mayıs doalyısiyle); küçünö karata: kuvvetine, imkanlarına göre; alına karata: haline, vaziyetine göre; kılğan cumuşuna karata akı berilet: yaptığı işe göre ücret veriliyor: beri karata:.dan itibaren, ..den beri; üç aydan beri karata: artık üç aydan beri... 2. boyun iğdirmek; ram etmek; 3. çekmek (aygırı kısrağa); beeni aygırğa karat-: kısrağa aygıra kavuşturmak (çiftleştirmek).
karatıl-
mut. karat-‘tan.
karayla-
1. el yordamiyle yürümek yahut iş görmek, karanlıkta elle araştırma; karaylağan tam süzöt ats. el yordamiyle ürüyen duvarı toslar; 2. mec. büyük bir keder ve şaşkınlık geçirmek (başlıca, biricik çocuğunu kaybeden adam hakkında).
karaylat-
et. karayla-‘dan; kuday karaylatkır; gözün kör olsun.
karañda-
hayalmeyal gözükmek; arı caktan biröö karañdap keldi: öte taraftan birisi (karanlıkta) yanaştı; karañdağan bir eki cılkı cüröt: göze görünür görünmez bir iki at dolaşşşıyor.
karañğıla-
karartmak; köönü karañğıladı: ona fenalık geldi, bayıldı.
karañğılan-
kararmak, kaarnlık çökmek.
karañğılat-
karartmak, etrafı karanlığa bürümek.
karañğılaş-
kararmak.
karağan-
bir çeşit kısa ve dikenli çalı.
karağansı-
bakar gibi gözükmek.
karaş-
ıı, 1. hep birlikte bakmak; 2. hep beraber ait olmak; 3. yardım etmek; muavenette bulunmak; malğa karaş: hayvanlara bakmak hususunda yardım etmek; mal karaş-: kaybolan hayvanı hep beraber araştırmak; karaşarı cok : onu düşünen ve ona yarım eden hiç kimse yok.
karaşala-
adamakıllı acımak; mal karaşalap kolğo keldi: hayvanlar acıktı ve ele alışmaya başladı (ele gelmeye başladı.)
karaştır-
aramak; araştırmak.
karbalasta-
telâş etmek; kıvranmak; acele etmek.
karcal-
kuvvetten düşmek; bitap olmak; atım karcalıp kalıptır: atım zayıflamış ve kuvvetten düşmüştür.
karcalañda-
uzun boylu ve zayıf adamın yürüyüşüyle yürümek.
karcalt-
et. karcal-‘dan.
karcay-
kemikleri çıkık durmak, zayıf olmak.
karcayt-
et. karcay-,’dan; bul atıñdı karcaytıp emne kılamın?: bu kötü atını ben ne yapayım?
karcıla-
(para) sarfetmek, harcamak.
kardık-
sesi kısalmak, kısık veya boğuk ses çıkarmak.
kargant-
kargan _ıı’den; karğantpay kesem tiliñdi folk. ilenç sözleri söyletmeden dilini keseceğim.
kargıla-
boyunluk (tasma) takmak.
karkay-
sivrilip durmak; karkayğan sööktör: sivrilip çıkık duran kemikler.
karkañda-
sekerek koşmak (dörtayaklı hayvanlar hakk.) .
karkılda-
karga gibi ötmek, kaz gibi ötmek, bağırmak (turnalar hakkında); karğa. karıldap uçup, kaz bolboyt ats.: karga öterek uçmakla kaz olmaz.(*)
karkıldat-
et. karkılda’dan.
karkıtta-
1. (tulumu, gerdeli) kıymetli metallerle süslemek; karkıttağan köökör: süslü kova; öz canı karkıttay-: yalnız kendini düşünüyor; 2. kıymetli saymak, üzerine titremek.
karkıttan-
mut. karkıtta- 1’den.
karma-
1. kapmak, yakalamak, tutmak; otko karma-: ateşe tutmak; orozo karma-; oruç tutmak; 2. elbiseyi bir şeyle süslemek; kunduz kürkile süslemek; barkıt karmam-: kadife tutmak körpö karmağan ak ton: kenarlarına kuzu derisi tutulmuş olan beyaz kürk.
karmal-
pas. karma-‘dan; uurur karmaldı: hırsız yakalandı; hırsız ele geçirildi.
karmala-
mükerreren kapmak; yakalanmak.
karmalaş-
tutuşmak, biri birini yakalamak.
karman-
birisine tutunmak, birisinden yardım aramak, birisine güvenmek; karanıp karmağanım uşul: bu benim biricik dayangacım ve umut bağladığım kimsedir; oozun karmandı: (teessüfüün ifade ederek) ağzını avucu ile örttü; sözün karmanıp: sözlerine takılarak.
karmanış-
müş. karman-‘dan.
karmat-
1. yakalatmak, tutturmak; at mağa karmatpayt: at bana kendisini yakalatmıyor; adat karmat-; âdeta riayet etmek; tamır karmat-, bk. tamır 2; 2. eline vermek; mağa bir köynök karmattı: benim elime bir gömlek tutturdu.
karmattır-
; et. karmat-‘tan.
karmaş-
ıı. hep beraber yakalamak, hep birlikte tutmak, birbirini tutmak, kapışmak; kol karmaşıp: biribirinin elinden tutarak; el ele vererek.
karooldo-
beklemek; karanlık olmak; tokoç karoolonup baştı: ekmek bir parça kararıp pişti; ay karoolondu: ay tutuldu; kün karoolondu: güneş tutuldu.
karooldot-
et. karooldo-‘dan.
karpı-
: karpıy tişte-: ağızla kapmak, büyük bir parçayı dişle koparmak.
kars-
çatırdıyı, keskin sesi ve keskin vuruştan doğan sesi taklittir; kars-kars külüp ciberdi: kahkaha ile güldü; baarı teñ kara canın kars uruuda: hepsi canla başla uğraşıyorlar.
karsılda-
1. çatırdamak; 2. vurmak, pataklamak, dövmek.
karsıldak-
1. çatırtı; pataklama; karsıldak adına al-: pataklamak.
karsıldat-
; çatırdamak; karsıldatıp saba: adamakıllı pataklamak.
karsıldaş-
1. hep beraber çatırdamak; 2. birbirini patakladılar.
kartay-
kocamak.
kartayt-
et. kartay-‘dan.
kartılda-
= = karsılda-.
kartıldat-
= = karsıldat-; kartıldatıp kekir-: yüksek sesle geğirmek; kartıldatıp çayna-: çatırdatarak çiğnemek.
karuulaş-
boy ölçüşmek, mübarezeye tutuşmak, savaşmak, karıp ketip baramın, karuulaşar çama cok folk. kocamaktayım, savaşmıya kuvvetim yoktur.
karça-
= kalça- ıı.
karçıy-
sivrilip çıkık durmak (aşırı zayıf vücudunun kemikleri hakkında); pek fazla zayıflamak.
karçıyt-
et. karçıy-‘dan.
karğa-
ıı, lânetlemek, ilenmek; korkutmak.
karğat-
et. karğa –ıı’den.
karğı-
ıı. sıçramak, atlamak; üstünö karğıp mindi: üzerine sıçrayıp bindi.
karğıladan-
hırıltı ses çıkarmak; karğıldanıp kaltırağan tabışı menen: hırıltı ve titreyen sesiyle.
karğıldant-
et. kalğıldan-‘dan.ünün karğaldanıp kaltıratıp: sesini hırıltılı ve titrek yaparak.
karı-
vı= kaarı-.
karık-
ıı, (gözler hakkında) kardan inikâs eden ışıktan kamaşmak ve ağırmak.
karıt-
kocatmak, ihtiyarlamasına sebep olmak; baspas at, ötpös bıçak erdi tez karıtat: ats. yürümiyen ait kesmiyen bıçak yiğitin çabuk ihtiyarlamasına sebep oluyor.
karızda-
borçlanmak.
karızdan-
borca girmek; borç almak.
karış-ıı
1. takallusa uğramak, kolum karışıp kaldı: elimin adeleleri çekildi; caağıñ karışkır: çenen tutulsun! (sus allah aşkına); 2. gevşemek, kuvvetten düşmek; at açlıktan kuvvetten düştü: terdep catınsıñ, ter karışat: terliyorsun; 3. mec. inat etmek, direnmek; köp karışkan cok: fazla inat etmedi.
karışta-
1. avuca almak; 2. karışla ölçmek. (bk. karış ı).
karıştat-
et. karışta-‘dan.
karıştır-
et. kabış- II, III’ten.
karşık-
karşı durmak, karşı çıkmak, karşı komak, kindarlıkla direnmek.
karşıktır-
et. karşık-‘tan.
karşılaş-ı
birbirine karşı çıkmak, çarpışmak, muhasamata başlamak.
kasa-
ıv(rad.), tedarik etmek, idare etmek, tasarruf etmek (temellük eylemek).
kasapta-
öfkelenmek, gazaba gelmek.
kasar-
hırsızlanmak, tehevvüre gelmek, kudurmak.
kaskanatta-
pek çok bulunmak, sel veya katar halinde yürümek; el kaskanattayt: çok halk var; halk kalabalık halined gidiyor.
kastarla-
korumak, muhafaza etmek, saklamak; kastarlap aytkan sözüm: (benden sonra yaşayanlar için) öğüt olmak üzere söylediğim sözüm; can kastarla-: canı, hayatı için titremek; canın kastarlayt: hep kendi canını düşünüyor.
kastaş-
düşmanlık etmek; biri birine karşı fenalık tasarlamak.
kat-
ıv sertleşmek, katılaşmak, kabalaşmak; aldı katkan: bitap düşmüş, miskin; kalğan-katkan: kalıntılar döküntüler; emine kılarına başı kattı: şaşırdı ve ne yapacağını bilmedi. vgizlemek, ilâve etmek. ilhak etmek, katmak; bek cerge kat-: uzak bir yer gizlemek; baş kat-: saklanmak, kendine sığınacak bir yer bulmak; koynuma katıp aldım: koynumda sakladım; ak albarstı kınına kaytıp katıp aldı folk. parlak kılıcını tekrar kınına soktu; ün katpastan: sesini çıkarmadan, hiçbir şey söylemeden, susarak; söz katpay: tek bir kelime söylemeden; cügön kat: oyanlamak; okto kat- yahut nokto kat- yular takmak; coldu kata: bütün yol boyunca; coldu kata söylöşüp keldik: bütün yol boyunca konuştuk; tün kat-: bütün gece gitmek; geceleyin gitmek; uyuktağan uyku alât, tün katkan cılkı alat, tün katkan cılkı alat ats. uyuyan uyku alır, geceleyin yürüyen ise, at kazanır.
kataala-
tehevvüre gelmek; hırslanmak.
katala-
= = kataala-.
katalaş-
hata etmek, yanılmak.
katarda-
sıraya koymak, yan yana dizmek.
katardan-
yan yana durmak, sıraya dizilmek, sıra sıra olmak.
katardant-
et. katardan-’dan.
katardaş-
sıraya dizilmek; yan yana durmak; katardaşıp bastır: yan yana gitmek.
katarla-
= = katarda-.
katarlan-
= = katardan-.
katarlant-
= = katardan-; katarlantıp saldırğan meymankana tamı bar folk. sıra halinde inşa edilmiş misafir evleri vardır.
katkaksı-
: katkaksıp suusa-: pek fazla susamak.
katkıla-
kahkaha ile gülmek; katkılap kül-: yüksek sesle gülmek; gülmekten katılmak.
katkılıkta-
= = katkıla-; katkılıktap kül-: kahkaha ile gülmek; yüksek sesle gülmek.
katkır-
kahkaha atmak; yüksek sesle gülmek.
katkırış-
müş. katkır-dan.
katmarla-
sıraya dizmek.
katta-
ı, kaydetmek, deftere geçirmek, lisetye geçirmek, tescil etmek; kayra katta: yeniden tescil etmek. ıı, katlamak, kat kat yaparak koymak, tabaka tabaka dizmek. ııı, 1. ileri geri yürümek; 2. ziyaret etmek; bizdiñ ayılğa köp kattayt: bizim köye sık sık geliyor.
kattal-
deftere kaydedilmek, tescil edilmek; kayra kattal-: tekrar tescil edilmek.
kattat-
et. katta – ı, ıı, ııı – ten.
kattaş-
ıı, hep beraber kaydetmek; hep birlikte tescil etmek. ııı, iştirak etmek, karışmak.
katuula-
: katuulap karadı: sert sert baktı.
katuulan-
sert kudurmuş gibi olmak;; katuulanıp çakırdıñ, tansır kan, nege keldi açuuñ?: hiddetlenerek çağırdın, neye gazaba geldin, han hazretleri?
katık-
ııı, katılaşmak, pekişmek, pişmek, sertleşmek; kan içip cürüp, katıkkan folk.: kan içip sağlamlaşmış.
katıkta-
yemeği yoğurtla yahut başka bir şeyle terbiye etmek.
katıl-
ı, takılmak, dokunmak, saldırmak; baldarğa katılba: çocuklara ilişme, onlara dokunma. ıı, saklanmak, gizlenmek.
katır-
ıı, et. kat ıv’den; atın etin katırdı: ata gereği gibi talim ve terbiye verdi: antreneman yaptı. ııı, kat- v’ten et.; tün katır bk. tün ı.
katıra-
çatırdamak; kıtırdamak.
katırat-
et. katıra’dan; cılkı katıratıp tuz kemirdi: atlar kıtırdatıp tuz kemirdiler.
katırt-
et. katır ıı, ııı’ten.
katış-
ıı, 1. katılmak; ilâve edilmek, 2. karışmak, iştirak etmek; işke katış-: işe karışmak, iştirak etmek; zasedaniyaga katış-: celseye iştirak etmek.
katıştır-
iştirak ettirmek; köpçülüktü katıştır-: kütleyi işe iştirak ettirmek; soylooğo katışır-: seçimlere iştirak ettirmek.
kaydala-
nerede diye sormak; coo kaydalap, dayar dolup kaldı ele folk.: “düşman nerede?” diye soruşturarak, hazırlık gördü.
kaydalaş-
(mes, ormanda insanlar biri birini bulmak için) biri birlerine seslenmek, bağırışmak.
kaygılan-
kederlenmek.
kaygılant-
kederlendirmek.
kaygırt-
düşünmek, ihtimam etmek, endişe etmek; erteñki iştı eşek da kaygırtkan ats. yarınki günü eşek bile düşünür.
kaykala-
1. geriye doğru iğrilmek (mes. sırta vurulurken); 2. kafayı arkaya doğru atarak, dim dik durmak; karnı ve göğüsü öne doğru çıkarmak; 3. mec. kibirli bir tavır takınmak; kaykalay bes-: kibirli bir tavırla ilerlemek; kemirçegim kaykaladı kb. kemirçek.
kaykalat-
et. kaykala-’dan; koluñdu kaykalat: elini bük (şöyle ki parmaklar bir parça arkaya doğru kıvrılmış olsun).
kaykay-
arkaya doğru iğilmek, göğüsü öne doğru çıkararak, başı geriye atmak (gövde hakkında):
kaykañda-
mukaar olmak (mes. sırt hakkında); kaykañdap cür-: sırtını çukurlaştırarak, gövdeyi arkaya atarak yürümek.
kaykañdat-
et. kaykanağda-’dan
kaykı-
ıı: köz kaykığan talaa: ucubucağı olmıyan sahra; köz kaykığan too: gayet büyük dağ, nazarla sarılmıyan dağ; cer kaykığan cıyın: hesapsız çok kimsenin iştirak etitği toplantı.
kaykıt-
et. kaykı- ıı’den köz kaykıtkan talaa: gözle sarılmıyan step; köz kaykıtkan sonun: göz kamaştıran dilber.
kaykıy-
1. mukaar olmak (parmakları geriye bükülmüş olan el pençesi hakkında); 2. bir parça yukarıya doğru bükülmüş olan (burun hakkında).
kayla-
işidilmiyecek surette şarkı söylemek; sesini burnundan çıkarmak suretiyle ırlamak; güftesiz ve yavaşça bir hava tutturmak.
kaymakta-
1. teşekkül etmek (kaymak hakkında); 2. kaymakla terbiyelemek; 3. cer kaymaktağanda yahut cer kaymaktap bütköndö: pek çoktan, çok eski zamanlarda (harf.: arzın kabuğu, kışrı teşekkül ettiği çağlarda); cer kaymatağandan beri karata: ezelden beri.
kaymaktat-
et. kaymakta-’dan
kayna-ıı
kaynamak, fıkır fıkır kaynamak; kanım kaynadı yahut kıcırım kaynadı: sinirlenmişim, sabrım tükendi; araktay içim kaynadı: şiddetli heyecana tutulmuşum; kumurskaday kaynağan el: karınca. kaynaşan halk (kalabalık.)
kaynat-
kaynatmak; kıcırımdı kaynatpa: beni sinirlendirme. sabrımı tüketme.
kaynatıl-
pas. kaynat-’üarb
kaypalakta-
1. şaşkın şaşkın gözlerini oynatmak; şaşalamak; 2. yaranarak telâş etmek.
kaypı-
yüzeyine hafifçe dokunmak; kılıç kabırgamdı kaypıp ötüptür: kılınç hafifçe kaburgama dokundu; kaypıp uçuu hav. alçak uçuş.
kayra-
ıı, bilemek; çalğı kayra-: tırpan bilemek.
kayran-
ıı, bilenmek; keskinleşmek.
kayrat-
ıı, et. kayra- ıı’den.
kayrattan-
gayretlenmek, cesaretlenmek, cür’et göstermek.
kayrattant-
gayrete getirmek; cesaret vermek.
kayraştır-
1. iki nesneyi (mes. iki bıcağı) biri birine sürüştürmek suretiyle bilemek; 2. biri birine karşı köz kayraştır-: göz kırpışmak; kayraştırıp uruştu küçötkön sen bolduñ: tahrik ederek, dövüşü kızıştıran sen oldun.
kayraştırış-
biri biri üzerine kışkırtma, kızıştırma; köz kayraştırış: göz kırpışma.
kayrı-
1. (dişi deve hakkında) çiftleşirken aygır deve tarafından aşınmış olmak, kayışmak; 2. havada ve su yüzünde kaymak (mes. disk veya yassı taş hakkında); yukarıya doğru havalanmak; yukarıya uçmak (bir müddet ufkî istikamette uçtuktan sonra amûdî istikamette havalanmak); 3. iki şeyi birbirine kavuşturarak, sıkı dikişle dikmek. (iğne ardı dikmek).
kayrıl-
kıvrılmak; dönmek; yüz çevirmek; dönmek (avdet etmek; kayrılıp ket-: yolda bir yere uğramak kayrılbastan ketti: arkasına dönmeden, dönüp bakmadan gitti; yolda hiçbir yere uğramadan gitti; kanatımdan kayrıldım mec. dayangacımdan ayrıldı; kayrılıp içer aşıña, kayırba da tükürbö ats. “kuyuya tükürme, belki suyunu içmek icap eder (harf.: dönüp yiyebileceğin aşa tükürme.)
kayrılış-
1. yardım göstermek; mağa azıraak akça kayrılış: bana bir miktar para ile yardım et. 2. hayırhahlık etmek, kederi paylaşmak.
kayrılışkansı-
yardım etmek teşebbüsünde bulunmak, yardım gösterir gibi gözükmek.
kaysa-
keskin bir şeyle vurarak, ikiye parçalamak.
kaysakta-
= = kaysañda-.
kaysala-
1. şaşalamak, afallamak; kaysalap öt-: şaşkın şaşkın bakınarak geçmek; 2. kuşkulanarak yavaşça gürültüsüz yürümek (mes, karanlıkta hırsız); Akbermet ırgıp turdu emi: “karañğıda kol salıp, kaysalağan kim?” dedi folk. Akberment sıçradı ve “karanlıkta kim geziyor bana doğru yaklaşıyor?” dedi.
kaysalañda-
= = kaysañda- .
kaysanlat-
et. kaysala-’dan kılıç kay salat: kılıç sallamak.
kaysañda-
etrafa bakınmak.
kaysañdat-
et. kaysañda- ’dan.
kayt-
geri dönmek; kaytıp al-. geri al- : geri almak; kaytıp ber-: geri vermek; kaytıp kel-: dönüp gelmek; dünüyüdön kayt– mec. ölmek; aytkanımdan kaptayım: sözümden dönmiyeceğim.
kaytaakıla-
başörtüsünü öyle bağlamaktır, ki onun bir ucu alnını örtükten sonra saç örgüsünün altından bayuna düşer, öbür ucu ise saç örgüsünün üstünde kalır.
kaytala-
bir işi tekrar yapmak; tekrarlamak.
kaytar-
1. geri döndürmek; geriye göndermek, yollamak; köñül kaytar-: gönül kırmak; ötünüç kaytar: bir ricayı reddetmek; kol kaytar-: (birisine) el kaldırmak; atasına kol kaytarğan: (öyle bir alçaktır hattâ) babasına karşı el kaldırmış; 2. bir iş mükerreren yapmek; on kaytara: on kere; 3. beklemek: korumak; koy kaytar- : koyun gütmek; cılkı kaytar- : at gütmek; beşi kaytardım: eşya (elde taşınan yolcu eşyasını) bekledim: muhafaza ettim.
kaytart-
et. kaytar– ’dan; bürüğö koy kayartpa. ats. kurda koyun gütme vazifesini yükletme; kiçinekey kızdı (yahut kızğa) kozu kaytartıt: küçücük kızcağıza kuzu gütme vazifesini tevdi etti.
kaytarıl-
pas. kaytar–’dan; köönü kaytarılıp ketti: gönlü kırılarak gitti.
kaytooldo-
hastaığın nüksetmesi yüzünden yeniden hastalanmak.
kayttır-
geri çevirmek; döndürmek.
kaytış-
müş. kayt- ’tan.
kayçıla-
makasla kesmek.
kayçılat-
et. kayçıla’dan.
kayçılaş-
1. makas şeklinde çaprazlaşmak; 2. biri birine karşı varırken biri iriyle karşılaşmamak; 3. keskinleşmek, kâd bir şekil almak; tap küröşünün kayçılaşkan kezi: sınıf mücadelesinin hâd bir şekil aldığı çağ.
kayçılaştır-
haç vari koymak (harf. makas şeklinde.).
kayğır-
kederlenmek; tasarlanmak; cardının calğız atı ayğır, catıp alıp kayğır. ats. züğürdün tek bir tane atı (vardır ki o da) aygırdır: şu halde yatıp kederlenmekten başka iş kalmaz.
kayğıt-
geniş bir dönüş yapmak (mes, atlı hakkında).
kayık-
ııı, donmak, baygın bir hale gelmek.
kayıktır-
baygın bir hale gelinceye kadar dondurmak.
kayıl-
ıı, pas. kayı- 3’ten. ııı, sürülmek, nefiy edilmek.
kayında-
kızı vermek için söz kesmek, nişanlamak; katın alğan kayın dap folk. eski adetlere riayet etmek suretiyle evlendi (rayni kızın yakınlariyle anlaşarak.).
kayır-
ııı, çevirmek, bükmek; caka kayır: yakayı indirmek; kayıra yahut kayra: geri, geriye; kayra köçüp kelgende: geri göçüp geldiği zaman; kayra tartıp aldı: geri çekip aldı; kayra kara: yeniden bakmak, tetkik eylemek; kayra kel-: geri dönmek; kayra (yahut kayradan yahut kayra baştan) kur- (yahut tüz-): yeniden kurmak yahut düzmek; kayra kuruu: yeniden kurma: yeniden inşa etme.
kayırt-
(rad.), çevirmek; geriye doğru kıvırmak.
kayırılış-
1. yardım etmek; 2. hayırlı işler yapmak.
kayıt-
et. kayı-’dan; eki cerinen kayıt-: iki yerinden sıkı dikmek; şamalğa karap kayıt-: havaya fırlanmak (yasıs nesne hakkında); iñgen kayıt: dişiyi erkek deveye çekmek.
kayıştır-
et. kayış- ıı’den.
kayşalakta-
1. kırıtmak; omuzlarını ve vücudunun üst kısmını oynayarak kıvırmak; 2. dayanıksız yahut tembel olmak.
kayşalañda-
= = kayşalakta- .
kayşanda-
= = kayşalakta- .
kaz-
III, kazmak.
kazalan-
vefat etmek.
kazanda-
ek çok olmak; curt kazandap kalıptır: halk kaynaşıyor, gayet çoktur.
kazdır-
kazmaya zorlamak, kazdırmak.
kazdırt-
et. kazdır– ‘dan.
kazğanakta-
= = kaskanatta- ; şuu kazğanaptap ağıp atat: su kıyılarına sığmayıp, kaynayarak akıyor.
kazğanatta-
= = kaskanatta- .
kazıl-
pas. Kaz– II ’ten.
kazılt-
çukur açmak, kazmak.
kazış-
II, hep beraber kazmak, beraberce çukur açmak.
kaç-
1. kaçmak; sakınmak; kaçınmak; tiyip- kaçıp: fasıla ile, arada sırada; tiyip kaçıp işteyt: fasıla ile çalışıyor; eti kaçıp, söök kalğan dene: bir derisi bir de kemiği kalmış (harf. : eti kaçıp, yalnız kemiği kalmış olan bir vücut) ; alıp kaç- yahut ala kaçtı kıl- : kaçırmak; ala kaçtı kıldı: aldı kaçırdı; ala kaç- : 1) alabildiğini koşmak (kızgın at hakkında) ; 2) mec. mübalâğa ile konuşmak, atmak, heyecan uyandırıcı haberler söylemek; alıp kaçtı (yahut ala kaçtı) kabar: heyecan uyandırıcı, “ayaktan yıkıcı” haber; ala kaçma yahut alagaçma (at hakkında) : sert başlı; 2. (kuş hakkında): uçup gitmek; kaçıp ketken bürküt: (sahibinden) kaçmış kara kuş; ötkön ömür – kaçkan kuş, kayrılıp kelbeyt ündösö: folk. geçmiş ömür uçmuş kuş gibidir, çağırsan da dönmez; 3. kösnümek (dişi hayvanlar hakkında) ; 4. kaçınmak; orokton kaçkan ıraak çıçat: ats. ekin biçme işinden kaçınmak istiyen, aptes bozmak için uzağa gider.
kaçtır-
et. kaç- ’tan; ala kaçtır: kaçırmaya mecbur eylemek, kaçırtmak.
kaçıkta-
1. kaçmak; 2. kaçınmak.
kaçır-
II, 1. kaçırmak,elden çıkarmak; attın kaçırtıp ciberdi: atını kaçırdı; tuyğunun kaçırdı: Falco candicans denilen doğanını kaçırdı; bu doğan uçup gitti; 2. (hayvanları) çiftleştirmek; 3. saldırmak; meni colbors kaçırdı: benim üzerime kaplan saldırdı; kaçırğanı kamanday: folk. yabanî domuz gibi (savletle, cesaretle) saldırıyor; bıçak menen kaçırdı: bıçakla hücum etti.
kaçıra-
gıcırdamak; kıtırdamak; kaçırap sındı: çatırtı ile kırıldı.
kaçırat-
et. kaçıra- ’dan; tiş kaçırat: diş gıcırdatmak.
kaçıraş-
müş. kaçıra- ’dan.
kaçırış-
müş. kaçır- II’den.
kañda-
lehimlemek, perçinlemek (tenekeden saçtan yapılan eşya hakkında) .
kañdat-
et. kañda- ’dan.
kañkanda-
dimdik durmak, görünmek (herhangi bir harekette bulunan nesne hakkında) .
kañkandat-
et. kañkañda’dan.
kañkuula-
ağız aramak; bilmezlikten gelerek, öğrenmeye çalışmak; meni kañkuulaba: beni sorguya çekme (soruşturduğun şeyi kendin de çok iyi biliyorsun) ; akırın kañkuulap surap kör: dolambaçlı yollarla soruşturup bak.
kañkılda-
inlemek (köpek yavrusu hakkında) , çığlık koparmak.
kañkıy-
sivrilip, upuzun olup durmak (boyu uzun ve sıska hakkında) ; kañkığan boz at: iri yarı (zayıf boz at; kañkıyğan üy: boş ve gari meskûn ev.
kañtar-
II, 1. içini dışına çevirmek; evirip çevirmek; 2. velveleye vermek; 3. (başını iğmemesi için) hayvanın dizginini eğerin kaşına yahut atın yelesine bağlamak; tizginin eyeriniñ başına kañtarıp turup: dizginini eğerin kaşına bağlayıp; kuday kañtarğan: işlerinde daima muvaffak olmıyan (başlıca her zaman ziyafete geç kalan kimse hakkında) .
kañtart-
et. kañtar’dan.
kañtarıl-
1. içi dışına çevrilmek; tersine çevrilmek; 2. alt üst edilmek; rahatı kaçırılmak.
kañtarılt-
et. kañtarıl- dan.
kañğır-
yersiz- yurtsuz dolaşmak; durak ve sığınağa malik olmak.
kañğıra-
1. çınlamak (kof madenî nesne hakkında) ; büsbütün boş olmak; başım kañğırap oorup turat: başım çınlıyor (şiddetlice ağrıyor) ; üy kañğırap boş kaldı: ev bomboş kaldı; 2. afalamak, şaşırmak.
kañğırat-
çınlatmak.
kañğırt-
et. kañğır- ’dan; kañğırtıp aram öltürbö; folk. onu sığınaksız bırakıp boşuna ölmesine sebep olma!
kañıra-
= kañğıra; kañırap başım mañ bolup, ne kılarım bilbedim: büsbütün şaşırdım, ne yapacağımı bilmedim.
kañırsı-
fena korkmak.
kañırt-
: kañırt uğulat : (uzaktan) azıcık duyuluyor; kañırt tabış: uzaktan gelen, boğuk ses; kañırt- kuñurt: gayet az işidilen (uzaktan gelen boğuk ses) .
kañşaarla-
yayıntılara dayanarak hareket etmek.
kañşıla-
iniltili sesler çıkarmak (köpek yavrusu hak.) çığlık koparmak, feryadı basmak.
kañşılat-
et. kañşıla- ’dan.
kağacı-
bir şeyden tiksinmek.
kağacıt-
tiksindirmek.
kağazda-
listeye, deftere kaydetmek (başlıca hayvanları) .
kağazdat-
et. kağazda- ’dan.
kağılt-
et. kağıl-’dan.
kağılış-
II, biri birine çarpmak; çarpışmak.
kağılıştır-
bir şeyi başka bir şeye çarpmak; çarptırmak.
kağın-
II, 1. sırtındaki yaraya burnu ile vurmak (sinekleri kovmak isteyen at hakkında) ; 2. silkinmek; etek ceñin kağınıp etek- yenini silkerek; 3. sürçmek 4. kabırğadan kağın: zaturriye ile hastalanmak; kabırğamdan kağındım: zaturriyeye tutuldum.
kağındır-
et. kağın- II- ’den.
kağıra-
kurumak; kağırağan tezek: kurumuş tezek; kağırağan baş: kurumuş kafatası; kağırap- kurğap kalğan otun: tamamiyle kurumuş odun.
kağırat-
et. kağıra- ’dan.
kağış-
II, 1. bir nesneyi başka bir nesneye çarptırmak; kol kağış: (iki kişi alış- veriş zamanında) biri birinin ellerine vurmak; ım kağışat: karşılıklıca göz kırpıyorlar; tize kağış: (oturanlar hakkında) sıkışmak (harf. dizlerini vuruşmak) ; tize kağışa oturğala! : bir parça sıkışarak oturun! ; 2. çarpışmak; tokuşmak; çatışmak; kavga etmekç kağışa berse may tüşöt: ats. onlar kavga ederse, benim hisseme yağ düşüyor; eki döö kağışsa, orto certe kara çımın kırılat: ats. iki dev çarpışırsa, onların arasındaki kara sinek helâk olur; üzöñgü kağış bk. üzöñgü.
kağıştır-
bir şeyi başka bir şeye çarptırmak; ot kağıştır- : ateşi düzeltmek; birdi birge kağıştır- : birini diğerine karşı kışkırtmak: birdi birge kağıştırğan eme: işleri eviren- çeviren; Alinin külâhını Veliye, Velininkini Aliye giydirmek suretiyle geçinen; atik; çevik.
kağıştırış-
müş. kağıştır- ’dan.
kaşatta-
kaşat boyunca gitmek (bk. kaşat 1).
kaşay-
akmak (gözler hakkında); bir göz kör olmak; kaşayğır!: kör olası; kara közü kaşaydı: kara gözleri aktı (büyük oğullarını kaybeden baba anneler böyle söylerler); anı kaşayğan: tehevvüre geldi, kudurdu; canı kaşayğan kişidey tabaktı ırğıtıp ciberdi. aşırı kızdı ve tabağı fırlattı.
kaşkay-
1. ağarmak; ak olmak; kaşkayıp kül-: sırıtarak (dişlerin aklığını göstererek) gülmek; kaşkayğan ciğit: yakışıklı, güzel delikanlı; tañ kaşkayıp sürgöndö folk. şafak sökerken; 2. görülmek, göze çarpmak, temeyyüz etmek.
kaşkayt-
et. kaşkay-‘dan.
kaşkaytar-
karşı durmak, karşı komak, defetmek; padışa ubağında kedeyler manaptarğa kaşkaytara aluçu emes: çarlık devrinde fakirler manaplara karşı koyamıyorlardı.
kaşkañda-
= = kaşkay-.
kaşı-
kaşımak, tırnakla yahut sert bir şeyle kaşınan yeri oğmak.
kaşıla-
a-k. 1 = = karcıla-; 2. bir nesneyi tedricen, kenarlarından, almak.
kaşın-
kaşınmak; arkasın kaşınıp oturat: arkasını kaşıyıp oturuyor.
kaşınt-
et. kaşın-dan.
kaşınış-
müş. kaşın-‘dan; kaşnışat: atlar biri birini kaşıyorlar.
kaşıt-
et. kaşı-‘dan.
kebekte-
şişte kavurmak: şiş kebabı kavurmak.
kebel-
hareket etmek, kımıldamak; orduñdan kebelbe! : yerinden kımıldama! ; mal kıştan kebelbey çıktı: hayvanlar kışı kazasız geçirdiler.
kebelt-
harekete getirmek, kımıldatmak; kebeltpey sakta-: nakzetmeden saklamak (mes. ahdi).
kebersi-
kurumak, çatlamak (dudaklar hakkında); kursağı açtı, erdi kebersidi: karnı acıktı, dudakları kurudu.
kebetelen-
bir şekle girmek; melmildegen asman cerge karağan deñiz kebetelenet: sâkin gök, yere bakan denizin şekline giriyor.
kedey-
II, küçücük görünüşte bulunmak (insan hakkı): kedeyip tıp – tırmaktay bolup tur: pek küçük gözükerek duruyor.
kedeyle-
fakir düşmek.
kedeysint-
fakir saymak; fakire muamele etmek.
kedeyt-
et. kedey– II’den.
kedeñe-
(küçük hakkında) ufak adımlar ve hızla koşmak.
keke-
II= = keket.
kekeerle-
kin bağlamak, istihaza etmek, başakakmak; kekeerlep bergen tamak: başakakarak verilen yiyecek; ötkön iştin emnesine kekeerlep kakşıktaysıñ? : olup– bitmiş işler için neden kin besliyorsun ve azarlıyorsun?
keken-
öç almakla tehdit etmek, kin beslemek, fena düşünce beslemek; kekenip kaldı, bir deme kılıp cürbörsün: kin besliyordu, korkarım, ki bir şey yapmasın!
kekeniş-
müş. keken–’den.
keket-
azarlamak, sövmek, sözle incitmek.
kekey-
1-. başı yüksek kaldırmak-; 2-. kibirlenmek, kurulmak --, mağrurca tavır takınmak -, burun şişirmek.
kekeyt-
et. kekey’den; attı kekeytip kañtar: atı-, başını yüksek kaldırarak bağla-.
kekeçten-
kekelemek.
kekeçtent-
et. kekeçten – ’den.
kekeñde-
başını yüksek kaldırmak (at hakkında) .
kekir-
geğirmek.
kekirey-
tantanalı olmak, kurulmak; kibirlenmek.
kekireyt-
et. kekirey- ’den den.
kekirtekte-
kekirtektep sık -: gırlağı sıkmak.
keksel-
= = kez kel- (bk. kez II).
kekte-
intikam almak kin bağlamak.
kekçeñde-
başını yukarıya doğru atmak (mes. ,başma vurulan at hakk .)
kel-
1. beriye, söyliyene doğru, hareket etmek (yay vasıta ile, yüzerek ve s.) gelmek ; “kel” demek bar, “ket” demek ; çok atsz. : “gel” (buyur, lütfen) demek var, “git” demek yoktur; kelip – ketip-tur: ara-sıra (bana) gel, uğra.cöö kel-: yaya gelmek;atta kel yahut atçan kel- : at üzerinde gelmek; kaytıp kel- : geri gelmek dönmek ; barıp gel kel- :varıp gelmek; alıp kel- : getirmek; alıp gelmek; keler kışka: gelecek kışa, gelecek kışta; keler keter söz bk. söz; kelkeli kelip turat : işleri yürüyor ; 2. ermek, ulaşmak; aynalası cüz sarsança kelgen bir taş karoo : çevresi yüz kulaça varan taş duvar; belden kelgen çöp: bele kadar çıkan ot; kişi boyu kelgen çalkan: insan boyu kadar ısırgan otu; teñ kel-: denk olmak; ağa teñ kelgen eçkim çok: ona denk gelen kimse yoktur; onunla kimse boy ölçüşemiyor; 3. koldon kel- : elden gelmek (güç yetmek); kolunan kelet elinden geliyor (gücü yetiyor; yapabiliyor; kolundan kelbeyt: elinden gelmiyor (gücü yetmiyor yapabilmiyor); 4. mütenasip, uygun olmak; barlık müçösü kelgen at: endamlı at; 5. yerine getirilmek, tahakkuk etmek; atkanıng kelsin! : dediğin olsun, tahakkuk etsin !; 6. cardılar kayrımduu kelet : fakirler hassâs, hayırhah oluyorlar; ayal boooruker kelet: kadınlar iyi kalpli oluyorlar; 7. (önce gelen söz “gu” ile bittiğinde) arzu etmek; ukuñ kelip tursa: dinlemek arzun varsa; bağrım kelbeyt: gitmek istemiyorum, bende gitmek arzusu yoktur; kığısı kelbeyt: yapmak istemiyor; aldağısı kelet: aldatmak istiyor; cegisi kelet: yemek istiyor; 8. yardımcı fi’il sıfatile “kel-” işin arasız, kesilmeden, vukua geldiğini yahut gelmekte olduğunu gösterir: Lenin komsomolu ar kaçan Lenin- Stalin partiyasının eñ işeniçtüü cana rezervi bolup keldi cana mından arı da bolot: Lenin komsomolu (komünist gençliği) her zaman Lenin-Stalin partisinin kendisine güvenilir yardımcısı ve ihtiyatı olagelmiş ve bundan sonra da öyle olacaktır; bir neçe cıldan beri coldoş bolup keldik: birkaç seneden beri arkadaş ola geldik;bir katar işter iştelbey keldi:bazı işler şimdiye kadar yapılmadan kaldı; iştep kele catat (şu veya bugünden itibaren bu ana kadar) çalışmaktadır;el düşmanları caş komunisterdin ösüünö col berbey keldi: halk düşmanları genç komünistlerin büyümesine mani ola geldiler.
kelbersin-
(manaca)= = kelbersi - .
kelbette-
benzemek; güzelleştirmek.
kelbettel-
güzel gözükmek; güzelleşmek.
kelcire-
çene çalmak; saçma-sapan şeyler söylemek; öz bilüünçö kelcirey beret: ağzına ne gelirse, onu söylüyor.
kelcireş-
müş. kelcire-’den.
kelepte-
(ipliği) çile şekline koymak.
kelessolon-
şuuru bozuk olmak.
kelgensi-
gelir gibi olmak, geliyormuş gibi gözükmek; munusu da az kelgensip: bu dahi ona az geliyormuş gibi gözüküyordu.
keliş-
II, 1. hep beraber gelmek; 2. yuşmak, anlaşmak; kelişip ketüüçü sis. aykırı siyasi yön mümessilleri ile anlaşama, onlarla barışma.
keliştir-
uydurmak, bir işi iyi yapmak; keliştirip süylö- : yakıştırıp konuşmak.
keltekte-
değenekle dövmek; dayak atmak.
keltey-
1. kısalmak, daha kısa olmak; 2.bir yana meyletmek (mes. düzgün konulmamış tencere, tabak, çanak hakkında): 3. mec. mütevazi, sıkılgan olma.
kelteyt-
et. keltey-’den.
keltir-
getirmek, gelmeye müsaade etmek; keltirgen faktılar: getirilen olgu (factum) lar.
keltiril-
getirilmek,
kembayla-
kon. muhafızlar refakatında sevketmek, muhafaza altına almak.
kembaylan-
kon muhafızlar refakatında bulunmak.
kemi-
1. eksilmek; 2. alçalmak, tezellül etmek.
kemiktet-
(karş. kemik) : bor kemiktet-: avutmak, hayır işi işlemek.
keminde-
kefenlemek; kefene sarmak, al etti kemindep ceyt al. : “eti kefenleyip yiyor”: eti hamurla beraber yiyor (yani haşlanmış eti haşlanmış hamura sararak).
kemindel-
kefenlemek, kefene sarılmak.
kemir-
kemirmek.
kemirey-
1. dişsiz ağız görünüşünde bulunmak, dişlerinde gedikleri, rahneleri olmak; zañkayğan ak üylör, kemireygen caman üylöör daturat: hem muhteşem beyaz obalar, hem yırtık, külüstür obalar duruyorlar; 2. (Rad.) yarılmış olarak gözükmek.
kemireñde-
dişsizlikten peltek peltek konuşmak.
kemirt-
et. kemir- ’den; söök kemirt-: birisine kemirmek için kemik vermek yahut kemirmeye müsaede etmek.
kemit-
1. eskitmek; 2. alçatılmak, tezlil edilmiş olmak.
kemsele-
: kemelep et ce: erişte ile birlikte et yemek.
kemsin-
kendini pek hakir saymak; küçültmek.
kemsint-
birisini yahut bir nesneyi pek hakir, aşağılık, liyakatsız saymak; birisine yüksekten bakmak.
kemsintiş-
müş. kemsint- ‘ten.
kemsit-
= = kemsint.-
kemşeñde-
(dişsiz ağzıyla) peltek konuşmak.
kemşeñdet-
et. kemşeñde- ’den.
kemşiy-
kemşit (bk.) şeklinde olmak; üy kemşiyip kalıptır: ev bir yana eğilmiştir.
kemşiyt-
et. kemşiy-’den.
kene-
II dikkat etmek; görmek (farkına varmak), hissetmek, aksülamelde bulunmak, tepkimek; kenebes: aldırmayan, lâkayit, etrafına olup- bitenlere aksülamel bulunmıyan, tepkimiyen; hassas olmayan; açka tokko kene begen: açlığa tokluğa ehemmiyet vermiyen; kançalık azap körsö da bir kenep koyğon cok: ne kadar azp çekse de aldırış ettiği yoktur.
kenebegensi-
aldırmazlıktan gelmek, ehemmiyet vermez gibi gözükmek.
kenel-
1. büyümek; 2. lezzetlenmek, bol- bol almak; tamakka kenelip kaldık: bol-bol yiyecek aldık.
kenelt-
et. kenel- ’den.
kenen-
II, = = ; kolhazdor aştıkka kenenip, tok boldu: kolhozlar bol-bol ekin aldılar ve tok oldular.
kenensi-
bolluk taslamak; sen emin kenensiysiñ? : sen neden bunca cömertlik gösteriyorsun? .
kenensit-
et. kenensi- ’den.
kengire-
şaşalamak; ne yapacağını bilmemek; karap turat keñirep folk. şaşkın şaşkın bakıp duruyor.
kepinde-
= = keminde- .
kepindel-
= = kemindel.
kepsende-
kepsen (bk.) toplamak.
kepte-
gererek giyinmek, sokmak, tıkmak; başıña keptep kiy: başına ögüz karağayğa keptep cügün şıpırdı: öküz çamlar arasında kalarak, üzerindeki yükünü devirdi.
keptel-
tıkılmış olmak, sıkıştırılmak, sokulmak, eşikke keptelip kaldı: kapıya sıkıştırıldı (ve orada takılıp kaldı).
kepten-
bir şekle girmek; aç coruday keptenip folk. : aç coru kuşuna benziyerek.
keptet-
et. kepte-’den.
kepteş-
II, biri-birini itmek, sıkıştırmak; hep beraber sokulmak (mes. dar kapıya sokulan iki kişi hakkında).
kepçi-
keyi sözün tekidir.
kepşel-
mut. Kepşe- den.
kepşir-
keybir.
kepşire-
1. çenelerini oynatmak; 2. mec. ahmakça sözler söylemek, saçmalamak.
ker-
V. f. germek, çekmek, uzatmak, arken kerdim: urgan gerdim; urup-kerip: pataklayıp döverek: kere karış bk. karış I. kere cutum; (mayii) alabildiğine içmek.
kerbezden-
1. kendini bğenmek; 2. züppelik etmek.
kerbişte-
(Rad.) başla işaret etmek.
kercey-
içeriye çekilmek (zayıf insanın yahut hayvanın baynu hakk.); geçirgesi kerceyip, til albay ketti: inat ederek, söz dinlemeden gitti.
kerceñde-
oynamak (uzun, zayıf boyun hakk.); keçirgesi kerceñdep folk. uzun, zayıf) boynunu döndürerek.
kerceñdet-
et. kerceñde-’den.
kerde-
: kerdep tur (başlıca, obanın ağaç iskeleti hakk.): çıplak halde bulunmak.
kerdir-
et. ker- V’ten.
kereksint-
lüzümlü gibi yapmak.
kerekte-
istihlâk etmek.
kerele-
1. (Rad. , V) gerilerek sallamak; 2. = = kerelen-.
kerelen-
direnmek, inat etmek.
keriget-
bk. keri II.
keril-
I. gerilmek; 2. mec. kurulmak, caka satmak.
keriliş-
müş. kerilden- ’den.
kerilt-
et. keril-’den.
keriş-
II, sövüşmek; biri-birine sövmek: çekişmek; kavga etmek; uruşpas uul, kerişpes kelin bolboyt ats. : çekişmiyen oğul, kavga etmiyen gelin bulunmaz.
keriştir-
biri-birine sövsün diye birini ötekisine kışkırtmak.
kerkey-
= = kekirey- .
kersey-
kurulmak, gururlanmak.
kes-
1. kesmek; kesip ayırmak; kesip ayt-: kat’î kesin olarak söylemek; kese ubada bekit-: (karşılıklıca) kat’î sağlam söz vermek; 2. tayin etmek; birisini mahkûm etmek; uurunu beş cıl kesti: hırsızı beş yıla mahkûm ettiler.
kese-
II= = keze.
keselde-
hastalanmak, hasta olmak.
keser-
II= = kezer.
kesil-
II, mut. kes-’ten; sırttan kesil-, bk. sırt; uuru beş cılğa kesildi: hırsız beş seneye mahkûm oldu; kendiri kesilgen: zayıfladı, kurudu; butu kesildi: ayak derisi çatladı.
kesilt-
et. kesil-’den.
kesirlen-
I, fena etkiye (tesire) uğdamak. II, kendini serbest, hür hissetmek; cazdıktı çıkanaktap, kesirlenip oltoruptup: mindere yaslanarak, kurulup oturuyor.
kesiş-
müş. kes’ten.
kesker-
= = kezger.
keskile-
it. Kes-’ten.
kestelen-
nakışlarla kaplanmak, bezenmek.
kestelent-
nakışlarla kaplamak, bezemek.
kestir-
dn. Sünnet etmek; kestirbegen: sünentsiz; mec. gayri müslim.
ket-
I, 1. gitmek, uzaklaşmak, kayda ketti? : nereye getti? : 2. vaki olmak, husule gelmek; senden bir balalık iş ketiptir: çocukça bir iş yaptın, haltettin; 3. (bu fiil sık-sık yardımcı fiil gibi kullanılır (karş. kal-II); ötüp ket-: yanından geçmek, geçip gitmek; cürüp ket-: hareket etmek, yola çıkmak; közünö kelip ketti: aklına geldi, (görem) hafızasının önünden geçti, (zihnen) göz önünde peyda oldu; men canında turğanımda cığılıp ketti: ben yanında iken düşüverdi; al menin közümçö bir ayak kımızdı tınbastan içip ketti: benim gözümün önünde bir çanak kımızı nefes almadan içiverdi; bir litre kımızı içip ketçi, köröyün: bir litre kımızı içsene, göreyim seni; maksatına cepte ölü ketti: maksadına ermeden ölüverdi; uyku kelip ketti: uyku bastı.
ketençikte-
gerisin-geri gitmek, gerilemek, ricat etmek; tedenni etmek, geride kalmak.
ketil-
I, ket-’den; mut. (yalnız yardımcı fiil olarak) unutulup ket idi: unutuluverdi. II, kenarı kırılmak; diş-diş olmak; tulpardın tuğayı ketilse, sazğa bassa cetilet ats. yürük atın tuynağı (tırnağı) kırılırsa bataklıkta gezmekle düzelir.
ketir-
1. gidermek, gitmeye zorlamak, uzaklaştırmak; tınçtık ketir-: rahatı gidermek; keriş başka kelgen baktı ketirer ats. niza ayağa gelen talihi uzaklaştırır; 2. kaçırmak; cañılıştık ketir-: yanlışlık kaçırmak, yanlışlığa müsaade etmek.
ketiril-
mut. ketir-’den; ketirilgen cañılıştık: ika edilen yanlışlık.
ketiş-
II. müş. ket- ’ den; eki koğşu ketişip kalmak: iki komşu ayrıldılar, kavga ettiler; cay-cayına ketişti: yerli yerine gittiler.
ketkis-
gitmiyen; gitmek iktidarında bulunmıyan (bk. kököy).
ketmende-
bellemek.
ketse-
II, nakışlarla bezemek, işlemek, işlemlerle bezemek.
ketçe-
akşam olmak; kün keçtedi: akşam oldu.
keybire-
= = kelcire- .
keyi-
kederlenmek; mugber olmak; keyip- kepçip: kederlenerek ve üzülerek.
keyipten-
bir şekle, kılığa girmek; caktırbağan keyiptenip: beğenmeyenmeyen bir çehre göstererek.
keyipteniş-
müş. keyipten- ’ den.
keyit-
II, 1. müteessir etmek, kederi mucip olmak. 2. zahmet vermek.
keyiş-
II, müş. keyi-’den.
keykekte-
1. başını yukarıya kaldırmak; at keykektep basat: at başını yukarıya doğru kaldırarak gidiyor; 2.mec. direnmek, inat etmek.
keykey-
= = keykeñde- .
keykeñde-
1. geriye atılmak (başlıca, baş hakk.); 2. mec. kurulmak, gurur satmak.
kez-
III, gezmek, dolaşmak; düynö kezip cür-: dünyayı dolaşmak; köptü kördük, köp kezdik: çok (şeyi) gördük, çok gezdik.
kezde-
arşınla ölçmek.
kezdet-
et. kezde-’den.
kezdeş-
karşılamak, rastgelmek.
keze-
nişan almak; nayzanı kezedi: mızrağı nişan alma vaziyetinde tutu.
kezeert-
= = kezeert- .
kezekte-
sıraile nöbetle yapmak; kezektep sebüü: muhtelif hububatı sıra ile ekme.
kezekteş-
II, nöbetleşmek.
kezen-
niyet etmek, azmetmek, bir hedefe göz dikmek; çeçiñen sudan kaytpas ats. : soyunmuş olan sudan korkmaz, nişan alan düşmandan korkmaz.
kezeniş-
müş. kezen-’den.
kezer-
1. şiddetlice yemek istemek, açlık hissetmek; 2. kurumak ve çatlamak (mes. dudaklar hakk.); 3. cimrilik etmek; istenilen nesneyi vermemek.
kezert-
acıkmayı mucip olmak, şiddetli arzu uyandırmak; kezertip ele eştemke berbey koydu: yalnız iştahı uyandırdı, fakat hiçbir şey vermedi.
kezet-
1. yöneltmek; tevcih eylemek; 2. göz dağı vermek.
kezeş-
karşılıklıca nişan almak vurmak maksadiyla el kaldırmak.
kezger-
vurmak maksadiyle el kaldırmak.
kezik-
II, karşılamak; ooruğa kezik-: hastalanmak.
kezüülöş-
bir işi sıra ile yapmak; münavebe ile iş görmek; hayvanları sıraile gütmek.
keç-
II, 1. bir nehri (Acc.) geçit yerinden geçmek; 2. (Abl. ile) imtina etmek, vazgeçmek; aşa keç-: kat’i surette imtina etmek, büsbütün vazgeçmek; 16– nçı cılı maldan aşa geçip, canlı ala kaçtık: 1 – cı senesi maldan vazgeçip, canımızı kurtarmaya çalıştık; senden keçkeçtim: sen beni bıktırdın: 3. (Acc. ile) affetmek; künömdüm keç! : günahımı affet!
keçe-
yukarıya doğru çekmek; atınıñ başın kecep: atının başını yukarıya doğru çekerek.
keçeende-
gecikmek, gecikerek vukua gelmek; kün keçeyen dedi: güneş akşama doğru indi.
keçeyendet-
daha geç zamana bırakmak, vadeyi uzatmak.
keçeñde-
çekilmek, zonklamak, (baş hakkında); (başı) arkaya atmak.
keçeñdet-
et. keçeñde- ’den.
keçik-
gecikmek, keçikpey kel! : gecikmeden gel.
keçiktir-
geçiktirmek, gecikmeye sebep olmak; keçiktirbey ciber! derhal, geciktirtirmeksizin gönder! ; meteorologiya şarttarı starttı keçiktirdi: hava şartları startın gecikmesine sebep oldu.
keçiktiril-
mut. keçiktir-den; keçiktirilbey tuğran iş: geciktirilmez, müstacel iş; birinci marttan keçiktirlbey: Martın birinden geç kalmamak şartile.
keçilde-
kesgin sesle ve çok olarak konuşmak.
keçildet-
et. keçilde- ,den. et keçilde- , den.
keçildeş-
kavga etmek, kavgaya tutuşmak, çekişmek.
keçir-
II, 1. nehrin geçit yerinden geçirmek; kan keçir – bk. kan I; 2. baştan geçirmek, yaşamak; munuorustar XIX keçirse, biz cakında ğana geçirip keldik: bunu Ruslar XIX – ncu asırda geçirmişlerken, biz henüz yeni geçirdik; sen meni keç keçirdiñ (yahut keçtirdiñ): sen beni bıktırdı; kün keçir – bk. kün 5; 3. affetmek.
keçkir-
(keç – kir) bk. keç I, keçkirip ketkende: akşam olduğunda.
keçtir-
= = keçir - .
keñey-
genişlemek, bol, geniş, engin olmak; beyli kengeydi: kendini iyi, serbest hissetti.
keñeş-
II, danışmak, müşavere etmek; iyri oturup, tüz keñeşeli: yan-yana oturalım, iyice müşavere edelim (harf. : iğri oturup, doğru konuşalım): keñeşip kesken kol oorubayt ats. : el ile gelen düğün bayramdır (harf. : müşavere ile kesilen parmak (kol sözü el demektir, parmak değildir M.) acımaz).
keñeşteş-
akıl danışma ortağı.
keñi-
genişlemek, bollaşmak, enginleşmek.
keñirsi-
kendini serbest rahat hissetmek, geniş yayılmak; kensirsipcat-: serilip yatmak.
keñit-
genişletmek.
keñitil-
genişletilmek.
keñsen-
kurulmak; caka satmak.
keşte-
(Rad.) unutmak, ehemmiyet vermemek, aldırmamak.
kibire-
1. hareketlerinde ağır veya yavaş olmak; kibirep süylö-: mızmızlık etmek, az ve isteksiz konuşmak; kibirep bas-: ağır yürümek; 2. küçücük ve çelimsiz olmak (başlıca, çocuklar hakkında) on caşar kibirgen kız: on yaşında çelimsiz, cılız kızcağız.
kibiret-
et. kibire-‘den.
kibiñdet-
: köz kibiñdet-: sık sık göz kırpmak.
kidir-
ıı, geçiktirmek, tecil etmek, zama- nını beklemek, duraklamak, ağır hareket etmek; kidirbesten: duramadan, derhal.
kidiy-
gayet kısa boylu olmak (insan hakkında): cüce gibi olmak.
kidiñde-
hareketlerinde cüceye benze- mek.
kilekte-
(karakuş hakk.) ötmek.
kiley-
1. çıkarılmış olmak (dil hak- kında); 2. büyük, kocaman gözük- mek; kileygen ögüz: kocaman öküz.
kileñde-
hareketlerinde şişmana, iriyarı adama benzemek.
kilitte-
anahtarla kilitlemek.
kilkilde-
titremek (mes. jelâtin yahut taze kuyruk yağı hakkında) kilkildegen caş kozunun eti: genç kuzunun taze eti.
kilkildet-
et. kilkilde-‘den.
kiltilde-
= = kilkilde-; kiltildegen ak may: taze (harf.: titriyen) kuyruk yağı.
kiltiñde-
semiz, şişman olmak (şöyleki, hareket sırasında yağı titrer).
kir-
ni, 1. içeriye doğru hareket etmek, girmek, hulul etmek, duhûl eylemek; kire beriş: giriş yeri, methal; üydün kire berişinde: obanın methalinde; kızmatka kir-: hizmete girmek; 2. (muayyen bir yaşa) ermek; cıyırmağa cañı kir gen: henüz yirmi yaşını doldurmuş; 3. su kabarmak; suu kirip atat: su artıyor, kabarıyor; 4. kızışmak (deve aygırı hakkında); kirgen buuraday •kırçıldayt: kızgın deve aygın gibi dişlerini gıcırdatıyor; 5. çekilmek (kumaş hakkında); köynök kirip ketti: giyim çekildi; 6. muharebeye tutuşmak.
kirbiy-
çelimsiz, cılız, arık olmak (başhea, çocuklar ve kuş yavruları hakkında).
kirbiñde-
hareketlerinde cılıza, çelimsize benzemek.
kirde-
kirlenmek, bulaşmak.
kirdet-
kirletmek, bulaştırmak.
kirele-
yükü kira ile tutulmuş vesait ile yollamak.
kireşele-
gelire kaydetmek.
kirgensi-
girer gibi olmak, girmeye çalışmak.
kirgilden-
bulanık olmak (su ve mayi hakkında); suu kirgildenip ağat: su bulanık akıyor.
kirgiz-
içeriye sokmak, girdirmek, girmeye bırakmak yahut zorlamak.
kirgizdir-
et. kirgiz-'den.
kiril-
mut. kir- III'ten; cumuşka kirildi: işe girişildi.
kirilde-
hırıltı sesi çıkarmak; kökürögü kirildegen, közü cırtak: göğsü hırıltı sesi çıkarıyor, gözü yaşarıyor.
kirin-
suya dalmak suretiyle yıkanmak, banyo almak.
kiriniş-
müş. kirin-'den; suuğa kirinişet: suya girerek yıkanıyorlar (banyo yapıyorlar).
kirint-
suya daldırmak suretiyle yıkamak.
kiriş-
II, 1. hep beraber girmek; 2. bir işe başlamak, işe girişmek; işke kiriş: işe başlamak, işe girişmek; kep aytuuğa kirişti: söylemeğe başladı; 3. karışmak; burun sokmak; kiriş-pey otur: otur da, karışma, burnunu sokma!.
kirişil-
mut. kiriş- II*den; işke kirişilsin!: artık işe başlansın!.
kiriştir-
et. kiriş- II'den.
kirkire-
== kirilde-.
kirle-
= kirde-.
kirtilde-
kıtırdamak.
kiy-
giymek (ayakkabını, elbiseyi, kalpağı).
kiygiz-
giydirmek (giyimi, ayakkabını, kalpağı); giyinmeye zorlamak yahut müsaade etmek; ton kiygiz-: 1) birisine kürk giymeye zorlamak yahut müsaade etmek, 2) birisine üst giyim hediye etmek; at mingizip alalık, ton kiygizip salalık folk.: ata bindirelim, giyim giydirelim.
kiyikte-
kiyik (bk.) avlamak.
kiyilgiş-
müş. kiylik- II'den.
kiyin-
II, giyinmek; (elbiseyi, ayakkabıyı, kalpağı) giymek.
kiyinde-
geriye çekilmek; kiyindegile orto açılsın.: geri çekil, ortalık açılsın!
kiyindir-
giydirmke, elbise ile teçhiz etmek.
kiyint-
. giydirmek: giyinmiye zorlamak.
kiyintiş-
birisine hep birlikte giydirmek.
kiyir-
et. kir- IlI'ten; girdirmek, id-hal etmek, içeriye sokmak, dahil etmek.
kiyirt-
et. kiyir-'den.
kiylik-
II, başkalarının işlerine ve sözlerine karışmak.
kiymele-
1, itmek, dirseklerle düıi mek (es., kalabalığın içine sokul mak istiyen adam hakkında); 2 sözlerini keserek ve başka konulara geçerek, musahibinin konuşmasına mâni olmak.
kiçir-
eksilmek, küçülmek; bir çoñoyup, bir kiçirip: bir büyüyüp, bir küçülüp.
kiçirey-
= = kiçir-.
kiçireyt-
= = kiçirt-.
kiçirt-
eksiltmek, küçültmek.
kiñkilde-
== küñküldö-.
kişende-
kösteklemek, bukağı vurmak, zincirlemek.
kişendent-
et. kişende-'den.
kişene-
kişnemek.
kişenet-
et. kişene-'den.
kişimsi-
== kişisin-.
kişisin-
adam yerine koymak, bir insana karşı muamele eder gibi muamele etmek.
kişisint-
. (anaca) = kişisin; meni dele kişisintpeyt: beni asla adam yerine koymuyor.
kobulda-
: kobuldap suuk kiret: her yandan soğuk giriyor.
kobuldan-
oyuklarla, olukçukıklarla kaplanmak.
kobura-
mırıldanmak, abuk-sabuk söylenmek.
kocoy-
aşırı katılaşmak, kuruyup kabuk bağlamak, yamn-yumru olmak, girintili-çıkmtılı olmak; kocoygon kişi: uzun boylu, kurumuş adam.
kocoñdo-
söverek saldırmak, hâki- miyetini kaba bir surette göstermek.
kocura-
öteden-beriden konuşmak, çene çalmak (ayni zamanda konuşan birkaç kişi hakkında), kaygısızca gevezelik etmek, teklifsizce konuşmak.
kocuraş-
müş. kocura-'dan; konoktor; öz ara kocuraşıp oturat: misafirler kendi aralarında teklifsizce konuşup oturuyorlar.
kodoy-
öne doğru çıkık durmak, dikilip durmak.
kodoyt-
et. kodoy-'dan.
kodoñdo-
. hareketlerinde dimdik duran nesneye benzemek (küçük nesne hakkında).
kodoñdot-
et. kodoñdo-'dan.
kokoy-
dikili durmak, cılız, ince olmak; kofcuıyup otur-: oklava yutmuş gilbi oturmak.
kokoñdo-
hareketlerinde, cılıza, inceye benzemek (mes., zayıf adamın uzun boynu hakkında), dik, yüksek ve ince görünüşte bulunmak.
kokoñdot-
et. kokoñdo-'dan.
kokuray-
1. süslenmiş güzel ve şık gözükmek düşüncesiyle gülünç bir kıyafete girmek; 2. kurulmak, caka satmak.
kokurañda-
süslemek, gülünç bir kıyafete girmek.
kokusta-
: kokustap,. tesadüfen, bek- lenilenin hilâfına olarak; kokutsap ok tiyip kaldı: tesadüfen kurşun isabet etti, serseri kurşun değdi; belim kokustap kaldı: belimde bir kırıklık vardır.
kokuylat-
et. kokuyla-'dan.
koldo-
rehberlik etmek, talimat vermek, himaye etmek, birisine ark olmak, ooluya çakının (yahut canınmdağısm) koldoyt: ats. evlly yalnız kendisinin yakınlarını ti tar (onlara yardım eder); kul t koldoğon: Hızır yardım etmiş (her işinde muvaffak olan).
koldon-
kullanmak, tatbik etim (rehber olarak); eç kanday çara koldoñon cok: hiçbir tedbir alınmadı.
koldonul-
kullanılmak, istimal idilmek, rehberlik vazifesini görmek
koldonuş-
müş. koldon-'dan.
koldoy-
sertleşmek, katılaşmak.
koldoş-
1. birbirine yardım etm«ı elbirliğiyle iş görmek; 2. birlik! taşımak (mes., iki kişi bir kovı suyu).
kolkulda-
cık-cık etmek (mes., bol ayakkabı hakkında).
kollektivdeş-
kollektif şeklinde birleşmek.
kolokto-
sarkıp durmak (biçimsiz ve hantal şey hakkında).
kololo-
tunçla süslemek; tunçla kaplamak; kololoğon kumğan: tunç kumğan (bk.)
kolort-
1. çevirtmek, yerini değiştirtmek; 2. terceme ettirmek.
koloy-
çıkık durmak (kocaman ve biçimsiz nesne hakkında); koloyğon :kocaman, dızman (şey).
koloyt-
et. koloy-'dan.
koltoy-
kısa boylu şişman kılığında bulunmak, tıknaz olmak koltoyğon coon kol: kalın ve sağlam el, kocaman el.
koltukta-
koluna girmek, koltuk altında taşımak, koltuklamak.
koltuktat-
et. koltukta-'dan; mağ.'i taardı koltuktatıp: kol tukal tınıa torbayı sıkıştırarak.
koltuktaş-
birbirinin koluna girmek.
kolturmaşta-
: ayırmaçka kolturmaş-tap mingizip: yan korkuluklu çocuk eğerine bindirerek.
kolu bala
= kalu bala.
kolçoy-
kocaman ve biçimsiz ohım (ayakkabı hakkında).
komandala-
kumanda etmek.
komdo-
havut vurmak.
komdol-
havut vurulmuş olmak (deve hakk..)
kompoy-
kabarmak, şişmek, sivrilip durmak, tek başına sivrilip dikilip durmak, uzum boyu ile temeyyüz etmek; 2. mec. kurulmak, caka satmak.
komsun-
teveccüh göstermemek, .sempati beslememek.
kon-
1. konmak, inmek, yere yahut aığaca oturmak; (kuş hakkında): kanat menen uçkan kuyruk ine-nen konat ats. kanatla uçan kuyrukla konar; 2. durmak, yaşamak için yerleşmek; 3. gecelemek için tevakkuf etmek; bir konup keldik: yolda bir gece yatarak geldik; 4. al. oturmak, kurulup oturmak; a-tının caydak soorusuna konup a-iıp:- atının çıplak sağrısına binerek; 5- atka kon-: şöhret kazanmak, tanınmak.
kondur-
et. kon-'dan; misafiri gecelemeye zorlamak yahut bırakmak, konuğuı gece kalmaya çağırmak; bak kondur-: mes'ut eylemek; caman erge mal bütsö canına koñşu kondurbayt ats.: kötu adama servet düşerse yanma komşusunu bile kondurmaz.
konfiskatsiyala-
müsadere etmek.
konoksu-
misafirlik taslamak; caman kişi özüyündö konoksuyt ats. kötü adam kendi evinde misafirlik taslar.
konokto-
1. = konokton-; 2. bir yerde gecelemek için kalmak, gecelemek; kaz konoktoğon cer: kazların gecelediği yer; 3. ikram etmek; koy soyup konoktodu: koyun keserek misafir etti.
konokton-
misafir olmak, misafirlikte kalmak.
kontukta-
başkasının emanet bırakılan atma binmek.
konuştan-
mola vermek için durmak; yaşamak için yerleşmek, göçebelikten oturaklık hayatına geçmek.
konuştandır-
1. mola vermek içi" durdurmak, yaşamak için yerleştirmek; 2. oturaklık hayatına geç-çirmek.
konuştandırıl-
pas. konuştandır-'dan.
koodura-
hışırdamak, zıngırtı yapmak, tıkırdamak
koomayla-
yadırgama, yakınlık his- setmemek.
koomdoş-
1. bir işi elbirliğile, cemiyet halinde yapmak; koomdoşup işte-: kollektif olarak çalışmak: 2. cemiyetleştirilmek; koomdoşkon sektör: cemiyetleştirilmiş bölge; koomdoşkon öndüriiş: cemiyetleş- tirilmiş üretim (istihsal).
koomdoştur-
cemiyetleştirmek.
koomdoşturul-
cemiyetleştirilmek.
kooperativdeş-
kooperatif şeklinde birleşmek.
kooperativdeştir-
kooperatifleştirmek.
koopton-
' korkmak, kuşkulanmak. kooptuu, tehlikeli, korkruınç.
koos-
II, yakınlık peyda etmek, yak- laşmak kavuşmak.
koozdo-
bezemek.
koozdol-
bezenmek, tezyin edilmek- koozdon-, 1. süslemek; 2. kurulmak, caka satmak.
kooğlañda-
gürültü yapmak, köpürmek- gürlemek, endişe göstermek.
kooştur-
yaklaştırmak, kavuşturmak.
kop-
(gerundifî koop'tur) kalkmak; (bazı bölgelerde uygunsuz bir mâ nâ aldığı için edebî lisanda kullanılmaz) :
kopulda-
kuşkulanmak, mütereddit olmak.
kopşo-
rendelemek, kazımak, traş etmek.
kopşu-
gevşemek.
kopşut-
gevşetmek, sallamak (mes., çıkarılması kolay olsam diye kazığı oynatmak).
korcoy-
sivrilip durmak, öne doğru çıkık durmak.
korcoyt-
et. koreoy'dan.
korcoñdo-
r. (karş. kortoruğdo-) hareket etmek, yürümek (yüksek ve sivrilip duran nesne hakkında); korcoñdoğon can kalbay folk-: hiçbir diri varlık kalmadan.
kordo-
II, hor görmek, hakaret gözile bakmak, terzil etmek, tahkir etmek . III, (boza, kımız hakkında) tazelik vermek (eski bozaya yenisini katmak).
kordol-
hor ve hakir görülmek.
kork-
korkmak, dehşete kapılmak; korkso da, koy ölöt, korkposo da. koy ölöt ats.: koyun korksun, korkmasın, ölecektir (onu kesecekler).
korkoy-
yüksek ve bası göklere çıkmış bir görünüşte budunmak.
korkoñdot-
et. koroñdo-dan.
korkulda-
1. hırıldanmak; çoçko bölüp korkuldap folk-: domuz gibi, hırıldanarak; 2. (kaz hakk.), ötmek (kuğu kuşu hakk.).
korkura-
horlamak horuldamak (mes-, uyuyan iıuuuı hakkında); hırlamak (mes., kesilmiş boğaz hakkında).
korkurat-
et. korkuta Man.
korkut-
korkutmak, r vermek.
korkuttur-
et. korkut-'tan.
korlo-
— kordo- II.
koro-
eksilmek; az.almak, boşuna harcanmak; senin ağa uçuk ciciıbiñ korop cataibı? ona senin tek bir ipliğin boşuna harcanıyor mu?
korokto-
= soroñdo-.
korolo-
: koroloğon koy, koroloğon dan: ağıl-ağıl koyıutn, sarpm-sarpın hububat.
koromcula-
israf etmek.
koroolo-
aydın diare ile kuşaltılmak; ay koroolodu: ayın çevresinde aydın daire (ay ağılı) peyda oldu; ay korooloso, ayağmğdı kamda (yahut belende), kün korooloso, küıögüñdü kamda (halk inancı): ay halelenirse, gerdelini hazırla (süt bol olur), güneş ağıllanırsa, küre- ğini hazırla (ekin mahsulü bol olur).
korot-
küçültmek, .zarar yapmak eksiltmek, malü mülkü israf eylemek, harcamak; çöptü korotup ketti: kuru otu fazla harcadı.
korotul-
harcanmak, sarfedilmek; usul isterdin baarma 75 adam künü korubuılat: bütün bu işler için 75 adam günü sarfediliyor.
koroy-
sivrilip durmak, öne doğru çıkık durmak; kokosu koroydu: ademelması sivrilip duruyor, mec. adamakıllı zayıfladı.
koroyt-
et. koroy-'dan; kokolorun koroyttu mec.: onları zayıflattı.
korozdon-
horozlanmak, kunuım satmak.
koroñdo-
bir parça çıkmak ve tekrar içeriye dalmak (bir nesnenin ucu hakkında); nayzanmğ uçu koroñdoyt folk.: mızrağın ucu kımıldıyor.
korsulda-
1. davudi ses çıkarmak; 2. hırlamak;3. gümbürdemek; 4. mec. kaba konuşmak .
korsun-
hakarete duçar olmak, hor görülmek.
kortoy-
kısa boylu şişman ve cüce görünüşünde bulunmak.
kortoñdo-
hareketlerinde kısa boylu şişmana, cüceye benzemek.
kortuy-
= kortoy.
koru-
korumak, muhafaza etmek, çitle çevirmek; katın camanı er koruyt ats.: kötü karı kocasını gözetler (peşinden ayrılmaz).
koruk-
II= kork-.
korulda-
korkulda-.
koruldat-
= korkuldat-.
korumda-
moloz dökmek.
korun-
1. kendini sıkışık durumda hissetmek; kendini küçülmüş his- seylemek; sıkılmak (mes., kendisinin fakirliğinden); 2. içtinap etmek, sakınmak, kurtuluş yolu a-ramak, saklanmak, gizlenmek; koroñon çığıp sen kelseñ, korunup kalçu men emes folk: (benimle görüşmek için) avlundan çıkarsan, ben saklanıp kalacaklardan değilim.
korut-
et. koru-'dan; çımçık koru-(ekinleri bekliyerek) serçeleri korkutmak; korkutup ayt-: hülasa etmek, netice çıkramak, fezleke yapmak .
korçuy-
(Rad.) kızmak, hiddetlenmek.
korğo-
korunmak, müdafaa etmek; müdafaa eylemek.
korğol-
(koyun, keçi, deve) tezeği; korğol toktok-: aşığın alçı (bk.) veya taa (bk.) üzerinde cantık (bk.) vaziyetinde durduğu sırada onun üst kısmına koyun yuvarlağını koymak; toğuz korğol: bir oyunun adıdır.
korğolo-
kurtulmaya çabalamak, himaye aramak, saklanmak.
korğolot-
kurtulmaya zorlamak, himaye aratmak, takip etmek; itelgi karganı korğolotot: şahin kargayı takip ediyor (kaçırıyor).
korğon-
II, korunmak, kendini müdafaa etmek, takibattan saklanmak.
korğoşunda-
içine kurşun dökerek doldurmak.
kotolo-
yığılışmak, kalabalık halinde toplanmak; pek çok olmak.
kotoloş-
müş. kotolo-'dan.
kotor-
1. çevirmek, yerini değiştirmek; 2. çevirmek (bir dilden başka bir dile terceme etmek):
kotorul-
1. çevrilmek, yeri değiştirilmek; 2. terceme edilmek.
kotoruluş-
II, müş. kotorul-'dan.
kotoruş-
II, müş. kotor-'dan.
kotoruştur-
altını üste çevirmek, yerini değiştirmek, bir mahalden başka bir mahalle göçürmek; kotoruşturup sebüü: hububatı değiştirmek suretile ekim.
koturlan-
oyuz olmak;
koy-
III, 1. koymak, yatırıp koymak, bırakmak; koy, tiy.be: bırak, ilişme: cerge koy!: yere koy!; oyu-nuñdu koyup, çmmğdı ay t folk.: şakanı bırak da, ciddî konuş!; koy!; yeter; vazgeç!; at koy-, bk. at I, II; kol koy-: imza atmak: imzalamak; birin koyboy: hiç birisini bırakmadan, istisnasız; birin koyboy çakırğm!: istisnasız hepsini çağırJl ecğine sakal koyboğon folk-: sakal bırakmadı; al kelgenin koydu gelmez oldu; arak içkenin koydu; rakı içmeyi bıraktı; kulak koy kulak vermek; dinlemek; koyçu bıraksana' ondan vazgeç!; koyçu emi, bir üydö kaptağan on tört kişi bolduk!: bırak Allah aşkına, bir evde on dört kişi toplanmıştık; 2, bırakmak, müsaade etmek, tecviz etmek; oyundu sağa kim ko-yuptur-: oynamaya sana kim mü- saade etti?; 3. çarpmak, vurma* at menen koyup ketti: atın göğsile çarptı (atı tevcih etti, at ise göğsü ile çarptı); 4, defnetmek; 5, yardımcı fiil rolünde, ibareye kuvvet ve ânîlik verir; körö koyup: ansızın görerek; kelıbey koysun: varsın, gelmesin; albay koysun: varsın, almasın; anda-sanda kele ko-yot: arada-sırada geliveriyor; 6. eğer baş fiille koy fiili menfi şekilde iseler, bununla işin kaçınılmazlığı ifade edilir; kelbey koybot: gelmeden kalmaz (mutlaka gelir); albay koybot: almadan kalmaz (muhakkak alır).
koydur-
et. koy- III'den; at koydur-: isim koydurmak, tesmiye ettirmek; kol koydur-: imza ettirmek, imzalatmak; çaç koydur-: saç bıraktırmak; uruştu koydıur-: dövüşmeyi menetmek; arak içken in koydur-: rakı içmesini terkettir-mek; at menen koydurup ketti ~ at menen koyup ketti (bk. koy III 3): daha ör. bk. ayttır-.
koykoy-
ince ve zarif gözükmek; koykoyğon sulıuıu, koykoñdoğon suluu (bk. koykoñdo).
koykoyt-
et. koykoy-'dan; kazday (yahut suksurday) moynun koykoytup folk. kaz (yahut bahrî ör-d.eğti) gibi nefîs boynunu uzatarak.
koykoñdo-
hareketlerinde zarif ve nefis olmak; cılandmğ başı koykoñdoyt: yılanan kafası zarif bir surette sallanıyor; koykoñdoğon suluu: zarif dilber.
koykoñdot-
et. koykoñdo-'dan.
koytoy-
küçük ve şişman kimse gö- rünüşünde bulunmak.
koytoñdo-
hareketlerinde lutfak-te-fek şişman kimseye benzemek.
koyul-
I, mut. koy- IlI'ten. II, koyulaşmak.
koyundaş-
birbirini kucağında tutmak; koyundaşıp cat-: kucak-kucağa yatmak.
koyuulan-
koyulaşmak, kesif olmak:
koyğonsu-
koyar bırakır gibi gözükmek.
koyğulan-
mükerreren çarpmai:; kat-kat vurulmak; taştan taşka koygulanıp: bir taştan o bir taşa çarparak.
koyğulat-
et. koyğula-'dan.
koyğulaş-
birbirini döverek; tos vuruşmak; (mes., koçlar halanda).
koyğuz-
et. koy- III'ten.
koyşolokto-
oynak ve canlı olmak, kırıtmak.
koyşoloktoğonsu-
= koyşolokto-.
koyşoloñdo-
= koyşolokto-.
kozu-
II. ikame edilmek, uyandırılmak.
kozula-
kuzulamak.
kozulat-
et. kosula-'dan; koylordu kozulatıp küçöbüz: koyunları ku- zıılattıktan sonra göçeceğiz.
kozut-
tahrik etmek, teşvik etmek, kışkırtmak, harekete getirmek, boştan çıkarmak; caş balanı kozutpa!: küçük çocuğu kışkırtma!
kozğo-
1. harekete getirmek; kımıldatmak, sallamak; ordunan kozğobo: yerinden oynatma; kep kozğo: söz açmak; 2. galeyana getirmek; rahatını kaçırmak; çeçenderdi kozğoğon çeçilbes kara doo beken?: akıllı adamları galeyana ge- tiren sürekli dava mıdır bu, acaba?
kozğol-
hareket etmek, kımıldamak.
kozğolt-
kımıldatmak, harekete getirmek.
koçkuldan-
koyu kırmızı renge girmek.
koñguroolo-
çan, zil çalmak:
koñguroolot-
et. koñgturoolo-'dan.
koñtor-
alt-üst etmek, kazmak, eşmek; cer koñtor-: yer kazmak; çift sürmek, toprağı eşmek.
koñtorul-
alt-üst edilmek, aktarılmak, kazılmak.
koñursu-
fena koku (ter kokusu) dağıtmak.
koñursut-
et. koñursu-'dan.
koñşulaş-
II, komşu bulunmak.
koş-
V, 1. katmak, birleştirmek, ilâve etmek, çift yapmak, çiftleştirmek; er Kurmanbek baatırğa Kanışaydı koşomun folk.: Kanışay (kızı) 'bahadır Kurmanbekle bir-leştiriyorum; baş koş-, bk. baş I; koşo: beraber, hep birlikte, buna ilâveten; sen menen koşo baram: seninle birlikte gideceğim; tañ menen koşo oyğon-: şafak sökerken uyanmak; 2. es. hediye etmek (mihir ödeyen delikanlıya yahut ziyafet-şölen tertip eden kimseye yardım olmak üzere); aldubız karadan, artıbız koydon koşumçabızdı koştuk: ileri gelenlerimiz, birer inek, servetçe geri olanlarımız ise, birer koyun hediye ettik; akça koş-: para ile yardım etmek; 3. emretmek, tevdi eylemek; 4. şiir söyliyerek sağu sağmak (ölü için ağlarken, yahut kızı kocasının köyüne yollarken); şarkıda anmak; 5. taklit etmek (öykünmek); küküktüñ tooşuna öz tooşun cakşı koşot: guguk kuşunum sesini iyi taklit ediyor.
koşkur-
hırlamak (ürken at hakkında); attan kulaktarın tikirdeytip. koşkurup, tura kaldı: atlan kulaklarını dikerek, tıksırıp dıuruverd: ler.
koşokto-
1. (koyunları) birifoirinhı boynuna bağlamak;2. (Rad.) ırlamak, şarkı söylemek veya bestelemek.
koşolont-
: koşolontup ırda-: güzel, hoş ve değişen ahenklerle şarkı söylemek.
koşomatta-
mürailik etmek, yaltak- lanmak.
koşto-
I, onamak, tasvip etmek, hoş görmek. II, 1. (atı) yedek olarak almak; 'bir at koştop. bir at minet: bir atı yedek olarak alıyor, bir tanesine de 'biniyor; 2. bir atı yedeğe .lirken, onun başını bindiğin atın başı hizasına gelmek suretile yürütmek; 3. koştop: çift çift olarak.
koştol-
pas. koşto-'dan.
koştoluş-
çifte dahil olmak, biri-birine refakat etmek.
koştot-
atı yedeğe aldırmak; attarın mağa koştottu: atlarını bana yedeğe aldırdı; bir külüktü mingizdi, bir külüktü koştottu folk.: bir yürük ata bindirdi ve bir tanesini de yedek olarak verdi.
koştoş-
III, müş. koşto II'dan; at koş-toş-: atı yedekte götürmek.
koştoştur-
vedalaştırmak.
koştur-
ilâve, ilhak ettirmek; baş koştur: birleştirmek.
koşul-
II, katılmak, birleşmek; ek: too koşulbayt, eki el koşular ats-: iki dağ birleşmez, iki kavim birleşir.
koşumçala-
il'âve etmek: tamamlamak.
koşumçalaş-
katım sıfatile ilhak edilmek, ilâve, ulama olmak.
koşuuçta-
avuç dolusu almak.
krkırat-
et. kırkıra- ‘dan.
kubala-
kovalamak, takip etmek.
kubalat-
et.kubala- ’ den.
kubalaş-
birbirini kovalamak; birbirini takip eylemek.
kuban-
sevinmek, kıvanmak; arstan alğanına kubanbayt, çalğanına kubanat ats. arslan yakaladığına sevinmez, çaldığına (yere serdiğine) sevinir.
kubant-
sevindirmek, neşelendirmek.
kubanış-
II, hep beraber kıvanmak, sevinmek.
kubar-
II, solmak (yüz hakkında) ; sararmak, ağarmak (ot hakkında) .
kubart-
solmaya, sararmaya sebebiyet vermek, kurutmak.
kubatta-
kuvvetlendirmek, takviye etmek; müzaheret etmek; kubattap süylööçü: lehte söyliyen; (bir namzedin, bir teklifin) lehinde söz söylemek.
kubattal-
takviye edilmek, sağlamlaştırılmak.
kubattan-
kuvvetlenmek, gayretlenmek.
kubattandır-
takviye etmek, daha gayretli bir hale koymak.
kubattaş-
müş. kubatta- , den.
kubañda-
1. soluk benizli, bitkin bir halde bulunmak; kubañdağan kara sur bulut: seyrek koyu boz bulut; 2. oynak, şuh olmak: (başlıca, soluk benizli çocuklar hakkında) .
kubul-
değişmek, tahavvül etmek, kararsız, devamsız olmak, renkten renge girmek, yeni bir şekle girmek; köl beti tümön kubulat: gök yüzü renkten renge giriyor.
kubulcu-
1. renkten renge girmek (renk, ses hakkında) ; 2. güzellikle parlamak.
kubulcut-
et. kubulcu- ’ dan; kubulcutup sayra- : muhtelif ahenklerle ötmek.
kubult-
et. kubul- ’ dan; miñ kubultup ün salıp: bin türlü ahenge dönerek (ırladı, öttü) .
kuculda-
dırlamak, çene çalmak, hızlı- hızlı konuşmak.
kuculdaş-
büyük bir canlılıkla konuşmak.
kucura-
= = kocura- .
kucuraş-
= = kocuraş- .
kudalaş-
çocuklarını yahut akrabalarını evlendirmek suretiyle akraba olmak; eki cakşı bir caylooğo çıksa, kudalaşıp tüşöt, eki caman bir caylooğo çıksa, kubalaşıp tüşöt ats. : iki iyi adam bir yaylaya çıkarlarsa, dünür olarak dönerler, iki kötü adam bir yaylaya çıkarlarsa birbirini kovalayıp dönerler.
kudalaştır-
dünür yapmak.
kudanda-
II, dünür olmak, (çocukların evlenmesi vasıtasiyle) akraba olmak.
kudaysı-
aşırı derece gururlanmak.
kudu-
II, ok gibi aşağıya doğru atılmak (yırtıcı kuş hakkında) ; biyikten tömöngö kuduğan kıraanday: kapıcı kuşun yukarıdan aşağıya atılması gibi.
kudut-
et. kudu- II’ den.
kuduñda-
aşırı derecede sevinmek.
kukulda-
bağırmak (kaz hakkında); ötmek (kuzgun hakkında) .
kulakta-
1. kulağa yapışmak; at kulakta- : atın kulağına sarılmak; 2. dinlemek; eldin sözün kulaktayt: elin (başkaların) ne dediğine kulak veriyor.
kulaktandır-
bildirmek, haberdar eylemek, ilân etmek.
kulaktat-
et. kulakta- ’ dan.
kulaktaş-
II, hep beraber dinlenmek; hep birlikte kulak vermek.
kulala-
alala sözünün tekidir.
kulan-
II, yuvarlanmak, düşmek (zahirî bir sebepsiz) ; toodan taş kullanıp ketti: dağdan taş yuvarladı.
kulat-
devirmek, indirmek, yıkmak.
kulatıl-
pas. kulat- ’ tan; kozğoloñçulardın tört samolyotu kulatıldı: asilerin dört uçağı düşürüldü.
kulaçta-
kulaç vasıtasiyle ölçmek, kulaçlamak; (bk. kulaç) .
kulaçtat-
et. kulaçta- ’ dan.
kulcukta-
(omuzlarını oynatarak) nazlanmak, kırıtmak.
kulcuy-
1. somurtmak; 2. kurnazlık etmek; kulcuyğan: kurnaz, sokulgan.
kulcuñda-
kırılıp büzülmek, kırıtmak.
kuldan-
folk. köle edinmek, kul sahibi olmak.
kuldura-
mırıldanmak, anlaşılamayan bir dille konuşmak; çocukça kekelemek.
kulkulda-
hırsla bakmak, göz komak başkasının eşyasına göz dikmek.
kulpta-
= = kulpula- .
kulpula-
kilitlemek.
kulpulan-
kilitlenmek, kilitlenmiş olmak.
kulpulat-
kilitletmek.
kulpun-
= = kulpur- .
kulpunt-
= = kulpurt- .
kulpur-
renkten- renge girmek, menevişlenmek, rengârenk olmak.
kulpurt-
et. kulpur- ’ dan.
kulpurun-
mut. kulpur- ’ dan; 1. renkten- renge girmek; 2. hafif ve süzülerek dalgalanmak.
kultulda-
1. yaltaklanmak; 2. kurnazlık etmek, kavuk sallamak; kultuldap kaşkanı turat: kurnazlık ederek kaçmayı düşünüyor.
kultuldat-
et. kultulda-’ dan.
kultuy-
(içten, izhar etmeksizin) pek memnun olmak.
kultuñda-
içten bir sevinç duymak (içten bir şey düşünerek kıs- kıs gülmek).
kultuñdaş-
müş. kultuñda- ’dan.
kulunda-
tay doğurmak.
kulupta-
= = kulpula- .
kulğu-
geviş getirmek.
kumardan-
şiddetli arzu etmek, müptelâ olmak.
kumardant-
şiddetli arzu uyandırmak, müptelâ etmek.
kumda-
kumdan ayıklamak (mes. hububatı) .
kumdaş-
hep beraber kumdan ayıklamak.
kumsar-
aşırı derecede solmak (yüz hakkında) ; bir kızarıp, bir kumsarıp tüştü: bir kızardı, bir bozardı.
kumtula-
etekleri kavuşturmak; çapanıñdı kumtula! : çapanının eteklerini kavuştur! ; cuurgan kumtula- : yorğanla sım- sıkı örtmek.
kumtulan-
kavuşmak, giyimin eteklerini kavuşturmak; büyrö kumtulanıp: sımsıkı eteklerini kavuşturarak.
kunduzda-
elbisenin kenarlarını su samuru kürkiyle çevirmek (süslemek).
kunduzdat-
su samuru derisiyle çevirtmek.
kunuşta-
yan çizmek; ketûmlük taslamak.
kunıranda-
süte su karıştırmak.
kupala-
: kupalap kümüş koydurup folk. : gümüşten ziynet takarak.
kupşuñda-
sinsi- sinsi hareket etmek; kupşuñdap murutunan küldü: yavaşça bıyık altından güldü.
kur-
vı, kurmak, dikmek, tanzim eylemek; çarba kur- : ev- bark ( iktisadiyatı ) kurmak; añeme kur- : sohbet etmek, tatlı- tatlı görüşmek, muhabbet etmek.
kura-
1.ufak parçalardan düzmek, eklemek yoliyle yapmak; 2. toplamak, biriktirmek; mal kura-: hayvan biriktirmek, zengin olmak; başın kura-: bir şeyi birleştirmek, tanzim etmek, yoluna komak; maldın başın kuradı: hayvan topladı, servet kazandı; kol kura- : asker toplamak.
kural-
ıı, pas. kura- ‘ dan.
kuraldan-
silâhlanmak; tacriyba cana bilimder menen kuraldañan kişiler: tecrübe ve bilgiler ile silâhlanmış olan adamlar.
kuraldandır-
silâhlandırmak.
kuraldant-
== kuraldandır- .
kuralszdan-
silâhsızlandırmak, silâhtan tecrit etmek, silâhı bıraktırmak.
kurandıla-
ufak parçalardan düzmek.
kuraştır-
1. toplamak, birleştirmek; mal kuraştır-: hayvan toplamak; hayvan cihetinden zengin olmak; 2. tanzim eylemek.
kurdur-
kurdurmak, diktirmek.
kurkulda-
== = korkulda- .
kurkura-
gurlamak, guruldamak ( mes. karın ) .
kurkurat-
gurlatmak, guruldamayı mucip olmak.
kurkuy-
: uzanmak, dışarıya doğru uzanmak, çıkık durmak ( uzun ince nesne hakkında ) ; kurkuyğan uzun boyluu: kurumuş uzun boylu kimse ; moynu içke kurguyğan neme: ince boyunlu ve kurumuş.
kurkuyt-
et. kurkuy- ‘dan ; moynun kurkuytup çöğüp catkan kaz : ( ince) boynunu uzatarak yatan kaz.
kuru-
ıı, 1. kurumak; 2. ortadan kalkmak, yok olmak; lâşe haline dönmek: atım kurusun ! : adım ortadan kalksın (eğer… !) ; kuruğan söv.: mahvolası! ; 3. kuruğanda == kuru degende (bk. kuru ı, 2 ).
kurul-
ımut. kuru- ıı ’ den ; kaçar ceri kuruldu: kaçacak yeri kalmadı; bütün kaçmak imkânlarından mahrum oldu. ıı, dikilmek, tesis edilmek, inşa edilmek, teşkilâtlanmak.
kurulda-
guruldamak, gurlamak; içi kuruldayt: karnı gurluyor.
kurut-
ıı, 1. kurutmak; 2. imha etmek, yok etmek.
kuruş-
kurumak, kısılmak, büzülmek, kırışmak, buruşmak, yüzü buruşturmak.
kuruştur-
et. kuruş- ‘tan.
kurça-
kuşatmak, çevirmek; belin kurçadı: kuşak kuşadı; anı tegerete coo kurçadı: düşmalar onu her yandan sardılar.
kurçal-
kuşatmak, kuşak bağlamak; belimi kurçalğan cip: belime sardığım ip.
kurçalt-
. et. kurçal- ‘dan:
kurçalın-
kuşak kuşanmak.
kurçan-
kuşak kuşanmak; uzun kötörmönü kurçanıp: uzun iple kuşanarak.
kurçant-
kuşanmayı emretmek.
kurçat-
et. kurça- ‘dan.
kurçoo-
kuşatma ; alar kurçoodo kaldı: onlar kuşatıldılar.
kurçu-
1. keskinleşmek, bilenmek; 2. mec. kuvvetlenmek, muhkemleşmek, pişmek.
kurçut-
1.keskinleştirmek, bilemek; 2. (içkiyi) alkolleştirmek, sertleştirmek.
kurğa-
kurumak.
kurğan-
kurulanmak.
kurğant-
kurumaya zorlamak.
kurğat-
kurutmak: kurulamak.
kusalan-
özlemek, tasalamak.
kusalandır-
tasalandırmak.
kustur-
kusturmak, kusmaya sebep olmak; kan kustur- mec.: “ canını çıkarmak” ; adamakıllı tedip etmek.
kutkar-
kurtarmak, halâs etmek, yardımına yetişmek; başımdı baleketten kuthar!: beni felâketten kurtar!.
kutkart-
et. kutkar-‘ dan:
kutkarın-
kurtulmak, yakayı kurtarmak, hürriyete kavuşmak.
kutkaz-
== kutkar-.
kuttukta-
kutlamak, kutlulamak, selâmlamak.
kuttuktaş-
hep beraber kutlamak, birbirini tebrik etmek, selâmlaşmak.
kutul-
kurtulmak.
kutuldur-
kurtulmak, halâs etmek, salıvermek.
kutult-
kurtulmaya yardım etmek veya kurtulma imkânını vermek.
kutur-
1. kudurmak, taşkınlık etmek, kuduz olmak; 2. azmak, heyecan ve tehevvüre gelmek, zaptolunmaz bir hale gelmek; 3. alkolleşmek ( içkiler hakkında)
kuturt-
kudurtmak, azdırmak, heyecan ve tehevvüre getirmek; balanı kuturpa!: çocuğu hırslandırma!; arak kuturt-: rakıyı pek fazla sert, alkollü yapmak.
kuturun-
müş. kutur-‘dan.
kutuñda-
dalavere yapmak, hile yapmak, dolandırmak; kurnazlık etmek.
kuu-
vıı, 1. kovalamak, takip etmek, kovmak; kaytıp kuu-: geleneği yerine kovmak; kuup cet-; kovalayıp yetişmek; tukum (yahut söök) kuup ketti: akrabasına çekmiş; tukum kuuğan ooru: irsî hastalık; ata colun kuu-: baba yolundan yürümek; kuuru cok: zarureti yok; kun kuu bk. kun ı; 2.ilkah etmek; dişiye aşmak (başlıca çatal tırnaklı hayvanlar hakkında).
kuucuñda-
mazlûm ve zavallı bir adam intibaı vermek.
kuudur-
ı, kurumuş, buruşuk; kuudur bon: eski ve buruşuk kürk. ıı, et. kuu- vıı ‘den; kız kuudur-, bk. kız
kuudura-
kabalaşmak, katılaşmak,sertleşmek; teri kuudurap katıp kalğan: deri büsbütün buruşmuş ve sertleşmiş.
kuudurat-
et. kuudura-‘dan; ceñderin kuuduratıp: (buruşuk) yenlerini hışırdatarak.
kuudurt-
et. kuudur- ıı’ den; bukağa kuudurt-: (ineği) boğaya çekmek.
kuudurul-
erkeğe çekilmek ( çatal tırnaklı hayvanların dişleri hakkında); koy kuudurulup bütkön: koyunların çiftleştirilmesi bitmiştir; koy asıl tuukum koçkordon kuudurulat: koyunları cins koçlarla çiftleştiriyorlar; kulcadan kuudurulğan koy: dağ koçu ile çiftleşmiş olan koyun; kuuduruluçu koylor : koça çekilecek olan koyunlar; koydun köbü casalma col menen kuudurulğan: koyunların çoğu sun’î döl ile döllendirilirmiştir.
kuul-
kovulmak; parti katarınan kuuldu: fırkadan tardedildi.
kuulan-
kurnaz olmak, hilekâr olmak.
kuulandır-
== kuulant-.
kuulant-
: kuulantıp: çeşit çeşit tarzda türlüce.
kuulda-
1. uğuldamak, gürültü etmek; kuudap boroon kötörüldü: şiddetli kar fırtınası koptu; 2. mec. çevik hareket etmek; kuuldağan: işleri çabucak yapıp bitiren.
kuuna-
eğlenmek sevinmek.
kuunaş-
müş. kuuna-‘dan.
kuur-
ıı, 1, kavurmak, kızartmak; 2. mec. bitkin bi hale komak, perişan etmek; zamanasın kuurayın folk.: ben onun hayatını altüst edeyim.
kuura-
kurumak, tükenmek, yok olmak; kuurağan kedey: , büsbütün fakir; murunku kuurağan turmuş: eski berbat hayat.
kuurat-
1. kurutmak; 2. mec. imha etmek.
kuuraş-
müş. kuura-‘ dan.
kuurt-
et. kuur ıı’ den.
kuuru-
= = kuur- ıı.
kuurul-
kavrulmak, kurumak, kırışmak; buruşmak, büzülmek; zamanası kuurulğan yahut künü kuurulğan: eski refahından mahrum oldu.
kuuğuntukta-
takibata uğramak:
kuuş-
ıı, hep beraber takip etmek, birbirini kovalamak.
kuuşur-
bükmek, kısmak, buruşturmak; kol kuuşur: ( hürmet işareti olmak üzere) ellerini kavuşturmak; kol kuuşurup turdu: ellerin kavuşturup durdu; booruna kuuşura kısıp: kucaklayıp bağrına bastı.
kuuşurt-
et. kuuşur- ‘dan.
kuuşurul-
büzülmek, kısılmak, toplanmak, bürküttoy kuuşurulup (yukarıdan avına atılan) karakuş gibi büzülerek.
kuy-
ııı, 1. dökmek, bir mayii dökmek, içeri dökmek; ok kuy-: kurşun dökmek; kış kuy-: tuğla pişirmek; bok kuy-: tezek yapmak; kuyup koyğondoy: bir kalıba dökülmüş gibi (benziyor); kudayğa kuy, bütsöñ! es. ant içerken içerken söylenilen tabirdir; 2. dökülmek (nehir hakkında); bay bayğa kuyat, say sayğa kuyat ats.: el eli yıkıyor (harf. zengin zengine döküyor, ırmak ırmağa dökülüyor); 3. hububatı dökmek; ökümöt kampasına kuy-: hububatı hükümete teslim eylemek; oroğo kuy-: ( hububatı, kış için ) sarpona dökmek.
kuydur-
et. kuy- ııı’ten.
kuydurt-
et. kuydur-’ dan. et. kuydur-‘dan.
kuyduruş-
müş. koydur-'dan.
kuykalan-
tüyleri yakılmak, ütülemek, sathı yanmak.
kuykalat-
et. kuykala-‘dan.
kuykula-
( tavuğun, koyunun v.s.’- nin) derisinin tüylerini yakmak, ütülemek, irik kuykula-: bütün bir koyun gövdesinin tüylerini yakmak.
kuypulan-
dolandırmak.
kuyrukta-
kuyruğundan tutmak, yakalamak; cılkını kuyrukta-: atı kuyruğundan tutmak.
kuyruktaş-
birbirinin peşinden yürümek, katar halinde gitmek; kündör kubalaşıp, kuyruktaşıp ötüp catat: günler birbirini kovalayıp geçip gitmektedirler.
kuytuy-
çok kısa boylu, bodur olmak (insan hakkında) ; kuytuyğan kiçine neme köptün içinde körünböy, topoloñdo coğoldu da ketti: cüce kalabalık içinde gözükmedi ve kargaşalık esnasında gözden kayboldu – gitti.
kuyuk-
1. sürüden ayrılmak; 2. kar tipisi esnasında yolu şaşırmak ve helâk olmak ( insanlar ve hayvanlar hakkında); boroon küçtüü boğon, mal kuyuğup kişi adaşkan ele: tipi şiddetli olup, hayvanlar ve insanlar yolu şaşırdılar; 3. kaybolmak, belli olmayan bir semte kaçmak; it kuyuğup ketti: (kuduz) köpek kaçtı ve gizlendi.
kuyul-
dökülmek (mayiiler; hububat v.s. hakkında).
kuyuluş-
ıı, birbirine dökülmek; sözü kuyuluşup keldi: rabıtalıca konuştu.
kuyundan-
kasırga gibi dönmek; havaya sütun şeklinde yükselmek( hortum hakk.)
kuyuşkandaştır-
( binek hayvanları) başlarının öndekisinin kuyruğuna bağlamak.
kuç-
kucaklamak; kımızdı kim içeyim debesin, kızdı kim kuçayın debesin! : ats. kımızı kim içmek istemez, kızı kim kucaklamak istemez!
kuçakta-
kucağa almak, kucaklamak.
kuçaktat-
kucaklatmak.
kuçaktaş-
birbirini kucaklamak, kucaklaşmak.
kuçaktaştır-
et. kuçaktaş- ’ tan.
köböy-
çoğalmak, adetçe artmak, kemmiyetçe büyümek (hacimce değil).
köböytül-
çoğaltılmak, kemmiyetçe büyütülmek.
köböörü-
kabarmak, şişmek.
köböörüt-
et. köböörü-'den.
köbüktö-
köpüklenmek, kaynamak vo köpüklenmek; at köbüktöp turuptur: at köpük içinde duruyor.
köbüktöt-
köpükletmek, köpürtmek.
köbür-
köpürmek; süt köpürüp - cabırıp taşıp ketti: süt köpürdü ve taştı.
köbürt-
et. köbür-'den.
kögöndö-
kögön’e (bk.) bağlamak: kögöndögön kozuday tizil- : kögöne bağlanmış kuzular gibi dizilmek.
kögöndöl-
kögöne bağlanmış olmak (bk.) .
kögöndöt-
kögön’e (bk.) bağlatmak.
kögöndöş-
müş. kögöndö-’den.
kögör-
I, gövermek, morlaşmak, yeşillenmek, filizlenmek, intaş etmek, tutmak (bitki hakkında) : ağarıp kögör- bk. ağar- II; meesi kögörgön bk. mee. II, inadetmek, direnmek, karşı koymak.
kögört-
et. kögör- I’den.
köksö-
I, şiddetli arzu; köksöm suudu yahut köksöm basıldı: şiddetle arzu ettiğmi ele geçirmekle tatmin edildim. II, arzu etmek, şiddetle arzu etmek.
köksüt-
ağrı, acı vermek.
köktö-
I, yeşillenmek, yeşil otla kaplanmak, örtülmek; cer cañıdan köktöp kele atat: yer henüz yeşil otla örtülmeye başladı. II, (karş. kök I.) dikmek, teğellemek; kerege köktö- kerege (bk.) nin ayrı- ayrı değneklerini birbirine bağlamak; eer köktö- : eyer iskeletinin ayrı- ayrı parçalarını birbirine bağlamak, kenetlemek; cuurgan köktö- : yorganın astarı ile yüzünü karşılaştırarak dikmek.
köktöt-
et. köktö- II’den.
köktöş-
müş. köktö- II’den.
kökölö-
göklere çıkmak, başı göklere doğru yükselmek, şahlanmak, buram- buram çıkmak, yükselmek.
kökölön-
( manaca) = = kökölö- .
kökölöt-
yukarıya doğru fırlatmak, yukarıya çıkarmak, yüseltmek; taş kökölöt- : taşı yukarıya doğru atmak, fırlatmak.
kökü-
aşırı derecede müşkülpesent (zor beğenir) olmak, kendini dev aynasında görmek, direnmek, karşı koymak, anlaşmaktan kaçınmak, nasihatlara kulak asmamak; at ukuruktu körüp köküp ketti: at kemendi görerek, yanına yaklaştırmadı; atası kelgenden beri köküp ketti: babası geldikten sonra (çocuk) azdı ve söz dinlemez oldu.
köküldöt-
et. köküldö’den.
kökült-
et. kölkü-’den.
köküt-
et. kökü- ’den; ukuruktu körsötüp kökütüp iydik: (ata) kemendi gösterdik, şimdi ona yanaşmanın imkânı yoktur (o, artık kendine yaklaştırmıyor) ; men anı kökütüp koydum: ben onu kızdırdım (şimdi ona yanaşamazsın).
kölbö-
deprenmek, bir yandan bir yana sallanmak; töö kölböp catat: dişi deve (doğururken) sallanıyor; kumğa kölböp catat: kumda ağnıyor.
kölböt-
salınmak, ağır ağır sallanmak.
kölböörü-
geniş olmak (başlıca, şalvar hakkında).
kölböörüt-
et. kölböörü’den; şımın kölböörütüp cüröt: bol şalvarıyla geziyor.
köldö-
mebzûl olarak akmak, bol olmak; ayran köldödü: ayran çok oldu; közümdün caşı köldödü: iki gözüm iki çeşme.
köldöt-
bir şeyi bol vermek yahut üretmek; tamaktı köldötüp saldı: nevaleyi bol bol verdi; köldötüp çoñ toy kılıştı folk. : muhteşem bir ziyafet çektiler.
kölkü-
1. dalgalanmak; gul-gul etmek (mes. bir tulumdaki mayi) ; ötügümdün içi kölküldöp tolup ketti: çizmenin içine su dolmuş.(o kadar, ki gul- gul sesleri çıkarmaya başladı).
kölmöktö-
bol olmak (mayi hakkında); közdön kölmöktöp caş aktı: gözden bol- bol yaş döküldü.
kölpöktö-
kurularak, süzülerek yürümek (geniş elbise giymiş vücutlu şişman kadın hakkında).
kölpöñdö-
= = kölpöktö-.
kölpü-
1. geniş ve güzel olmak (giyim hakkında); 2. kurularak, süzülerek yürümek (yeni, pahalı giyim giymiş insan hakkında); şayı çapan menen kölpüp bastı: ipek çapaniyle kurularak yürüdü.
kölpük-
:kölpügüp cat: rahat rahat uzanarak yatmak.
kölpül-
: köz caşı köl bolup kölpülüp ıylap turat: hıçkırarak ağlıyor ve göz yaşı göl gibi akıyor.
kölpüt-
et. kölpü’den.
költöktö-
ağır ve mağrurca yürümek (iri- yarı pehlivan yahut şişman adam hakkında).
költöy-
hantal ve şişman gözükmek.
költöñdö-
= = költöktö- .
kölçöy-
kocaman ve biçimsiz olmak (çizmeler hakkında).
kölçöñdö-
bir kocaman şeyin hareket ettiği gibi hareket etmek, yürümek; kölçöñdöp coñ ötük kiyip alıptır: kocaman çizme giymiş.
kölçöñdöt-
et. kölçöñdö-’den.
kölökölö-
gölgeden faydalanmak, gölgede oturmak, gölge aramak.
kölüy-
: kölüygön kişi: şişman ve ağır ve sâkin tabiatlı kimse.
köm-
(rapt sigası: köömp’tür) : gömmek, defnetmek.
kömdür-
gömdürmek.
kömkör-
alt- üst etmek.
kömkörül-
alt- üst edilmek, altı üstüne gemek.
kömölön-
tersine çevrilmek, tepetaklak olmak, yüzükoyun düşmek.
kömölönt-
taklak attırmak, devirmek, ayaktan yere çalmak.
kömölöt-
tersine çevirmek, taklak attırmak, yüzükoyun düşürmek; batkakka kömölötö tepti: öyle bir tekme attı, ki öteki yüzükoyun çamura düştü; kömölötö sayıştı folk. öyle dövüştüler, ki taklak atıyorlardı.
kömör-
= = kömkör- .
kömül-
gömülmek, defnedilmek.
kömült-
et. kömül’den.
kömülüş-
müş. kömül-’den.
kömürül-
mut. kömör-’den.
kömüskölöt-
karatmak, müphem bir hale koymak; kömüskölötüp süylö- : müphem, gayri vazıh söylemek.
kön-
I, meşin, sahtıyan. II, 1. muvafakat etmek; aytkanıma könbödü: dediğime muvafakat etmedi; iknalarıma kulak asmadı; bağuuğa könböyt: terbiye tesir etmiyor, ele alışmıyor, ehlileşmiyor; 2. alışmak; könbögön beyişiñen köngön tozoğum artık ats. : alışılmamış cennetten alışılmış cehennem yeğdir.
köndö-
ıı: kündöp – tündöp : geceleri ve gündüzleri.
köndür-
muvafakat ettirmek, uzlaştırmak.
könük-
alışmak, adet edinmek.
köp-
III, 1. kabarmak, şişmek; 2. burun şişirmek, kurulmak, farfaralık etmek, caka satmak; caman uul atası ölgöndö köböt ats. : kötü evlât babası ölünce kabarmaya, kurulmaya başlar; murdunan köpkön: burun şişiren, kibirli.
köpsün-
kendisinsn çok taraftarı bulunduğunu sanmak ve bundan dolayı, caka satmak ve övünmek.
köptö-
çoğalmak, miktarca artmak, top halinde iş görmek; köptöp ceñip ketti: toptan, hep beraber hareket ettiklerinden galebe çaldılar.
köptür-
et. köp III’ten; taruu köptür-: darıyı ıslatarak şişirmek; anı dünüyö köptürdü: dünya malı, servet yüzünden burun şişirdi (harf. : onu zenginlik şişirdi ) .
köpüktön-
köpüklenmek, köpürmek, köpükle, yağ tabakasile örtülmek.
kör-
III, 1. görmek; körö alboo: kin, husumet; uyku körböyt: uyku görmüyor (uyumuyor, uyumak imkânını bulamıyor) ; körbös töönü körböyt ats. : görmiyen deveyi bile görmez; “kördüm” degen köp söz, “körbödüm” degen bir söz ats. : “ gördüm” demek – çok sözdür, “ görmedim” demek ise – bir sözdür (göreni çok soruşturuyorlar; görmedim diye cevap ise, soruşturmalardan kurtulmuş olur) ; cakşı kör- : birisine karşı teveccüh veya sevgi beslemek; caman kör- : sevmemek; nefret etmek; maakul kör- : tasvip etmek, onamak; bala kör- : çocuk sahibi olmak; körgön ene: öz anne; körgön eneñ men edim, kötörgön eneñ Akkanış folk. : öz annen bendim, bakan annen ise Akkanış idi; baydañdı körbödüm: senin hayrını görmedim; 2. görmek geçirmek; körbögönü kalbağan: başından geçirmediği şey kalmamış, görmediği kalmamış; men erte körö cürgön kişimin: (ben) bunu daha evvel geçirmişim; bu iş, benim için ilk başıma gelen şey değildir; 3. bir şey saymak, bir şey yerine kabul etmek; köp kör- : çok görmek; çok saymak; az kör- : az görmek; kifayetsiz saymak; mingeniñ cakşı at bolso, alıstı cakınday kör ats. : bindiğin iyi at olursa, uzağı yakın gör! ; atımdı at körböyt: benim atımı at yerine koymuyor; 4. (önce gelen ablatif ile) ( birisini, bir nesneyi) kabahatlı, müsebbip saymak, senden gördüm, seni kabahatlı saydım; caman katın başın cuubay, bitten köröt ats. : kötü karı başını yıkamaz, biti kabahatlı çıkarır; 5. (önce gelen geçen zamandan gerundifi ile birlikte) denemek, sınamak; kılıp kör! : deneyip bak! ; kötörüp kör! : kaldırıp bak! ; 6. (önce gelen hal zaman gerundifi ile ise, emrin kesinliğini yahut ricanın kuvvetini ifade eder) : körgözö körgün közümö folk. : onu gözümün önüne getir! ; kara narğa cüktöy kör! folk. : onu kara deveye yüklet! belinen karmap büktöy kör! folk. : belinden kavrayıp bük! ; mine kör! : al da, bin! ; cinime tiye körbö! : sakın beni kızdırma! .
kördür-
göstermek; kördürömün dep alıp ketti: göstereyim diye aldı, götürdü.
körgöz-
= = kördür-.
körktöl-
güzelleşmek, şirinleşmek.
körsöt-
1. göstermek; 2. birisine yahut bir nesneye karşı bir şey izhar eylemek: zapkı körsöt- yahut zobun körsöt- : birisini hor görmek, tezlil etmek, tazyik ve zulüm etmek.
körsötül-
gösterilmek.
körül-
1. görülmek; 2. alınmak, ittihaz edilmek (tedbirler, hazırlıklar hakkında) .
körün-
görünmek, görünür olmak, gözükmek; emine körünböy kettiñ? : neden görükmez oldun? neden çoktan görünmüyorsun? ; biröönün katını biröögö kız körünöt ats. başkasının karısı kız gibi görünür.
körünt-
et. körün- ’den.
körünüş-
II, müş. körün- ’den.
körüş-
biri- birini görmek, karşılaşmak, selâmlaşmak; koş koldop körüş- : her iki eli verek selâmlaşmak; ölbögen körüşöt ats. hayatta olanlar biri- birileriyle görüşürler; aykalışıp körüş- : arka- arkaya durarak selâmlaşmak.
körüştür-
et. körüş- ’ten.
kösö-
= = közö; menin töş etimdi kösöp öttü ele folk. : (ok) benim göğsümü delerek geçti.
kösömsün-
kılavuzluk, rehberlik taslamak.
kösöölön-
kara kösöölön- : kurumla, isle örtülmek; pek fazla karamak.
kötör-
1. kaldırmak; bala kötör- :çocuğa dadılık etmek; kötörgön ene: çocuğu karnında taşıyan, doğduktan sonra ona dadılık eden kadın; attan kötör- : (bir hürmet eseri olmak üzere) attan indirmek; köñül kötör- : neşelendirmek, gönül açmak, sevindirmek; kol kötör- : (el kaldırmak) açık surette rey vermek (karş. : dobuşka saluu: bk. dobuş maddesinde) ; kol kötörgö sal- : açık surette reye koymak; üy kötör- : bk. üy; 2. katlanmak, dayanmak; al oyun kötörböyt: o, şaka kaldırmıyor, lâtife kabul etmez; zakun kötörböyt: (bunu) kanun kaldırmıyor, kanuna aykırıdır; bazar kötörböyt (bu fiatça) piyasaya uymuyor; tentektigiñdi kötörböyt: senin hoppalıklarına tahammül etmiyor.
kötörlülüş-
II, hep beraber kalkmak.
kötörmölö-
1. yardım etmek, desteklemek; 2. ileri sürmek, namzet göstermek (yüksek bir vazife için) .
kötört-
1. kaldırtmak; 2. es. (zor doğurma sırasında) diri hayvanın, daha ziyade koyunun bacağını tutturmak (doğurmayı kolaylaştırmak için kullanılan kocakarı çarelerinden biri) .
kötörül-
kaldırılmak, kalkmak, kalkınmak, maneviyatı yükselmek, gurur ruhunun yükselmesini hissetmek; tömöndön coğoru kötörülgön (yahut sadece kötörölgön) : sivrilmiş, birdeb- bire yükselmiş olan kimse.
kötörült-
kalkmaya zorlamak yahut bırakmak.
kötörültüş-
müş. kötörült-’ ten.
kötörüş-
II, hep birlikte kaldırma, kaldırmaya yardım etmek; mağa kötöşürüp ber! : bana kaldırmaya yardım et!
köyköl-
titremek, oynamak (mes. : civa hakk.) ; ağır akmak (koyu, pıhtılaşmış bir şey hakkında) ; korğoşunday köykölüp: (eritilmiş) kurşun gibi, bir yandan bir yana akarak, oynayarak; köygölgön cer: iyi otla örtülen düz mahal; köykölö basat: süzülerek yürüyor.
köykölt-
et. köyköl-’ den.
köykölüş-
müş. köyköl-’ den.
köyröñsü-
övünmek, bir parça övünmek.
köyüt-
oyalanamak; bir mevzuu uzaklaştırmak maksadiyle lakırdıya tutmak.
köyütüş-
müş. köyü-’ den.
közdö-
bakmak, gözetlemek, istikamet almak, hedef edinmek; kompartiya köpçülükten talamın közdöyt: komünist partisi kütlenin menfaatını müdafaa ediyor; Karakol közdöy; Karakola doğru yönelerek; közdögön maksat: göz önünde tutulan maksat; mal közdö- : hayvanlara bakmak.
közdön-
(birisine yahut bir nesneye) gözce benzemek; kılmışker közdönüp turasañ ğo, emine üçün moynuña albaysıñ? : cani olduğun gözlerinden belli, o halde niçin itiraf etmiyorsun? ; ürkkön töö közdönüp: gözleri ürkmüş deve gözüne benziyerek (fena halde korktuğunu gözlerinden belli ederek) .
közdöt-
et. közdö-’ den.
közdöş-
müş. közdö-’ den.
közömöldö-
müşahede etmek, nezaret etmek; maldı közömöldöp cür! : hayvanlara dikkatle bak!
közöt-
et. közö- ’ den.
közük-
gözükmek, belirmek.
közüktür-
gözükür hale koymak; meydana çıkarmak.
köç-
II, göçmek, bir yerden .bir yere gitmek, göçüp gitmek, hicret eylemek; dünüyödön köç-: ölmek, irti-hal etmek; bölök meselege köç-: başka meseleye geçmek; köçüp kel-: göçüp gelmek; köçüp ket-; göçüp gitmek: köçüp cür: göç etmek; üyüñdüñ baylığın köçkön-dö körösüñ ats.: evinin zenginliğini göç ederken görürsün.
köçtün-
kuvvetlendirmek, kuvvet kesbetmek.
köçtür-
göçürmek, göçmeye, hicret etmeye zorlamak.
köçöttö-
nakış dokumak, dokulmuş nakışla kaplamak, süslemek.
köçöttöl-
nakışla bezenmiş olmak; nakışlarla tezyin edilmek.
köçül-
geçilmek, geçilmiş olmak.
köçür-
1. göçürmek, muhaceret ettirmek; ayıldı köçür- : obayı göçürmek; 2. kopyasını almak, istinsah etmek.
köçürt-
et. köçür-’den.
köçürüş-
1. hep birlikte göçürmek, hicret ettirmek; 2. hep beraber kopyasını çıkarmak.
köçüş-
hep beraber göçmek, hep birlikte göçüp gitmek.
köñdöylö-
boşluk, boş saha meydana getirmek, teşkil etmek; nayza kirip içine, köñdöylöy kirip kılaptır folk. : süngü karnına saplandı ve delik açtı.
köñtör-
1. tersine çevirmek, devirmek; 2. alt- üst etmek.
köñtörül-
1. tersine çevirmek, devrilmek, içi dışına gelmek; 2. alt- üst olmak.
köñtörült-
et. köñtörül-’den; cer köñtörült- : talayı bellemek.
köñüldön-
1. arzu uyanmak; heveslenmek; 2. neşelenmek.
köñüldöndür-
meylettirmek, teveccühü çekmek; bul köptü bizge köñüldöndürdü: bu, bize kütlenin teveccühünü kazandırdı.
köñülsün-
ilgilenmek; köngülsünböy: canı istemiyerek.
köñülsürö-
arzusu olmak.
köökördö-
tahrik etmek, uyandırmak; kanın köördöp: hayatını tehlikeye koyarak.
köökördön-
tahrik edilmek uyandırılmak; köñül degdep köökördönüp tınbadı: gönül arzudan yandı, uyandı ve dinmedi.
köökördönt-
et. köökördön- ’den.
köökörlö-
= = köökördö- .
köölgü-
1. tamamiyle sâkin olmak, üstün sükûnete malik olmak; köölgüp catgan tınıçtık… mıdır etken tabış cok: üstün bir sükûnet… çıt yok; 2. gönüle hoş gelecek tarzda geniş ve ferah olmak; köölgügön ton: bol ve iyi kürk; 3. bol elbise giymek; çapanın celbegey camınıp, köölgügön zayıp olturat: geniş çapanına bürünerek bir kadın oturuyor.
köölö-
I, 1. kuruma bulaştırmak; 2. kurumdan temizlemek; kazan köölö- : kazanı kurumdan temizlemek. II, 1. kazımak, kurcalamak; 2. karıştırmak; talkan kılıp, mayğa, sütkö köölöp berdi: kavut yaptı, yağla, sütle karıştırıp verdi.
köölön-
mut. köölö- ’den.
köölöt-
et. köölö- ’den.
köönöl-
= = köönör- .
köönör-
1. eskimek, köhneleşmek; 2. kocamak, ihtiyarlamak (ve hayattan tecrübe edinmek) ; köönörgön, köptü körgön kişi: ihtiyar ve görmüş- geçirmiş adam.
köönört-
eskitmek.
köşö-
tam bir rahatlık ve sukûnet içinde bulunmak, sukûnet bulmak, rahatlamak; köşüp uykuğa kirgen: dağdagasız uykuya dalmış.
köşögölön-
örtü ile örtülmek.
köşökörlön-
dalkavukluk etmek, yaltaklanmak.
köşör-
direnmek, inat etmek, karşı koymak, israr etmek.
köşül-
(manaca) = = köşü- ; köşülüp uktaba! : gamsız uyuma!
köşült-
et. köşül- ’den.
kübölördür-
tastik etmek.
kübü-
silkmek; çırpmak; körpönü kündö kübüsö – tülkü, tülkünü kündö kübüsö – külkü ats.: kuzu kürkünü her gün çırparsan tilki kürküne döner, tilki kürkünü her gün çırparsan gülünç olur.
kübül-
mut. kübü-‘den; arpa kübülüp kaldı:arpa döküldü.
kübült-
et. kübül-‘ den.
kübün-
çırpılmak.
kübürö-
fısıldamak, fısıltı ile konuşmak.
kübüröt-
et. kübürö-‘den; oozu başın kübürötüp tildedi: homurdanarak küfür ediyordu; içinen kübürötüp aytıp catat: kendi – kendine mırıldanıyor.
kübüt-
et. kübü-‘den.
kübüñdö-
yavaş konuşmak, fısıldamak, fısıldaşmak; alar birine biri kübüñdöyt: onlar biri- birine fısıldıyorlar.
kücüldö-
hararetlice, hiddetle söylemek,sövmek; kücüldöğön kişi: gayretli, ateşin adam (bilhassa, şişman adamlar hakkında); kücüldöp süylö-: hareretle, hiddetle söyle.
kücür-
sık, gergin, tümsekli, çıkıntılı.
kücüröy-
tümsekli, kalkık, pürüzlü olmak.
küküktö-
: (su hakkında) taşmış bir halde bulunmak, köpürerek her yanı basmak; küküktöp catkan darıya: (su taştığı zaman) kabaran, köpüren nehir.
kül-
v, gülmek; mağa külöt: “bana gülüyor ( benimle eğleniyor); boorun tırmap küldü: gülmekten katıldı; katkırıp kül- : kahkaha ile gülmek.
küldö-
çiçek açmak.
küldön-
ıı, 1. çiçek açmaya başlamak, çiçek açmak; 2. gelişmiş olmak.
küldöndür-
çiçeklerle örtmek.
küldönt-
: çiçek açmış, gelişmiş bir hale koymak.
küldönüş-
müş. küldön-‘den.
küldöt-
çiçek açtırma,gelişmiş bir hale getirmek inkişaf ettirmek.
küldür-
güldürmek.
külgündön-
süslenmek, tezyin edilmek.
külgündönt-
; süslemek, tezyin eylemek.
kültüldö-
titremek (şişman kimsenin sarkık, yumuşak vücut kısımları hakkında).
kültüy-
sarkık ve titrek karınlı şişman görünüşünde bulunmak.
külümsürö-
gülümsemek, tebessüm etmek.
külümsüröt-
gülümsemeyi mucip olmak.
külünüş-
karşılıklıca gülmek, gülüşmek.
külüstön-
f. 1. çiçeklik, gülistan (bu manayla gayet seyrek kullanılmaktadır); balaluu üy külüstön, balasız üy körüstön ats.: çocuklu ev – gülistandır, çocuksuz ev ise – mezar- lıktır; 2. şen, neşeli, iyi, mükemmel; 3. sagu sagarken (ölü için ağlarken) kadınlar ölüyü, adet olduğu üzre, böyle adlarlar, anarlar.
külüş-
ıı, hep beraber gülmek, gülüşmek; külüşüp kalğan bala: gülmeye başlıyan çocuk.
kümölüş-
müş. küymöl- ‘den ; öz ara küymölüşüp kübürüşkön tabışı uğuldu: onların durakladıkları ve aralarında fısıldaştıkları duyuldu; işke küymölüşüp, baralbay kaldım: bir iş yüzünden geciktim ve gidemeden kaldım.
kümüştö-
: gümüşlemek, gümüşle kaplatmak veya işlemek.
kümüştöl-
gümüşlenmek, gümüşle tezyin edilmek; kümüştölgön at cabdığı: gümüşle süslenmiş koşum takımı.
kümüştönt-
gümüşlemek, gümüş rengi vermek.
kümüştöt-
gümüşletmek, gümüşle kaplatmak veya işletmek.
kündüktö-
kündüktöp işte - : gündelikçi olarak çalışmak; cay aylarında kündüptöp cumuş kıldı: yaz aylarında gündelikçi sıfatiyle çalıştı.
künsü-
güneş şualarının etkisine çarpmak; güneş şuaralarının tesiri yüzünden evsafını (başlıca tadını) değiştirmek (mes. kımız, yoğurt) .
künsüt-
et. künsü- ‘den.
künölön-
= = künöölön- .
künöölön-
itham edilmek, kendisine bir suç isnat edilmek.
künülö-
kıskanmak (kadınlar hakkında).
künülüş-
müş. künülö- ‘den.
küpüldö-
gürültü yapmak, gürlemek.
küpüldöt-
et. köpüldö- ‘den; küpüldötüp sok- : pat-pat vurmak, şiddetlice dövmek.
küpürlö-
sızlanmak, dırlanmak.
küpüñdö-
uğraşmak, meşgul olmak; sen özüñçö ele emine küpüñdöp atasıñ? : ne ile uğraşıyorsun? ne ile meşgulsün? .
kürcüy-
kaba ve yamrıyumru görüşünüşte bulunan ( mes. adaleli, tıknaz insan, hayvan yahut kaba kalın dokuma hakkında ) ; moyunu kürçüygön buka : boynu adaleli olan boğa.
kürcüñdö-
1. tümseklenmek, gerilmek ( mes. adaleler hakkında ); 2. faal, gayretli, çevik olmak.
kürgüçtö-
1. bir işi elbirliği ile yapmak; el birliğiyle, küt halinde yahut kütleye ait olamk üzere, hareket etmek; 2. her yandan çevirmek suretiyle içeriye sürmek.
kürgüçtöl-
kalabalık halinde toplanmak; el kürgüçtölüp klubka tığılıpcatat: halık kulübe halinde akıyor.
kürgüçtöt-
= = et. kürgüçtö-‘den; koylorun menen aldıma kürgü tötüp aydan keldi: koyunlarını top halinde benim yanıma sürüp getirdi.
kürküldö-
horlamak.
kürküldöt-
horlatmak, horlamıya icbar eylemek.
kürkürö-
1. gürlemek, gürültü yapmak 2. horuldanmak ( domuz hakıkında ).
kürküröt-
gürlemeyi mucip olmak; kürkürötüp cetip keldi: gürültü ile yetişti.
kürküçtö-
= = kürgüçtö- .
kürmöl-
1. dönmek; bir yandan öbür yana dönmek; 2. mec. bir şey söylemek teşebbüsünde bulunmak.
kürol-
mut. kürö-‘ den.
kürpüldö-
1. gürlemek; ses çıkararak kaynamak, çağlamak; 2. gümbürdemek söverek üzerine atılmak; 3. mec. övünmek, farfaralık etmek.
kürsüldö-
pat diye düşmek, gürlemek.
kürsüldöt-
et. kürsüldö- ‘den.
kürsüldöş-
müş. kürsüldö- ‘den.
kürsün-
ağır ağır soluk almak, iç çekmek.
kürsüy-
gayet kalın şekilde gözükmek; kürsüyüp kalıñ kiyinip alıptırsıñ: öyle kalın giyinmişsin, ki büsbütün şişmişsin.
kürsüñrö-
hareketlerinde gayet şişmana benzemek.
kürtüldö-
kıtırdamak.
kürtüldöt-
kıtırdatmak.
kürö-
kürekle küremek; kar körü- : kar küremek.
küröş-
ıı, 1. hep beraber küremek; 2. güreşmek.
küröştör-
güreştirmek, güreşmeye zorlamak.
kürüldö-
çağlamak, gürlemek ( hızlı akan büyük ırmak hakkında ) .
küsö-
= = köksö ıı.
küt-
1. = = küy- ıı; 2. itina etmek; uğraşmak; mal kut- : hayvan gütmek; hayvan yetiştirmek, hayvan beslemekle meşgul olmak; ıyman kötöt: dindardır; konok küt: misafirlere bakmak, onlara izaz, ikram etmek; üy küt- : ev- bark sahibi olmak; malda da kütkö bir kıyal bolot: hayvanın da kendine göre, tabiatı ve düşüncesi vardır; cal küt: ( at hakkında ) tavlanmak; beyil küt bk. beyil 1.
küttür-
et. küt- ‘ten; dağı bir iş bar dep, al meni küttürdü: daha bir iş var diyerek, beni beklettirirdi.
kütül-
1. beklenilmek; 2. = = kütün; kün murun kütülgöndör kıştı toğotkon cok: vaktı zamanında düşünülen kışı sezmediler bile.
kütün-
meşgul olmak, hazırlanmak, lüzumlu tedbirleri almak, tetikte olmak.
kütürö-
= = kürtüldö- .
kütüröt-
müş. kürtüldöt- ; kütürötüp çayna- : kıtırdatarak çiğnemek.
kütüş-
müş. küt- ‘ten.
küydür-
ıı, yakmak, her yandan yakmak, acıtmak, incitmek; iç küydür-: kendisini unutacak derecede hiddetini mucip olmak, dos küydürö aytat, düşman küldürö aytat ats. : dost olan sert söyler, düşman ise, yumuşak söyler:
küygüz-
1. yakmak; dalı küygüz-: koyunu kürek kemiğine bakarak fal açmak; 2. aşk ateşini tutuşturmak, aşk ateşiyle üzmek.
küykölöktö-
sinirlenmek, heyecana gelmek, hırslanmak, kızmak.
küykölöktön-
(manaca) = = küykölöktö: küykölöktönös: aldırmaz, ihtirassız.
küylö-
= = küülö.
küylön-
= = küülön.
küymöl-
oyalanmak, alıkonulmak, duraklamak; küymölüp kaldım: beni alıkodular, geciktim; küymölböstön kayta kel: gecikmeden dönüver, çabuk dönüp gel; at küymölö tüşüp, cügürdü: at bir parça durakladı, sonra koştu.
küymön-
1. kendi üzerinde giyimi düzelterek silkmek; 2. bir yandan öbür yana dönerek yatmak, kımıldamak; kümönüp cattı: bir yandan öbür yana dönerek yattı.
küypölöktö-
= = küypöñdö-.
küypöñdö-
1. telaş etmek, uğraşmak, şurasını-burasını karıştırmak suretiyle meşgul olmak, ileri-geri yürümek; üydön çıkpay ele küypöñdöp atat: evden çıkmıyor boyuna evde bir şeylerle uğraşıyor; 2.yaranmak.
küypöñdöt-
et. küypöñdö-` den.
küypül-
1. gayet arık, zayıflamış, tüyleri dökülecek derecede bitkin; 2. dağınık tüylü, perişan saçlı.
küyöölü-
nişanlı kızı nişanlı delikanlı sıfatiyle ziyaret etmek ve onun yanında gecelemek.
küyül-
yanmak; küngö küyül-: güneşte yanmak.
küyün-
muğber olmak, müteessir olmak; mınday kılğanına küyündüm: böyle yaptığına üzüldüm.
küyüttöş-
kederi paylaşmak.
küyşö-
1. (gövdenin üst kısmı) büzülmek; dalı küyşöyt: kürek kemikleri hareket ediyor; mec. gayret ederek çalışıyor; 2. geviş getirmek; 3. dövmek; soku küyşö-: havanda dövmek.
küyşöl-
1. gayri iradi ve anî hareketler yapmak, omuzlarını oynatmak; 2. geviş getirilmek; 3. dövülmek (havanda) .
küyşöt-
et. küyşö-`den.
küzgülön-
ayna gibi parlamak, parlak görünüşte bulunmak.
küzö-
kırkma (güzün koyun tüyünü); 2. kırkım (koyunların v.s. hayvanların yapağısının kırkıldığı mevsim).
küçtö-
zorbalık etmek, şantaj yapmak.
küçtöndür-
kuvvetlendirmek, takviye eylemek.
küçö-
kuvvetlenmek, şiddetlenmek, kuvvet almak.
küçön-
kendini zorlamak, ıkınmak, bütün gücünü sarfetmeye çalışmak, kuvvet göstermek.
küçöt-
takviye etmek, kuvvet vermek.
küçürkö-
: belini kırmak (başlıca, eski bel kırıklığının nüksetmesini mucip olmak) .
küñgöylö-
güneşli tarafı tutarak yahut güneşli tarafa gitmek; küñgöylöp ket- : güneşli tarafa doğru gitmek; maldı küñgöylöp cay - : hayvanları dağın güneşe bakan (cenup) yamacında gütmek; kara küñgöylöp: dağın cenup, karsız tarafı boyunca.
küñgöylöt-
et. küñgöylötüp- ‘den; koydu küñgöylötüp otkozmok bolup aydap ketken: koyunları (dağın) güneşli yamacında otlatmak fikriyle sürüp götürdü.
küñgürö-
boğuk sesler çıkarmak ; burun içinde mırıldanmak.
küñgürön-
boğuk sesle böğürmek, boğuk sesle mırıldanmak.
küñgüröt-
et. küñgöylö- ‘den ; koydu küñgüröt-: sağır etmek, sersemleştirmek.
küñkü-
ıı, koku çıkarmak; atı burap, cez küñküp folk.: ıtır ve teneke kokusu dağıtarak.
küñküldö-
memnuniyetsizlik ifade ederek, burun içinden mırıldanmak.
küñküldöş-
mırıldanmak; yalnız bazı ayrı- ayrı sesleri ve kelimeleri işidilecek tarzda söylenmek.
küñürttö-
donuk, bulanık etmek.
küñürttön-
bulanmak, müphemleşmek.
küügümdö-
karanlık çökmek.
küügümdön-
karanlıkla örtülmek, karanlık basmak, çökmek ( gece hakkında ); küügümdönüp şam cañan folk. : donuk bir surette mum yanmış.
küügümdöt-
karartmak, karanlık, müphem yapmak.
küüldö-
1. tınlamak, uğuldamak; 2. intizamsızca ve yüksek sesle konuşmak. 1. düzen vermek, akort etmek ( musiki aleti ); komuz küülö- : kopuza düzen vermek; 2. nişan almak; nayza küülöp al- : mızrakla saldırma vaziyeti al ! ; kanat küülö- : kanatı düzeltmek, germek; mec. serbest yaşamak, kışkırtmak, hevesini uyandırmak; baralı dep küülödü: gitmeye heveslendirdi; 4. kükremek ( inek, koyun hakkında ); 5. arzu ile yanmak, şiddetli arzu etmek.
küülön-
1. gittikçe artan hızla hareket etmek; atalet (inertie) kanunu üzerine hareket etmek; küülönüp ketip cığıldım: ihtiyatsız hareket ederek, kendini tutamadı ve düştü; 2. kıçın kıçın giderek kuvvet toplamak ve harekete hazırlanmak; küülönüp- küülönüp uçup ketti: (kuş) önce gereği gibi hazırlandı ve uçtu gitti; 3. kuvvet toplamak, dinlenmek, istirahat etmek; küülönüp iştedim: kuvvet toplayıp çalıştım, gayretle çalıştım; ala küülön: endişeli ve intizar durumunda bulunmak.
küülöndür-
iyi bir duruma koymak, çeki- düzen vermek.
küülönt-
et.küülön- ‘den; sözünö kolun küülöntö sülöyt: sözlerine el hareketlerini uydurarak konuşuyor.
küşüldö-
burnundan sık- sık nefes almak, solumak.
küşüldöt-
et. küşüldö- ‘den.
kıbala-
1. çıkık sarmak (çıkan veya kırılan kemiği düzeltmek); 2. sakatlıkları veya eksiklikleri muayene etmek ve onların düzeltilmesi için çareler göstermek; 3. bir işi ustalıkla ve uzlukla yapmak.
kıbılcı-
1. bir işi ağır ve kırıtarak yapmak; 2. mütevazi ve çekingencesine hareket etmek.
kıbılcıt-
et. kıbılcı-’ dan.
kıbıra-
ağır hareket etmek; gayet yavaş ve ağır davranmak.
kıbırat-
ağır ve tenbelce hareket ettirmek.
kıbıraş-
müş. kıbıra-’ dan.
kıbırda-
kıbırla- = = kıbıra.
kıbıñda-
1. çabuk ve telâşla hareket etmek; 2. sık–sık göz kırpmak; közü kıbıñdayt: sık–sık göz kırpıyor; 3. gözleri gülmek; kubanıp turğanday kıbıñdağan közü dayım külümsüröp turat: sevinmiş gibi boyuna gözleri gülüyor.
kıbıñdat-
et. kıbıñda–’ dan; közkıbıñdat: göz kırpmak.
kıcılda-
1.fışnamak (tahammür ederken); cürogüm kıcıldayt: midem kaynıyor: safra hissediyorum; 2. kaynaşmak, pek çok olmak; kıcıldağan kalıñ el: kaynaşan çok halk; kıcıldağan köçö: işlek sokak.
kıcıldat-
et, kıcılda- ’dan.
kıcıra-
pek çok olmak, kaynaşmak; kıcırağankarğa: dünya kadar karga.
kıcırdan-
tevehhüre gelmek.
kıdır-
ιι, dolaşmak, avare gezmek; bir şey araştırıp, dolaşmak.
kıdırt-
et. kıdır- ιι’den; başkı kırkadan ayak cakka kıdırtıp, kolğo suu kuyuldu: ön sıradan başlayarak, son sıraya kadar (herkesin) eline su döküldü; çaydı çını kıdırtıp içet: çayı münavebe ile tek bir tane fincandan içiyorlar; ordunan turup, közün elge kıdırtıp: yerinden kalarak ve halka göz gezdirerek; tameki baçkesin üstol tegerekten turğandarğa kıdırtıp: tütün paketini masa etrafında duranlara dolaştırdı.
kıdıy-
= = kidiy.
kıdığında-
= = kidiğinde; kıdıñdagan eşek: (ufak adımlarla) tıpış tıpış giden eşek.
kılaala-
sahilden, kenardan gitmek; köldü kılaalap: göl kenarı boyunca giderek.
kılakta-
1. sun’î ve sahte tavır takınmak; 2. hızlı, çevik hareketler yapmak.
kılaktat-
et. kılakta-‘dan; kılaktatıp tuu caydı: folk. dalgandırarak bayrak, sancak açtı.
kılamkta-
: kılamıktap caağan kar: yeri hafif tertip örten kar.
kılapatta-
muhalefet etmek.
kılay-
bir parça dışarıya çıkık durmak, sarkmak; bir parça gözükmek; ay kılayıp çığıp kele atat: ay henüz doğmaya başladı; tañ kılaydı: şafak söktü; tañ kılayıp atkanda: şafak sökerken; asmanda kılayğan bulut cok: en ufak bulut bile yok.
kılayt-
et. kılay-‘dan; kılganday nayza kılaytıp: folk. mızrakları diken gibi öne çıkararak.
kılcıy-
bükülmek (boyun hakkında); kılcıyıp oturat: başını iğerek oturuyor; kılcıyğan arık kişi: gayet zayıf (ve zayıflıktan iğrilmiş) adam.
kılcıyt-
et. kılcıy-‘dan; moymuñdu kılcıytpa: boynunu bükme.
kılcıñda-
nazlanmak, «kırılıp – büzül- mek».
kılcıñdat-
et. kıcıñda-‘dan.
kılda-
ι, kılları seçmek (mes. yünden); ki- yizin appak kıldağan folk. keçesi bembeyazdır ve kılları ayıklanmış yünden yapılmıştır. ιι, çeşitlere ayırmak; tasnif etmek; kıldap al-: muhtelif çeşitleri seçmek.
kıldat-
ιι, et. kılda- ι, ιι’den.
kıldır-
yaptırmak, kıldırmak.
kıldıra-
1. gürlemek; gümbürdemek, takırdamak, çatırdamak, tıngırdamak; 2. tekerlekçe yuvarlamak.
kıldırat-
et. kıldıra-‘dan; eşik kıldırat-: kapıyı takırdatmak; kekirtekke kıldıratıp ciber-: atıştırmak; arabañdı kıldırat: arabanı çek!: defol!
kıldırt-
et. kıldır-‘dan
kılkılda-
1. (mayi hakk.) bılk-bılk etmek; 2. süzülürek yürümek; süzülerek dalgalanmak; sallanmak (mes. su üstünde sandal hakkında); ak balıktay kılkıldap folk. ak balık gibi süzülerek, sallanarak; kün kılkıldap batuuğa az kaldı: güneşin süzülerek batmasına az kaldı.
kılkıldat-
et. kılkılda-‘dan; kılkıldatıp cut-: ağır ağır yutmak; kılkıldatıp suudan süzdürüp çıktı: sallansallana suyu yüzerek geçti.
kılkın-
tıkanmak, nefes kesilmek.
kılkındır-
bağmak; sıkmak.
kılkıy-
gözünü indirmek; başını eğmek.
kılmıy-
gayet ince, gayet küçük olmak; görünür-görünmez olamak; kösü kılmıyıp uyasına batkan: gözleri küçülürek, gözevine batmış.
kılmıñda-
sahte tavırlar takınmak, oynak olmak (zarif kız ve kadın hakkında).
kılmıştal-
ağır cezayı mucip olacak bir cürümle itham edilmek.
kıltay-
= = kıltıy-.
kıltılda-
1. oynak olmak; işveli hareketlerde bulunmak; 2. soğuktan büzülmek; 3. süzülerek yürümek; kün kıltıldap uyasına batıp bara catat: güneş süzülerek yuvasına batmaktadır.
kıltıy-
1. ucu azıcık gözükmek (mes. ilk filizleri hakkında); kök çöptün uçu cerdin betinen kıltıyıp kele catat: yeşil otun uçları yerden azıcık baş göster- meye başladı; 2. dışarı doğru çıkık durmak, sarkmak; uuru kıltıyıp catat: hırsız kafasını azıcık kaldırıp yatıyor; 3. bir yana asılı durmak.
kıltıyt-
et. kıltıy-‘dan; cuurğandan başın kıltıytıp: yorgan altından kafasını bir parça çıkararak.
kıltıñda-
işve yaparak dolaşıp durmak; çıçkan körgün küyködöy moynu kıltıñdayt: boynu fare görmüş atmaca boynu gibi dönüyor.
kılçakta-
başı çevirmek, geriye bakın- mak, omuz üzerinden arkaya bakmak; kılçaktap karap artına: folk. başını çevirerek ve arkaya bakarak.
kılçaktat-
et. kılçakta-‘dan.
kılçay-
= = kılçakta-: kılçaybay ketti: arkasına bir kere bakmadan gitti; kılçayıp karap koyboduñ: bir kere bakmak lütfunda bile bulunmadan; kılçayarım cok: dayanacak kimsem yok.
kılçañdat-
= = kılçaktat-.
kılçılda-
titremek; sallanmak.
kılğır-
parıldamak, bir şeyin sathınna ince tabaka şeklinde çıkmak (mayi, yağ hakkında); sorponun mayı kılğırıt turat: çorbanın sathında yağı parlayıp duruyor; çorba yağla kaplanmış; kılğırğan köz: 1) bir parça yaşla ıslanmış göz: 2) okşayan gözler, şirin bakış; közünön caş kılğırıp turat: gözlerinde yaş parlıyor; kılğırıp kara-: okşayıcı bakışla bakmak; may kılğırıp turat: yağ geğiriyor.
kılğırt-
et. kılğır-‘dan; közünön kılğırtıp caç çığarat: gözünden parlayan yaş çıkıyor; közün kılğırtıp karayt: mülâ- yim bakışla bakıyor.
kılğıy-
saklanmak; sinsi-sinsi hareket et- mek.
kılğıyma-
= = kıl kıyma (bk. kıyma).
kılıktan-
kırıtmak (sahte tavırlar takın- mak); kırılıp – büzülmek.
kılın-
mut. kıl- ιιι’ten; kerek kılına turğan: lüzumlu; kullanılan.
kılıçta-
kılıçlanmak, kılıçla iş görmek; düşmandar kılıçtap kirip kaldı: düşmanlar kılıçla hücum ettiler.
kılış-
müş. kıl- ιιι’ten.
kımbatsın-
pahalı saymak; kımbatsınıp albadım: (tayin edilen fiatı) yüksek sayarak almadım.
kımbatta-
fiatça yükselmek; pahalı olmak.
kımkapta-
kemha ile süslemek.
kımsın-
büzülmek; kısılmak.
kımsınt-
et. kımsın-‘dan.
kımtı-
sıkmak, tıkamak; erin kımtı: dudak sıkmak; catkan kişinin eki cağın kımtı-: yatan adamın iki tarafından yorığanı sıkıştırmak; etek kımtı: eteği toplamak; kımtıy karma-: sımsıkı tutulmak; kımırıpkımtıp bk. kımır.
kımtıl-
1. kısılmak, kavuşturulmak (etekler hakkında); 2. sıkışmak.
kımtılan-
(manaca) = = kımtıl-: ton kiyinip, kımtılanıp alıptır, içi körüngön cok: kürk giymiş, eteklerini kavuşturmuş ve onun altında (içerde) ne olduğu görünmüyordu.
kımtın-
= = kımtıl-: kıraanday komdonup, kımtınıp: alıcı kuş gibi, hazırlanarak, büzülerek.
kımtıy-
= = kımıy-: kız ekenin kördü emi, kımtıya tüşüp küldü emi folk.: kız olduğunu gördü ve sevinçle güldü.
kımır-
bükmek; buruşmak; büzülmek; kımırıp-kımıtıp: gizlice; etek altından.
kımırıl-
1. kırıtarak, kendine çekidüzen vermek; 2. büzülmek, kısılmak; kımı- rılıp kir-: zorlayıp sokulmak.
kımırın-
= = kımtıl-.
kımıy-
ruhî bir sevinç hissetmek; dalayı içinen kımıyıp kalıştı: bir çokları içlerinden sevindiler.
kına-
ιι, 1. muhkeme sıkmak, sımsıkı kucaklamak, (giyimi) yapışık duracak şekilde dikmek; kınaçuu dan mingizdim folk. (onları) kendilerini kaldırabilecek atlara bindirdim; 2. elbiseye süs komak; cakasın kunduz kınayın folk: yakasını kunduz deri- sinden yapayım.
kınal-
sımsıkı yapışmak, tam ve yapışık durmak (mes. giyim hakkında); kiyimi boyğo kınalıp caraşıp turat: giyimi ona yakışıyor ve iyi oturuyor.
kınalış-
biribirine sıkışmak.
kınapta-
bir nesneyi dikkatla, ihtiyatla, itina ile kullanmak; bir işi dikkatla, özenle işlemek.
kınaptal-
pas. kınapta-‘dan.
kıncıl-
büzülmek; buruşmak.
kıncılt-
bükmek, iğmek, kıvırmak, şiddetlice sıkmak.
kıncıy-
incelemek (koşu atı hakkında); aşırı derecede zayıflamak; tayğanday kıncıyğan: av köpeği gibi inceldi.
kıncıyt-
et. kıncıy-‘dan.
kındıy-
(at hakkında) incelmiş ve gereği gibi antreneman görmüş olmak.
kındıyt-
et. kındıy-‘dan.
kınñğıra-
çınlamak, tınlamak.
kınık-
ιι, heves etmek; dadanmak; alışmak.
kıpçı-
çimdiklemek, sıkıştırmak (çendereye, maşaya, gergefe); kömür- dü kıçkaç menen kıpçıp al!: kömürü maşa ile al!; karağay kolumdu kıpçıp aldı: (kabuğu soyulmuş olan) küknar elimi kaptı; kuyruğun kıpçıp kaldı: kuyruğunu kıstı (yumuşadı: sükûnet kesbetti).
kıpçıl-
1. sıkıştırılmak, kısılmak, sokulmak; kuyuşkaña kıpçılğan bok- toy ats. çam sakızı gibi (harf. kuskuna yapışmış pislik gibi); 2. karış-mak (mes, söze).
kıpçıt-
et. kıpçı-‘dan.
kıpılda-
merak etmek; çırpınmak; bütün vücudu titreme kaplamak; netice hak- kında merak ederek sabırsızlık göster- mek; bilip koyot eken dep, caman kıpıldap turdum: farkına varacaklar diye, heyecan içinde idim; oylonulmuş bolup, içinen kıpıldap: düşünür gibi gö- zükerek içinden sabırsızlık gösteriyor ve çırpınıyordu.
kıpıldat-
et. kıpılda-‘dan.
kıpıy-
narin, nefis ve nazik olmak (adet olduğu üzere, kız hakkında).
kıpıyt-
et. kıpıy-‘dan.
kıpıñda-
: tatlı bir çırpıntı hissetmek.
kır-
ιι, 1. kazımak; kazandı kır-: kazanı kazımak; tamak kır-: bk. tamak 2; 2. yok etmek, kökünü kurutmak; karışkır koydu kırdı: kurt koyunu boğdu.
kıraakılık-
= = kırakılık.
kırda-
1. yana doğru yamık koymak; tebeteydi kırdap kiy-: kalpağı iğri giymek; 2. kenarları düzeltmek, kenarları sivriltmek; tört kırdap con-: dört kenarlı şekil vermek suretile rendelemek.
kırdan-
1. yanile durmak; 2. düşmek, yuvarlamak; at-matı menen ıkrdanıp ketti: atile birlikte taklak attı; 3. kurul- mak: caka satmak; emine üçün kırdanasıñ?: neden böyle kurum taslıyorsun?
kırdant-
et. kırdan-‘dan; tebetey kırdant-: kalpağı şakağa indirmek suretile giy- mek.
kırdat-
1. et. kırda-‘dan; 2. kenardan yürümek.
kırduusu-
= = kırduusun-.
kırduusun-
başkalarına karşı küçümse- yerek muamele etmek.
kırdır-
1. kazıtmak; 2. yok ettirmek.
kırk-
ιι, kırpmak; kesip almak; koy kırk-: koyun kırpmak; çıbık kırk-, bk. çıbık.
kırkaarda-
sıraya dizilmek.
kırkala-
: kırkalay: koy kırkını: koyun kırkımı.
kırktır-
kırkmayı emretmek.
kırkıl-
mut. kırk- ιι’den.
kırkıra-
hırıldamak; hırıltı çıkarmak, kısık sesle konuşmak; ses kısıklığına uğramak.
kırla-
yahut kırr-kırla-: «kırr-kırr» diye seslenmek (atı çağırmak için).
kıroolon-
kırağı ile örtülmek, kırağılan- mak.
kırsık-
ιι, entrika çevirmek; manialar, engeller çıkarmak, kapris göstermek, inat etmek.
kırsıkta-
felâkete çarpmak, kazaya uğramak.
kırsılda-
kıtırdamak; çatırdamak; kırsıldap kül-: kahkaha ile gülmek.
kırsıldaş-
müş. kırsılda-‘dan.
kırtılda-
1. kıtırdamak, yüksek ses çıkarmak (mes. şeker çiğnerken); 2. boş ve manasız sözler söylemek, dırlanmak, boyuna çene çalmak, çenesi düşük olmak.
kırtıldat-
et. kırtılda-‘dan.
kırtıy-
alınmak, küsmek.
kırtıyt-
et. kırtıy-‘dan.
kırtışta-
üst tabakasını almak; teri kırtışta-: (yağdan ayıklarken bıçakla) derinin üst tabakasını almak.
kırtıştat-
et. kırtışta-‘dan.
kırçoolo-
keçe evi kırçoo ile sarmak.
kırçı-
kesmek, biçmek.
kırçılda-
gıcırdamak; kırcıldağan suuk: çatırdayan, çatlayan soğuk; kırçıldağan caş kezde: sıhhat fışkıran gençlikte.
kırçıldat-
et. kırçılda-‘dan.
kırçıldaş-
müş. kırçılda-‘dan.
kırçıy-
gayet zayıf olmak.
kırğızdaş-
kırgızlaşmak.
kırıl-
pas. kır. ιι-den; cutta mal kırıldı: kıtlık zamanında hayvanlar kırıldı; barkıttın tügü kırıldı: kadifenin tüyü aşındı.
kırılda-
= = kırkıra-.
kırıldat-
= = kırkırat-.
kırılış-
1. hep beraber kırılmak, helâk olmak; 2. amansız bir surette kapışmak.
kırılıştır-
kütlevî bir surette biri-birini kırmaya sebebiyet vermek.
kırın-
ιι, kazılmak: bir şeyin üst tabakası alınmak; kırınıp cuundu: kazıldı ve yıkandı.
kırış-
müş. kır- ιι’den.
kıs-
sıkmak, sıkıştırmak, basmak, kısmak; koltukka kıs-: koltuk altını kısmak; koluñuzdu kısamın: elinizi sıkıyorum; köz kıs: göz kırpmak, köt kıs-: rahat oturmak; kötüñdü kısıp otur: rahat otur! (otur ve kıpırdama!); aytkan sözümdü kötünö kıspayt: söylediğim söze asla ehemmiyet vermiyor; ben ona diyorum, o ise aldırış etmiyor.
kıskar-
1. kısalmak, ihtisar edilmek; 2. mec. kendini yeis ve fütura kaptırmak.
kıskart-
kısaltmak, ihtisar etmek; kıskartıp bölüü colu: mat. tevhidi mahreç (paydaları eşitleme) yolile taksim.
kıskartıl-
kısatılmak, ihtisar edilmek.
kısmakta-
tazyik etme, sıkmak, icbar eylemek.
kısta-
icbar etmek, zorlamak.
kıstal-
1. icbar edilmek, sıkıştırılmak; 2. kabarmak-kurulmak, bilseñ –ayt, bilseseñ- kıstalba!: biliyorsan söyle, bilmiyorsan (boşuna) kabarma!
kıstan-
= = kıstarın-.
kıstar-
= = kıstır-.
kıstarıl-
= = kıstırıl-.
kıstarın-
sığanmak; etekli kıstarındı: eteklerini sığadı.
kıstat-
et. kısta-‘dan.
kıstır-
sıkıştırmak, sokmak.
kıstırıl-
sıkıştırmak, sokulmak.
kısıl-
sıkıştırılmak, tazyik edilmek, sokulmak.
kısılış-
ιι, müş. kısıl-‘dan.
kısın-
sıkışmak; kırçıldaşar coo kelse, kısımbaymın kılçañdap: folk. amansız düşman geldiğinde büzülecek ve şaşkın şaşkın bakınacak değilim.
kısıñkıra-
hafifçe sıkıştırmak; köz kısıñkıra-: gözü hafifçe kapamak, yummak.
kıtkılıkta-
: kıtkılıktap kül-: kıs kıs gülmek.
kıtıra-
kıtırdamak.
kıtırat-
kıtıra-‘dan; kıtıratıp kemirdi: kıtırdatarak, çatırdatarak kemirdi.
kıtıray-
kısa boylu ve yoluk olmak.
kıtığıla-
gıdıklanmak.
kıtığılat-
gıdıklatmak.
kıy-
ιι, 1. kesmek, kesip almak; (ufak ağaçları) kıymak; tal kıy-: söğüdü kesmek; ep kıy-: sık-sıkı bitiştirmek, uydurmak, rendeleyip kavuşturmak (mes. iki tahtayı), eski haline getirmek suretiyle düzeltmek; kıyğan kamış kulağtuu folk. (at hakkında): dim-dik duran sivri kulaklı; 2. çarpık kesmek; 3. (eteğin, kürkün, yorganın, örtünün kenarlarına) şerit çekmek. ιιι, acımamak; bir şeyi kurban etmek; tehlikeyi göze almak; cesaret etmek; can kıy-: hayatına acımamak; canın kıybadı: kararını veremedi; cesaret edemedi; canın kıyıp kim barat!: hayatını tehlikeye koyarak, kim gidecek!; kıyamın deseñ can mına, tögömün deseñ kan mına folk. (karar verir isen) acımazsan, işte can (öldür), dökmek istersen, işte kan!; can kıydı 1) cananı feda etti; 2) canına kıydı, intihar etti; atıñdı kıysañ maa ber: eğer acımazsan, atını bana ver!; saa berüügö kıybay turam: sana vermeye karar veremiyorum; sana vermeye acıyorum; coldoştorun kıyğan cok: arkadaşlarına acıdı; ketüügö köönüm kıybay turat: gitmeye karar veremiyorum; senin köönüñdü kıybadım: senin hatrını kırmak istemedim; silerdi camandıkka kıybas cerdi özüm bilem: onun size fenalık istemediğini ben kendim de biliyorum; meni kıybastığınan aytıp berdi: bana karşı, hürmetinden dolayı anlattı; kirenge cer katuu, kıyarğa can tatuu ats. ölmek istenmiyor (harfiyen: harfiyen toprak sert), ayrılmak için can tatlı. ιv: nike kıy: nikâh kıymak.
kıyala-
dağ yamacı yürümek, yılankavî hat boyunca gitmek (yüksek bir dağa çıkarken).
kıyalat-
et. kıyala-‘dan.
kıyaldan-
düşünceye dalmak, tahayyül etmek, tefekkür etmek, hayalâta kapılmak.
kıyaldandır-
tahayyülü mucip olmak, düşündürmek.
kıyapatta-
= = kılapatta-.
kıyar-
ıı, olmaya (olgunlaşmaya) yaklaş- mak, kızarmak.
kıyaratıl-
tarumar edilmek, tahrip edilmek.
kıyardan-
kurnaz, çaresaz olmak.
kıykay-
gayet zayıf görünüşte bulunmak: iskelete benzemek.
kıykañda-
büzülmek ve yerinde oynatıp durmak, kıçını oynatmak.
kıykañdat-
et. kaykañda-‘dan; arık atın kaykañdatıp kele atat: kötü atın kıçını oynatarak gelmektedir.
kıykuula-
bağırmak (turnalar, ve nadir olarak ta, başka kuşlar hakkında).
kıykuulaş-
müş. kıykuula-‘dan.
kıykılda-
boğuk ses çıkarmak (mes. boğazı tıkanmış adam hakk.); zor ve boğuk bir surette solumak.
kıykıldat-
et. kıykılda-‘dan; kekirkekten alıp kıykıldattım; gırtlağına yapışarak hırlattım; kozunu kıykıldatıp zorğo cetelep keldim: (sürüklendiğim za- man) hırlayan kuzuyu zor getirebildim.
kıykımda-
1. ufak kesintileri, parçaları seçmek; 2. çatmak (mes. kavga ve dövüş için bahane aramak).
kıykır-
haykırmak, bağırmak, üzerine bağırmak; kıykırıp okuu: yüksek sesle okuma.
kıykırt-
et. kıykır-‘dan; kıykırtpay basıp aldı emi folk. bağırtmadan bastı.
kıykırış-
karşılıklıca seslenmek; birbirini arayıp seslenmek.
kıylan-
= = kıynal-.
kıylant-
= = kınalt-.
kıymala-
ufak doğramak; yarmak.
kıyna-
tazip etmek, eziyet etmek.
kıynal-
azap çekmek.
kıynaldır-
azap vermek.
kıynalt-
et. kıynal-‘dan.
kıypılıktat-
: kirpiğin tez-tez kıypılıktatıp: gözlerini (harfiyen: kirpiklerini) hızlıca kırparak.
kıypıy-
dar ve kaymaç olmak (gözler hakkında); tanoosu tar, közü kıypıyğan çap caak: ince burunlu, kaymaç gözlü, uzun yüzlü.
kıypıçıkta-
= = kıypıy-.
kıyra-
yıkılmak, kırılmak, parça parça olmak; kayrap kal-: perişan olmak.
kıyrat-
tahrip etmek, kırmak, parça parça etmek, tarumar eylemek.
kıyray-
= = kıykay.
kıyrañda-
hareketlerinde, kemikleri çıkık duran zayıf kimseye benzemek; iğrilmek (mes. harekette bulunan araba tekerleğinin ve zayıf sarhoşun sallanması gibi).
kıyrañdat-
et. kıyrañda-‘dan.
kıyraş-
müş. kıyra-‘dan.
kıyuula-
= = kıyı.
kıyuulat-
= = kıyıt-.
kıyçalış-
ıı, 1. = = kıyçalışta-; 2. mec. kırıtarak (yan gözle) bakmak, işve yapmak.
kıyçalışta-
yan yoldan gitmek, bir yana sapmak, önceden düşünülen yoldan gitmeyip de başka yoldan gitmek; işim kıyçalıştap turat: işlerim karışmıştır, işlerim fena gidiyor.
kıyçalıştır-
et. kıyçalış-‘dan; iştin kaysı cakka kıyçalıştırğanıñdı aytçı!: işi hangi tarafa çevirdiğini söylesene!
kıyçılda-
gıcırdamak, kıtırdamak, diş gıcırdatmak.
kıyçıldat-
et. kıyçılda-‘dan; kışkı coldu kıyçıldatıp: kışlık yol boyunca gıcırdatıp giderek.
kıyğa-
: kıyğap: çarpık; yandan; kıyğap ağıp catkan suu: yandan akmakta olan nehir (mes. dağ yamacı boyunca); kıyğap öttük: çaprazlamasına katederek geçtik.
kıyğansı-
: nike kıyğansıp folk. kendini evlenmiş gibi tasavvur ederek, nikâhlılık taslamak.
kıyğaçtan-
başı kaldırmadan bakmak; kırıtarak, kurnazca bakmak; kıyğaçtanıp külümsürö: kırıtarak gülümsemek; 2. yarım dönerek durmak.
kıyğaçtat-
yarım dönmüş vazşyette koymak.
kıyı-
giyime süs dikmek; barkıt kıyı-: kadife ile süslemek.
kıyıkta-
incitmek, kızdırmak, küçüm- seyerek bakmak.
kıyıktan-
1. inat etmek, direnmek; 2. hiçbir şeyi anlamıyacak yahut hiçbir nasihat ve öğütlere kulak asmıyacak hale gelmek suretile şuur ve aklını kaybetmek; zil-zurna sarhoş olmak (bulut gibi olmak).
kıyıktañansı-
inat eder gibi görünmek, sahte tavırlar takınmak.
kıyıl-
ı, 1. kıyılmak, ufak-ufak doğralmak; 2. çarpık kesilmek, iğrilmiş olmak; kıyılğan kaş = = kıyğaç kaş (bk. kıyğaç); 3. direnmek, muvafakat etmek; kıyılıp turup berdi: istemiyerek epey direndikten sonra verdi. ıı, kenarları bir şey tutulmuş olmak; kunduz menen kıyıl-: susamuru derisile süslenmiş olmak; şımdın eki canı kök menen kıyılğan: pantalonun iki yanı geniş mavi şeritle süslenmiştir. ııı, pas. kıy- ıv’ten; nike kıyıldı: nikâh kıyıldı.
kıyılt-
et. kıyıl- ı, ıı, ııı-‘ten.
kıyında-
güç olmak, katmerleşmek, mudilleşmek.
kıyındal-
(manaca) = = kıyında-.
kıyındat-
güçleştirmek, zorlaştırmak, mudilleştirmek.
kıyınsı-
kuvvetlilik veya cesaret tas- lamak.
kıyır-
1. kenar, uç, sınır; uçu-kıyırı cok: ucu-bucağı yok; hudutsuz; kıyır- kıyırda: memleketin kenarlarında; kıyırğa dañı çıktı: meşhur oldu; geniş bir şöhrete malik oldu, tanındı; kıyırı orğuçtandı: kudurdu: taşkınlık etti; 2. (bu manayla daha fazla kıyır-tuuğan) hısım-akraba (uzaktan yahut ana tarafından) 3. kıyır aykındooç gram. complement indirect, mef’ulü gayri sarîh.
kıyırda-
(ordo oyununda) aşığı o suretle vurmaktır, ki vuruş neticesinde o, dairenin merkezini geçerek değil, yandan gider; çükönü kıyırdabay at!: aşığı yana vurma!
kıyıt-
1. et. kıy-‘dan; kıyıtıp kara: sezdirmeden bir göz atmak, şöyle bir bakmak; kıyıtıp söz ayt-: imalarla söylemek, söze uzaktan başlamak; kıyıtıp ayttım ele, bilbedi: imalarda bulundum, fakat anlamadı; 2. = = kıñıt-: kıyıttı işin kudayım folk. allah onun cezasını verdi; onun bütün işleri arzularının tersine gidiyor.
kıyış-
ıı, müş. kıy- ıı’den; kıyışıp turğan kılık emes: yakışan hareket değildir (fena iş). ııı, müş: kıy- ııı’ten; bir birine kıyışğan cok: hiç biri kendi fikrinden vazgeçmek istemedi; kıyış pağan tuuğandalar: başkalarına karşı elbir- liğiyle karşı duran akrabalar. ıv, müş. kıy-‘dan.
kıyıştır-
uydurmak: uygun getirmek: kıyıştırıp süylö-: düzgün söylemek; ep kıyıştır-: çaresini bulmak; kolayını bulmak; ustalıkla işin içinden çıkmak.
kıyşalañda-
kırılıp büzülmek.
kıyşalañdat-
et. kıyşalañda-‘dan.
kıyşay-
iğrilmek, iğilmek.
kıyşayt-
iğiriltmek, bükmek.
kıyşañda-
iğrilmek, bir yana yatmak; kıyşañdabastan: sarsılmadan, sağlam olarak.
kıyşañdat-
iğrilmek, bükmek.
kızalañda-
= = kızañda-.
kızar-
kızarmak, bir parça kızarmak; tokoçtoy kızar-: çörek gibi kızarmak; kün kızarıp çıkkanda: güneş kızarıp çıkarken; daha ör. bk. sar-.
kızarañda-
sinirlenmek, kızmak, hiddetlenmek, hırslanmak.
kızart-
kızartmak, kızarıncaya kadar bırakmak.
kızarış-
1. kızarmak (birkaç kişi hakkında); 2. kızışmak, hiddetlenmek, horozlanmak; ekööñ emine kızarıştıñar?: ikiniz neden birbirnize karşı kabardını?.
kızañda-
1. kızarmak, kızmak, hırslanmak, darılmak, kendini hakarete uğramış saymak; 2. gözükmek (giyimi veya ayakkabının yırttığından gözüken ten hakkında); soğonçoğu kızañdap cüröt: (yırtık çizme giyerek) ökçesi meydanda; eti kızañdap körünüp cüröt: teni kızarıp gözüküp duruyor (elbisesi yırtık pırtık).
kızañdaş-
müş. kızañda-‘dan.
kızuula-
(manaca) = = kızuulan-.
kızuulan-
kızışmak, heyecana gelmek, kendini cereyana kaptırmak.
kızuulat-
kızıştırmak, tehyiç etmek.
kızğan-
acımak, hasislik etmek; kımızdı elden kızğanat: halka kımız vermek hususunda hasislik ediyor.
kızı-
adamakıllı kızmak, hiddetlenmek, heyecana gelmek, ilgilenmek.
kızık-
ıı, ilgilenmek, alâka göstermek, heveslenmek, kızışmak.
kızıksın-
1. alâkadar olmak; 2. ilgilenir gibi gözükmek.
kızıktır-
ilgilendirmek, kızıştırmak, teşvik etmek.
kızılda-
harman döverken hububatı ayıklamak, harman dövmek ve savur- mak; buuday kızılda-: buğdayı dövmek ve savurmak.
kızıldat-
1. kırmızı renge boyamak, kır- mızı bir nesneyle süslemek; 2. hububatı ayıklatmak (dövdürtmek ve savurt- mak).
kızırkan-
sinirlenmek; kızırkañan ün menen: hiddetli sesle.
kızıt-
ısıtmak, tavlandırmak, kızdırmak, heyecana getirmek.
kızığış-
müş. kızık ıı’den; bul al cayğa kızığışpayt: bu vaziyetle onlar onlar alâkadar olmuyorlar, ona rağbet etmiyorlar.
kıça-
israrla istemek; sen çok cerden kıcaysıñ: sen bulunmayan yerden (zamanda) istiyorsun.
kıçıla-
kavga, gürültü-patırtı çıkarmak.
kıçılaş-
kavga etmek, birbirine çatmak.
kıçılaştır-
kavga etmeye bırakmak, kav- gaya tutuşturmak, işi kavgaya kadar götürmek; eköön kıçılaştırbay acıratıp koy: ikisini kavgaya tutuşturmadan a- yır!
kıçıra-
kıtırdamak, gıcırdamak; kar kıçırayt: kar gıcırdıyor
kıçırat-
et. kıçıra-‘dan; tiş kıçırat-: diş gıcırdatmak.
kıçış-
kaşınmak; gidişmek; eti kıçıştı: vücudu kaşındı.
kıçıştır-
gidiştirmek, gidişmeyi mucip olmak.
kıñay-
ιι, bir yana iğrilmek (mes. kâh bir yanına, kâh öteki yanına iğrilen yorgun süvari hakkında); atka kıñaya tartıp mindi: ata bir yana iğilerek bindi.
kıñkılda-
nazlanmak; nazlanarak iste- mek (mes. çocuklar hakkında).
kıñkısta-
1. bir şey isterken ağlamsamak, kırılıp-büzülmek; 2. yavaşca inlemek; kiçine kıñkıstap kaldı: bir parça hastalandı; bir ceri kıñkıstap kalğaña okşoyt: bir yeri acımışa benziyor.
kıñılda-
1. hazîn ve zayıf bir sesle inlemek. (mes. enik hakkında).
kıñıldat-
et. kıñılda-‘dan.
kıñıray-
bir yana iğirilmek.
kıñırañda-
hareket etmek (gayet arık ve zayıflıktan kamburu çıkmış adamlar hakkında); kıñırañdap aksap cüröt: kamburunu çıkararak topallayarak geziyor.
kıñırıl-
et. kıñıray-‘dan. 1. büzülmek, kıslmak; kıñırılp turup arañ berdi: büzürerek zor verdi; 2. direnmek, inat etmek.
kıñıt-
: işin kuday kıñıttı: onu tanrı cezalandırdı, işleri istediği gibi gitmiyor.
kıñşı-
acı-acı bağırmak; sırıtmak: acı-acı ağlamak.
kıñşıla-
= = kıñşı-: börüdöy kıñşıladı: kurt gibi sırıttı; katın kıñşılap süylöp, kız bolboyt ats. ince sesle konuşmakla evli kadın kız olmaz.
kıñşılat-
= = kıñşıt.
kıñşılaş-
müş. kıñşıla-‘dan.
kıñşıt-
et. kıñşı-‘dan; kız kıñşıt-: kızı kocasının köyüne yollamak yahut bu yolculuk için hazırlanmak. (harf.: kızı acı-acı ağlatmak).
kışta-
kışlamak; kışı geçirmek.
kıştat-
kışlatmak, kış geçirmek: men mal kıştatkan kapçığay: benim hayvanla- rımı kışlattığım dağ geçidi (dere).
kışılda-
sık sık solumak, sık sık burundan solumak.
kışıldat-
et. kışılda-‘dan; tanoosun kışıldatıp: burun yapraklarını kabarta- rak (sık sık nefes alarak).
kışıldaş-
müş. kışılda-‘dan.
lakılda-
: lakıldağan köp asker: hesapsız çok asker; el lakıldap bazarğa toldu: hesapsız çok halk pazara doldu.
lakıy-
uzun boylu, şişman, tıknaz ve sağlam olmak (insan hakkında).
lapılda-
: ot lapıldap küyöt: ateş alev-alev yanıyor; lapıldağan calın: parlayan alev; kar lapıldap caap turat: lapa-lapa kar yağıyor.
lapıldat-
et. lapılda-`dan; topurakka izin kaltırıp lapıldata basıp: toprak üzerinde pat-pat basarak ve iz bırakarak.
lapşı-
= = döörü; oozuna kelgendi lapşıy beret: aklına ne gelirse onu söylüyor.
latindeş-
lâtinleşmek: lâtindeşken tamğa: lâtinleştirilmiş alfabe.
latindeştir-
lâtinleştirmek.
lekilde-
acele koşmak.
lekildet-
et. lekilde-`den.
lepilde-
alevlenmek; örttöy lepildeyt: 1) yangın gibi alevleniyor; 2) mec. göz kamaştırıcı, muhteşem.
lokulda-
= = löküldö-.
lokuy-
= = lakıy-.
lokşu-
mide bulantısı hissetme.
lokşut-
et. lokşu-`dan.
lukulda-
zonklamak (ağrı hakkında); caram lukuldap turat: yaram zonklıyor.
lukuldat-
et. lukulda-`dan.
löküldö-
sövüp-sayarak üzerine atılmak (şişman adam hakkında).
löküldöt-
et. löküldö-`den.
lüpüldö-
: cörük lüpüldöp soğuk turat: kalp çarpıntı yapıyor.
lüpüldöt-
et. lüpüldö-`den.
lıkılda-
dolu olmak, mezbul olmak, kaynaşmak, dolup-taşmak; lıkıldağan köp el: pek çok halk; kaynaşıyor.
lıpılda-
çabuk hareket etmek; alabildiğine koşmak.
lıpıldat-
et. lıpılda-`dan; lıpıldata bastır-: hızlı gitmek.
maakuldat-
et. makulda-`dan.
maalkat-
azamet satmak, nazlanmak; maalktıp turğan cok: nazlanmadı: yalvarmaya meydan bırakmadı; maalkatpay ele cürsöñçü: direnmeyi bırak, da gidelim.
maalımda-
bildirmek, malûm kılmak, haber vermek, ilân etmek.
maanalı-
sığnak, hail, himaye aramak, sğınmak; taldı maanalap: söğüt altına sığınarak; atasın maanalap keldim: babasına iltica etmek için geldim.
maanekteş-
geçinmek, ittifak üzerine geçinmek, dostça yaşamak; kırgız arasında öskön, kırğız menen maanekteşip tiriçilik kılğan: kırgızlar arasında büyümüş, kırgızlarla dostça geçinmiş.
maara-
melemek.
maarat-
et. maara-`dan.
maaşırka-
manzarayı veya yüzünü görmekle zevk almak.
mada-
sokmak, tıkmak şiddetle ezmek; közün mandadı: nazarını dikti, gözünü dikti.
madal-
şiddetle ve derince sokulmuş, batırılmış olmak.
madanıyattaş-
medenileştirmek; medeniyetin etkisine çarptırmak; medenî yapmak.
madanıyattaştırıl-
medenîleştirilmek.
madat-
et. mada-`dan.
magnitsizdeştir-
mıknatısını çözmek.
magnitte-
1. mıknatıslaştırmak: 2. kendisine mıknatıs gibi çekmek.
makaldat-
: makaldatıp ayttı: atalar sözü karıştırarak anlattı (ata sözü kullanarak ima etti).
makta-
övmek, methetmek.
maktan-
övünmek, farfaralık etmek, caka satmak.
maktant-
et. maktan-`dan.
maktat-
et. makta-`dan.
maktağansı-
över gibi gözükmek.
maktaş-
biri-birini övmek, hep beraber övmek.
makulda-
tasvip etmek, onamak.
makuldant-
nasihat etmek; muvafakatını almaya çalışmak.
makuldanıl-
mut. makulda-`dan.
makuldaş-
biri-biriyle anlaşmak; hep beraber onamak, tasvip etmek.
mal-
ııı, daldırmak, bandırmak; suuğa mal-: suya bandırmak; kaña kol mal- (destanda): eli kana bandırmak (andı pekitmek için).
malala-
sürgü sürmek.
maldan-
1. hayvan sahibi olmak (örn. bk. candan-); 2. tasarruf etmek: ele geçirmek; kırğızdın cersuusun maldañan coondor: kırgızların topraklarını zapteden zenginler.
maldır-
suya daldırmak (sepici ıstılahıdır).
malkı-
bir şeyi bol olarak almak, eginge malkıp kalarbız: ekini (hububatı) bol alırız.
malkıt-
et. malkı-`dan, etti malkıta cuttu: eti büyük iştahla yuttu (büyük ve dolu tabaktan ve büyük lokmalar şeklinde).
malın-
1. daldırmak, bandırılmış olmak; 2. kirlenmek, bulaştırılmak.
malınt-
1. batırmak, bandırmak; 2. kirletmek, bulaştırmak.
malış-
müş. mal- ııı`ten.
manattan-
açık kırmızı renge girmek.
mandaş-
II, bağdaşmak (bağdaş kurmak) (bk. mandaş I).
mantay-
bodur ve tıknaz olmak; mantayğan semiz bala: tıknaz, gürbüz çocuk.
mantık-
1. (hayvan yavruları hakkında), büyümek, kendi başına hareket edebilecek çağa gelmek; küçüktör mantığıp kaldı: enikler artık büyüdüler; 2. patlayıncaya kadar yemek.
mantıktır-
et. mantık-’dan.
mançırka-
kibirlenmek, azamet satmak.
manızdan-
= namıstan-.
mara-
II, dikkatle bakmak, şöyle bir bakmak, gizlice bakmak.
maran-
etrafa bakınmak, her yana bakınmak.
martsın-
1. cesaret, bahadırlık taslamak; 2. cömertlik taslamak.
martsınış-
müş. martsın-’dan.
marçay-
alçak boylu ve şişman olmak.
marı-
zevk almak, tatmin edilmek, keyf çekmek; kımız içip marıyt: kımız içerek zevk alıyor; akça alıp marığanım cok: para aldımsa da ondan zevki aldığım yok (yani istediğim kadar alamadım, yahut istediğim yere sarfedemedim).
marıt-
zevk vermek, tatmin etmek.
marış-
müş. marı-’dan.
masayraş-
1. bir işi iyi başarmak, 2. mest olmak.
maskarala-
alay etmek. terzil etmek, kepaze etmek.
mata-
II, 1. bükmek, kıvırmak, iğriltmek; cüktü bir çağına matabıraak tarttı: dengi öyle çekti, ki o, bir tarafa iğrildi; 2. pekitmek; bağlamak; töösün matap taşladı: (dizine takılan ipi boynuna geçirerek) devesini muhkem bağladı; 3. testerenin dişlerini açmak.
matal-
bükülmek, iğilmek.
matalt-
et. matal-`dan.
matat-
et. mata II-`den.
materyalda-
birisine karşı, onu suçlu çıkarmıya yarıyacak olan delâil ileri sürmek.
maydalan-
ufalmak, ufalanmak. ufalamak, ufalanmak.
maydalat-
ufalamaya maruz kalmak, ufaltılmak. ufaltılmaya zorlamak.
maydandaş-
cepheden hep beraber harekete geçmek; tek cephe olarak ortaya atılmak.
mayekteş-
musahabe etmek; öz ara mayekteşip söz kılışat: kendi aralarında sohbet ediyorlar, konuşuyorlar.
maykandaş-
müş. maykanda-`dan.
maykando-
(harman döverken) samanı ayırmak.
mayla-
1. yağlamak; mal cetimin asırasañ, ooz maylar ats.: öksüz hayvan beslersen, ağzını yağ sürer; 2. (başlıca, binek hayvanı) kiralamak; maylap at mindim; 3. mec. kafese koymak, dolandırmak; 4. mec. kon. savmak; kapı dışarı etmek.
maylan-
. yağlanmak.
maylat-
yağlatmak, yağ sürmeye zorlamak yahut bırakmak.
maymañda-
eğri bacaklının yürüyüşü ile yürümek.
maymañdat-
et. maymañda-`dan.
maymañkölöt-
uzun vadeye bırakmak, asmak, uzatmak, maymañ kölötpöy ele berçi: sallamadan (uzatmadan) versene!
maypañda-
= baypañda-.
mayramda-
bayram etmek.
mayrıy-
eğrilmek; mayrıyğan ötük: ökçesi eğrilmiş çizme; mayrıyğan kerebet: ayakları eğrilmiş karyola.
mayrıyt-
eğriltmek.
maytar-
1. kıvırmak ( sivri ucunu): 2. sesi zorlayıp yormak; 3. mec. burnunu kırmak, kibrini gidermek; kıyla coonu maytarğan folk.: çok düşmanların burununu kırmıştır.
maytarıl-
pas. maytar-`dan; bıçaktın mizi maytarıldı: bıçağın ucu kıvrıldı.
mayış-
eğrilmek, ezilmek; cer mayışıp, kol kelet folk.: hesapsız çok asker geliyor.
mayıştır-
bükmek, eğirmek.
mazakta-
eğlenmek, maytaba almak.
mañdayla-
: mañdaylap cür-: dağ eteği boyunca yürümek.
mañdaylaş-
karşılaşmak: karşı-karşıya gelmek; baatırlar mañdaylaşıp, çeçender tañdaylaşıp ats.: pehlivanlar alınlariyle, hatipler ise, damaklariyle çarpışıyorlar; teke mañdaylaş: tam biri-birinin karşısında bulunmak.
mañkalan-
hımhım konuşmak.
mañkanda-
(at hakkında) başını yüksek kaldırarak, canlıca yürümek.
mañıray-
dikkatle ve korkarak bakmak; biz kirip barğanda, mañırayıp karap kalıştı: biz girdiğimizde (bize) şüphe ve korku ile gözlerini diktiler.
mañızdan-
1. mânalı ve özlü olmak, mânalı kalıba dökülmek; 2. kurulmak, caka satmak.
mağdıra-
tam bir rahatlık içinde bulunmak, keyif çekmek, hoş bir uyuşukluk hissetmek, bir parça uyuklamak; cılkı mağdırap ele cuuşap kaldı: atlar sakin bir halde uyukluyorlar; mağdırap uykusu kelip: gevşedi ve uyumak istiyor.
mağdırat-
adamakıllı gevşetmek; kündün ısığı mağdırattı: güneş adamakıllı gevşetti.
maşakattan-
azap çekmek, zahmete katlanmak.
maşakta-
başak toplamak; buuday maşakta-: buğdayın yeşil başaklarını koparmak; apiyim maşakta-: haşhaşın kapsüllerini toplamak.
maşinala-
dikiş makinesiyle dikmek.
maşinalat-
et. maşinala-’dan.
maşinalaştır-
makineleştirmek.
maşta-
I, temrin yapmak, idman yapmak. II, bir kağıt üzerine koz alan kâğıdı almak.
maştaş-
1. öğrenmek, talim görmek; 2. gizlice anlaşmak, elbirliğiyle hareket etmek.
maşık-
II, idman etmek, alışmak. meşketmek, meleke hasıl etmek, maşıkkan: tecrübeli, uzlaşmış; maşıkkan maşinistka: usta daktilo kadın; kolu işke maşıkkan: eli işe alışmış.
maşıktur-
alıştırmak; meşkettirmek, meleke hasıl ettirmek.
medire-
: say medirep: inceden-inceye mufassalen, hiçbir şey saklamadan.
meele-
I (ete) beyin karıştırmak; meeleğen et: beyinle karıştırılmış et.
meelı-
II, nişan almak.
meen-
lezzet, zevk duymak.
meeni-
hoş bir rehavet, uyuşukluk durumunda bulunmak.
mehanikalaştır-
makinakaştırma.
mekende-
ikamet etmek, yaşanacak bir yere mâlik olmak; bulunmak (her hangi bir yerde).
mekiren-
1. ağzını açmadan yavaşça melemek (anasının yanına varmak istiyen kuzu, dövüşmeye hazırlanmış olan koç hakkında); 2.mec.: ağzını açmadan, halinden memnun bir suretle, yavaşça gülmek.
mekirey-
1. fazla kıvrılmak; 2. = mekiren-.
mekçiy-
incelmek, vücutça zayıflamak, kurumak; belim mekçiyip ketkende, közüm çekçiyip ketkende, karılık karşı kelgende folk.: belim inceldikte, gözlerim battıkta, ihtiyarlık geldikte.
melci-
(kök, asman, obo sözleriyle bir arada): kök melcip uçkan kuş: en yükseklerde uçan yırtıcı kuş; kök melcigen biyik too: tepesi göklere çıkan yüksek dağ; obo melci-: yükselmek, tepesi göklere çıkmak.
meldeş-
I, 1. bahse girişme; 2. müsabaka, yarış; sotsialçıl meldeş: sosyalistik yarış. II, 1. bahse girişmek; 2. yarışmak, müsabaka etmek; 3. kararlaştırmak, sözleşmek.
meldeşkensi-
yarış yapar gibi gözükmek.
melimilde-
sâkin, dağdağasız, hareketsiz bulunmak; melmildeğen kök teñiz: sâkin, dalgasız mavî deniz; too başı melmildeyt: dağın tepesi azametlice yükseliyor.
melmire-
parlamak, yalabımak.
meltide-
dolmak, gereği gibi doldurulmuş olmak, ağzına kadar dolmak (mayiler hakkında); meltildeğen çoñ suu: büyük ırmak.
meltildet-
et. meltilde-`den; meltildete kuy-: ağzına kadar dökmek.
meltire-
parlamak, yıldıramak, güzellikle hayran bırakmak; peri zattav miltireyt folk.: bir peri gibi güzelliğiyle insanı havran ediyor; meltiregen suluu: artistik bir eser gibi güzel.
melüündö-
: uçtu zakımdar melüündöp: hava yavaşça harekete geldi (havanın sezilir-sezilmez olan hareketi).
memire-
II, tam bir sükûnet içinde bulunmak, rahat bir durumda olmak; celsiz köldöy memireyt: telsiz gündeki göl gibi sâkin; memiregen uyku: rahat uyku; memiregen tanıçtık: tam sükûnet; memiregen tam-kıştak: güzel kışlak; memiregen tün; sâkin gece.
memiret-
et. memire- II`den.
memireş-
müş. memire- II`den.
menmensi-
övünmek, farfaralık etmek.
mençikte-
1. mülk saymak, benimsemek, mülk edinmek; 2. temellük etmek, tasarruf etmek.
mençitkel-
benimsenmiş olmak.
merden-
f. mit.: çil merden: kırk gayip erenler; piri merden: Buharanın patronu olan Bahaeddin`in sıfatıdır, ki Destandaki bahadırlar sık-sık onun imdadına başvururlar (onlar Şahi Merdan`ının mededine de müracaat ederler).
merestel-
mmirasına konulmuş olmak.
mertik-
burkulmak.
mertin-
burkulmak; küçtüü küçönsö- kücünö kelet, küçü cok küçönsö-beli mertinet ats.: kuvvetli adam ıkınırsa kuvveti artar, kuvvetsiz adam ıkınırsa, beli kırıkır.
meseldet-
kinaye ile söylemek; lâfını atalar sözleriyle, tekerlemelerle, vecizelerle süsleyip söylemek.
mestey-
= misirey- 2.
metisteştir-
melezleştirmek.
mezelen-
manalı ve özlü olmak.
mildetten-
taahhüt etmek, üstüne almak.
mildettendir-
vazife olarak verme, taahhüt ettirmek; mağa mildettendirdi: o bana yülletti; beni taahhüt altına kodu.
mildettendiril-
taahhüt altına konulmak.
min-
binmek, ata binerek gezmek; ögüz min-: öküze binip dolaşmak; at min- yahut atka min- bk. at I; cöö cürgönçö, töö minger cakşı ats.: yaya gezmektense, deveye binmek iyidir; kayık min-: kayığa binmek; terezesi cerge minip oturgan cer üy: penceresi tam yere bitişik olan toprak ev (zeminlik).
mingiz-
bindirmek; at mingiz-: 1) ata bindirmek, 2) at hediye etmek; kayısı attı mingizebiz?: onu hangi ata bindireceğiz?
minil-
mut. min-`den; minilbegen cılkı: üzerlerine eğer vurulmamış olan atlar.
mintiş-
müş. mint-`ten.
misirey-
1. şişkin, kabarık olmak; 2. dırenerek susmak.
miyoloo-
miyavlamak.
mizde-
keskin bir aygıtın yüzünü bilemek.
mizildet-
taklitlik sözdür: mitedey mizildetip sorup cattı: koncoloz gibi emdi.
miñde-
: miñdeğen cılkı: binlerce at sürüsü; miñdep: binlerle:
mocula-
ata «tenbiye» (araba dizgini) takmak.
moko-
körleşmek, kesmez olmak; orok mokosun!: orak körleşsin! (eli biçenler için iyi dilek); ak moko: nefret etmek; uruuçuluktan ak mokodu: kabile kavgaları onları bizar etti; men bara berip ak mokodum: ben tekrar-tekrar gitmekten biktım, usandım; kıraklılığı mokoğon: uyanıklığı körleşti.
mokot-
1. körletmek, kör yapmak; 2. korkutmakgöz dağı vermek; meni mokotup aytkan sözü: beni korkutmak maksadiyle söylediği lâfı.
moltoy-
tomruk, kütük şeklinde bulunmak.
moltoñdo-
hareketlerinde güdüğe benzemek (diyelim, kolun kesik parçası, tüysüz çene, kılsız kuyruk hakkında) ; soltobay kelet soltoñdop, sakalı cok moltoñdop folk. : soltobay soltabayca ve sakalsız çenesini öne doğru çıkararak geliyor.
momura-
sâkin, sükûti, halîm olmak; momurağan: halîm, uysal; momurağan cumşak tün: sâkin ve yumşak gece.
montoñdo-
= moltoñdo-.
monçokto-
bocuk taneleri görünüşünde bulunmak; közünön monçoktop caş ketti; gözünden iri iri gözyaşı döküldü.
monçoktot-
et. monçokto’dan.
moralsızdan-
ahlâksızlanmak.
mordo-
mor’a koymak suretiyle doğrultmak (bk. mor II, 1. ) iyri çığaç tüz bolot, tezge salıp mordoso folk. : iğri değnek doğruluyor, eğer doğrultma ayğıtına koyarak düzeltilirse.
mostoy-
somurtmak; karabaysıñ mostoyup, kadırıñ menden kalğanbı? : folk. : somurtuyorsun ve bakmıyorsun, yoksa bana hatırın mı kaldı?
mostoyt-
-et. mostoy-‘dan; közdörün mostoytup: surat asarak, somurtarak.
motoy-
= moltoy:
motoñdo-
= moltoñdo-.
moturay-
tombul ve sevimli olmak (çocuk hakkında) ; ata! kağılayındardı körçü! moturayıp turuşkanın! : vay, şu sevimli oğlanlara baksana, ne kadar tombuldurlar!
moturañda-
hareket etmek (tombul ve sevimli çocuklar hakkında) .
moymolcu-
güzel görünüşte bulunmak, güzelleşmek, güzellikle parlamak; moymolcuğan: güzel kadın, dilber; moymolcuğan köz: güzel gözler.
moymolcut-
et. moymolcu-‘dan.
moymoldo-
= moymolcu-; kara közü menen moymoldoy karap turat: güzel siyah gözleriyle bakıp duruyor.
moyno-
direnmek, inat güstermek, elden kaçmak, harınlamak; at moynop ketti: at harınlayıp, serkeşlik ediyor, bağlatmıyor (yakalanmış olmakla beraber durmuyor, kurtulmaya çalışıyor) ; moynop könböy kaldı: aksilik etti ve uzlaşmaya yanaşmadı.
moypoñdo-
: moypoñdo corğolo-: yorga yürümek; cüğörünün sabağın uy moypoñdop cakşı ceyt: mısırın sapını inek büyük bir iştahla yiyor.
moyso-
dövmek; moysop saldı: adamakıllı dövdü, patakladı.
moysoş-
müş. moyso-‘dan.
moytoy-
= moltoy-.
moyunda-
: at moyunda: kamçı ile atın boynuna vurmak ve bu suretle onu bir yana çevirmek (bu hareketiyle atlı protestosunu ifade ediyor ve çekilip gidiyor) ; keçeği sözün bugün boyundabay tanat: dünkü sözünübugün üzerine almayıp inkâr ediyor.
moyundaş-
biri-birinin boynuna sarılmak; eköö moyundaşpay koydu: ikiside kabahatini itiraf etmedi (yahut kendilerine karşı sürülen iddiayı üzerine almadı.)
mtıt-
kalçadan çimdiklemek.
mukakta-
(manaca) = mukaktan-; mukaktap coop bere alğanı cok: rabıtalı bir cevap veremedi.
mukaktan-
kekelemek, duraklamak, söz bulamamak, şaşırmak; “ men… meni ” dep mukaktanıp kaldı: şaşalayıp “ ben… beni “ diye mırıldandı ve kekeledi.
mukurañda-
: mukurañdap basalbay kaldı: aksayarak, ayağına basamadı.
mulcuy-
düm-düz olmak, pürüzleri kalmamak; sakal-murutu cok mulcuyğan abışka: sakalsız; bıyıksız ihtiyar.
multuy-
moltoy.
multuñda-
= moltoñda.
munardan-
hafif karanlıkta, hafif sisle örtülmek; keçinde munardanıp kün batkan: akşam güneş hafif sis içinde batıyordu; munardañan too: hafif sisle kaplanmış olan dağ.
munardaş-
(manaca) = munardan.
munarıkta-
= munardan-.
munet-
mint-, münt- (munu+et) ; öyle yapmak; münetip yahut mintip yahut müntür: öyle, şöyle, bu suretle; munetpe yahut mintpe: öyle yapma, böyle hareket etme.
murundan-
(birisine. bir nesneye) burun hususunda benzemek; at baskan munundan: burnunu at çiğenim gibi basık.
muruntuka-
1. burunsalık geçirmek; 2. mec. gem vurmak, zaptetmek.
muruntuktat-
et. muruntukta-‘dan.
murçu-
elden kaymak (aşık oyununda çelik hakkında) .
murçuy-
somurtmak; (memnuniyetsizlik ifade ederek) dudak bükmek; murçuyup kabağın tüyüp kuydu: dudak büktü ve kaşlarını çattı; ırancığan tüs menen murçuyup bir karap aldı: somurtarak ce muğber bir tarzda bir baktı; asımay tartkanda murçuyup kalat: enfiyeyi dil altına atarken dudakları iğritiyorlar.
muun-
II, boğulmak, nefes alamamak; muunup öldü: asılıp öldü.
muuna-
1. (kesilmiş gövdesini parçalarken) kemiği kemikten ayırmak; 2. azaları biri-birinden ayırmak suretiyle dağıtmak.
muundur-
boğmak.
muunt-
= muundur; cakasın muunta karmaştı: biri-birinin yakasına sarıldılar.
muuzda-
boğazını kesmek, boğazlamak.
muyu-
1. inanmak, kanaat hasıl etmek; güvenmek; 2. ehemmiyet vermek; 3. peşinden takip etmek; 4. bir şeye, bir işe gönül bağlamak.
muyuş-
muyu-‘dan müş. (= muyu) .
muzda-
buz kesilmek, donmak, pek fazla soğumak; cüröğüm muzdadı: hayal kırıklığına uğradım, soğudum, küstüm; muzdadı senden soğudum.
muzdat-
buza çevirmek, dondurmak; cürögömdü muzdattı.beni hayal kırıklığına uğrattı, soğumaklığıma sebeb oldu.
muzikalaştır-
musikileştirmek.
muzoolo-
buzağılamak.
muñ-
II= muñay-; muñbay: kederlenmeden, tasalanmadan.
muñay-
II kederlenmek, hasret çekmek, tasalanmak.
muñayt-
et. muñay-‘dan; köz muñayt-: hasretle bakmak, acıklı bir surette bakmak,.
muñda-
kederlenmek, merak etmek; kedeydin muñun muñdabadı: fakirlerin kaygılarını paylaşmadı, onları düşünmedi.
muñdan-
= muñday.
muñdur-
kederlenmeti mucip olmak.
muñduula-
: muñdulup süylö: kederlenerek söylemek.
muñkan-
= muñay-; muñkangan ün: hazin ses; muñkanıp ıylat: acı-acı bağırıyor. muñkat- et. muñkan-‘dan; ırın muñkantıp brıp toktottu: kederli bir eda ile şarkı söyledi ve birden-bire şarkısını kesti.
muşta-
vurmak, dövmek, yumruklamak; bıçak menen muşta-: bıçakla vurmak, bıçak saplamak.
muştat-
et. muşta-‘dan.
muştağıla-
it. muşta-‘dan; üstöldü muştağılap: yumruğiyle masaya vurarak.
mâlcüñdöt-
et. mülcüñdö-‘den; ooz mülcüñdöt- = mülcüñdö-.
mögdö-
bacakları pek fazla yormak.
mögöçüktö-
= mögdö.
möltüldö-
parlamak, yalabılmak.
möltüldöt-
et. möltüldö-‘den.
möltür-
1. yalabıyan, parlayan; 2. temiz, şeffaf; möltür bulak: temiz pınar.
möltürö-
1. parıltı ile hafifçr titremek; sımap möltüröp turat: cıva yıldırıyor; cüzüm möltüröp turat: üzüm parlıyor; möltürögön kelinçek: güzel gelin, genç kadın; almaday möltürögön suluu kız: elma gibi parlak kız; 2. şeffaf, temiz olmak (başlıca, damla hakkında) ; möltürögön bir tamçı suu: şeffaf bir damla su.
mölüy-
yalvararak, rica ederek bakmak.
mölüyt-
et. mölüy-‘den.
mömö-
ö-, meyva vermek (bitki hak.)
mömölöş-
müş. mömölö-‘den.
möndülö-
“möndü” diye bağırmak (bir savaş parolası olmak üzere)
möndür-
dolu.
möndürlöö-
(dolu) yağmak.
möntöy-
küçük görünüşte bulunmak.
mörö-
=möörö-
möröylöş-
yarışmak (başlıca yaya ve at koşularında).
möñkü-
1. sıçramak; 2. gürlemek, çağlamak.
möñküt-
et. möñkü-‘den.
möörö-
böğürmek.
müdürüktö-
homurdanmak, mırıldanmak.
müdürül-
sürçmek.
mülcü-
II, kemirmek; kono catpay, kepke toyboyt; söök mülcüböy, etke toyboyt ats. : gecelemeden lâra doyulmaz, kemiğini kemirmeden ete doyulmaz.
mülcün-
müt. mülcü- II’den.
mülcüñdö-
dudaklara çiğnemek.
mültüldö-
gizlice, sinsice hareket etmek; mültüldöböy, bul cergele süylöşsöng: fısıldamadan, açıkça konuşsun ne olur sanki?
mültüldöş-
fısıldaşmak; başkalarından gizli olarak, müzakerelerde bulunmak; hep beraber ufak-tefek işleri becermek.
mültürö-
yıldıramak, parlamak.
mültüy-
: tilegim mültüyüp kalsın! : bütün arzularım mahvolsun! iyilik yüzü görmeyim!
münt-
bk. munet-.
münözdö-
tasvir ve teşhis eylemek.
münözdöl-
rasvir ve tavsif eylemek.
mürdö-
II(bacaklar ağırdığı zaman) gevşek ve korka-korka basmak.
mürgü-
1. her iki ayakla basmak; kuvvetten düşmek; mürgüp bas-: ayakları güç hal ile sürüklemek; 2. mec. sık-sık ve küçülerek selâmlamak, iğilmek.
mürgüt-
et. mürgü-‘den.
müçö-
II, hayvan devri takvimine göre, kendisinin doğduğu seneye ermek (bk. müçöl) .
müçölö-
parçalnamk, uzuvları biri- birinden ayrılmak; car aar kaysı cerine müçölöp çıktı: yaralar her azasında peyda oldu; müçölöbös söz gram. = senek söz (bk. senek) .
müçölöt-
parçalamak, uzuvlara ayırmak.
müçü-
muvaffak olmamak (maksada yaklaşıpta, ona mulaşmamak) ; müçüp karmay albay kaldım: yakalıyamadım (hâlbuki bu maksada çok yaklaşmıştım) :
müçülüştö-
: müçülüştöp: azar; azacık, güç hal ile.
müñkürö-
gayet zor ve içinden çıkılmaz vaziyette bulunmak; acizlik göstermek.
müñküröt-
(birisine) gayet müşkül ve içinden çıkılmaz bir duruma sokmak.
mıkta-
bir nesneyi sağlam ve dayanıklı olmak üzere yapmak; oyuñ mıktan oylo!: iyice ve sağlamca düşün!; mıktap toyup: adamakıllı doyarak; mıktap cep: gereği gibi yiyerek.
mıktuulan-
sağlamlaşmak, kuvvetlenmek.
mıktıla-
mıktılap: sağlamca, muhkemce, esaslıca.
mıktılan-
sağlamlaşmak, muhkemleşmek.
mıktısı-
(manaca) = mıktısın-.
mıktısın-
kendini kuvvetli saymak; kuvvetlilik taslamak.
mıkçıl-
= mıçkıl.
mıkçıy-
kamburunu çıkarmak, büzülmek büzülmüş ve boynunu içeriye çekmiş şekilde bulunmak, kısılmak (şişman ve kısa boylu adam hakkında); mıkçıyğan: kısa boylu adam şeklinde olan.
mıkçıñda-
tırmanmak, ıkınmak, elinden gelmeyecek işi yapmak teebbüsünde bulunmak.
mıkçıñdat-
et. mıkçañda-`dan.
mıkıray-
küçük ve tıknaz şekilde bulunmak.
mıkıy-
II, büzülmek, kısılmak; colborostoy catat mıkıyıp folk.: kaplan gibi büzülüp yatıyor.
mıkıyt-
et. mıkıy-`dan.
mılcı-
: gevezelik etmek.
mılcıy-
gözünü yarı kapamak ve yüzünü buruşturmak; kündün közünö mılcıyıp bir karap koydu: gözlerini yarı kapatarak, güneşe bir baktı.
mılcıñda-
gevezelik etmek; bıktırmak.
mılmıy-
çekingen, mıymıntı olmak.
mıltık-
tüfek; mıltık at-: tüfekle ateş etmek; mıltık atılıdı: tüfekle ateş edildi.
mıltıkta-
tüfekle ateş etmek; tüfekle öldürmek.
mıltıktuu-
tüfekle silâhlanmış olan.
mıltıkçı-
tüfekle avlanan kimes.
mılğı-
içeri batmak, saplanmak; attıñ tuyağı cerge mılğıdı: atın tırnağı yere battı.
mılğıt-
et. mılğı-`dan.
mına-
işte,: mına bu: işte bu; ana-mına; öte-beri; özüldükü degende ana-mına işim bar ats.:kendi işin bahis konusu olursa, öküz kadar gücü var; eğer başkasının işi bahis konusu olursa benim öteberi (başka) işim var.
mınala-
mına-mına demek (bk.)
mınday-
böyle, bu gibi; mındayın kaydan biz geldik? folk;bunun böyle olduğunu nerden bilelim?
mındayla-
mındaylap: böylece, bu suretle; mındalap aytkanda: başka türlü söylediğimizde, daha basit bir tarzda söylersek.
mırtıy-
şişmanlamak, (başlıca yüz hakkında); mırtıyıp alıptır: şişmanladı; yağ bağladı; suratı şişti.
mırıñda-
hımhım konuşmak.
mıskalda-
-: mıskalda: miskallayıp; batmandap kirgen ooru, mıskaldap çığat ats.: batmanla giren hastalık, miskalle çıkar.
mıtkı-
= mıçkı-,
mıytıy-
minnacık olmak.
mıçkı-
mıncıklamak (elle) sıkmak, (pençe ile) kapmak.
mıçlık-
pas. mıçkı-`dan.
mıçğıla-
= mıçkı-.
mıçık-
1. kazımak; tırmalamak; 2. mıncıklamak, sıkmak.
mıñkılda-
hımhım konuşmak, mırıldanmak.
mıñkıldat-
et. mınkılda`dan.
naalı-
f. inlemek, ağlamak, şikây etmek.
naalış-
II, müş. naalı-‘dan.
naardaş-
beslenmek.
naarlaş-
horozlamak; dövüşmek için birbirinin üzerine sıçramak.
nalı-
= naalı-.
namıstan-
1. utandırmak; 2. gücenmek, küsmek.
nan-
I= ınan-.
nayzala-
mızrak, kargı ile iş görmek; mızrak, kargıyı saplamak.
nayzalaş-
mızrak ile dövüşmek.
nazdan-
nazlanmak, kırıtmak.
naçarla-
(manaca) = naçarlan-.
naçarlan-
zayıf düşmek; kötüleşmek.
negizde-
tesis etmek; tahkim eylemek, esasını kurmak.
negizdel-
tesis edeilmek, kurulmak, sağlamlaşmak.
negizdet-
et. negizde-‘den.
net-
(ne+ne), ne yapmak, nasıl hareket etmek; netesiñ? : nasıl hareket edeceksin? ne yapacaksın? sana niçin lâzım? ; mında turup neteli! : burada durup ne yapalım!
nikele-
es. nikâhlamak (dini merasim yaparak nikâh kıymak) .
nikelen-
nikâhlanmak.
nikelüü-
es. nikâhlı (nikâhı dini merasim icra eylemek suretiyle kıyılmış) .
niyet-
= neet.
niçker-
= içker-.
noktolo-
yular geçirmek.
nomurda-
numaralamak.
noyu-
zaaf göstermek, yenilmek.
nurdan-
nurdal-, nur saçmak, nurlanmak.
nurdant-
et. nurdan-‘dan.
nurlan-
= nurdan-.
nuska-
II, göstermek, talimat vermek, işaret vermek, elle göstermek, kol menen nuska: elle göstermek.
nöşörlö-
= öşörlö-.
nık-
II= ık IV.
nıkta-
tahkim etmek, pekitmek.
nıktal-
tahkim edilmek, uzun yatıp sertleşmiş (mes. : kar hakkında) ; nıktalıp catkan kar: uzun yatıp sertleşmiş olan kar.
nıkı-
şiddetle basmak, tazyik etmek.
nıldat-
birparça pürüzlü yapmak (mes. , el kaymamak için bir şeyin sapını) .
nımda-
nemli etmek.
nımdal-
nemlenmek.
nığay-
kuvvetlenmek, sağlamlamak.
nığayt-
takviye etmek, sağlamlaştırmak.
nığır-
= ığır.
nığırıl-
= ığrıl-.
obdul-
1. gövdeyi öne doğru atarak kalkmak; 2. hiddetle üzerine atılmak.
obşustuba-
(r. kon. = obşçestvo=) topluluk; cemiyet.
oduray-
kaba, nâhoş olmak (yüz hakkında) .
odyrañda-
1. hareketlerinde, yüz çizgileri kaba olan adama benzemek; 2. kurulmak, caka satmak.
okkyol-
II, 1. sıçramak; caşında cigit oktolot, caşağanda toktolot ats. : gençlikte yiğit sıçrıyor, yaşayınca ağır başlı oluyor; 2. ileri atılmak; kıvrılmak (yılan hakkında) ; cılan oktolup cüröt: yılan kıvrılarak sürünüyor (kâh kalkarak, kâh inerek) .
okto-
II, silâh kurulmak; oktolğon mıltık: kurulmuş tüfek.
oktorul-
dalgalanarak akmak (diyelim, taşlar üzerinden akan su hakkında) ; 2. mec. bütün vücudiyle öne doğru iğilerek bir çeyin üzerine atılmak.
oktos-
âni bir dönüş yapmak, birden bire bir yana sıçramak (mes. , ürkmüş at hakkında) .
oktot-
et. okto- II-‘den.
oku-
1. okumak; kitep oku-: kitap okumak; namaz oku-: namaz kılmak; 2. öğrenmek (okumayı, yazmayı, ilimleri) ; mektepte okup cürgön: (o zaman) mektepte tahsilde idi.
okun-
: bala okun-: evlâtlığa almak, tebenni etmek.
okuran-
yavaşça kişnemek.
okustat-
: butumdu okustatıp aldım: (onulmaya başlıyan) ayağımı yeniden sakatlandım.
okut-
1. okutmak; 2. öğretmek; atası okutpay koydu: babası okutmadı, okumaya müsaade etmedi.
okuttur-
et. okut-‘dan.
okuş-
II, 1. hep birlikte okumak; 2. hep beraber tahsil etmek, öğrenmek (okumayı, yazmayı, ilimleri) .
okşo-
benzemek; saa okşoyt: sana benziyor; kelgen okşoyt: gelmişe benziyor; bul okşoğon yahut uşul okşoğon: buna benziyen, buna benzer; cana oşoğo okşoğon: ve buna benzerleri.
okşokto-
= okşoy-.
okşoy-
somurtmak, surat asmak; aldırğan bürküttöy okşoyup oturat: avını kaçırmış karakuş gibi somurtmuş.
okşoñdo-
= okşoy-.
okşoñkura-
bir parça benzemek; bir dereceye kadar andırmak.
okşoş-
II, birbirine benzemek, birbirine uygun olmak.
okşoştur-
benzetmek, benzer hale koymak; okşoşturup ur: şiddetle vurmak dövmek.
okşur-
ışkırmak (at hakkında) ; atım oşkurup tura çaldı: atıp ışkırdı ( ürküp burnundan hırıltı çıkardı) ve birden bire durdu
olcolo-
ganimet almak, iğtinam etmek; ocolop alğan mal: ganimet olarak alınmış hayvan.
oloy-
1. yek gözlü olmak; oloyup kara-: tek gözlü kimsenin bakişiyle bakmak; 2. = oluray.
oloñdo-
I, arka kolanı sıkıştırmak. II, 1. tek gözlü şeklinde bulunmak; tek gözle yan bakmak; 2. mec. : hırslanmak (hiddetlenmek) .
oltur-
1. oturmak, yerleşmek; atka oltur: at üzerinde bulunmak (ata binmek değil) ; 2. bulunmak, ikamet etmek; 3. evde kalmak (gelinlik kız hakkında) ; olturğan kız orunalat ats. : “dayan kazak ataman olursun!” (harf. evde uzun kalan kız, yer bulur) ; 4. tardımcı fiil sıfatiyle işin sürekliliğini ifade eder; bir ğana ay kalıp oturat; yalnız bir ay kalmış; yubileyğe eñ sonun körsötküçtör menen kelip olturat: yıl dönümüne o, en mükemmel endekslerle yanaşıyor; erçilip olturup: kendi arkasından sürükliyerek; cürüp olturup, bir ayılğa kelip toktodu: yürüye-yürüye nihayet bir köye gelip durdu.
olturt-
=olturğuz-.
olturul-
mut. oltur-‘dan; karacak berilip olturulat: boyuna masraflık para verilmektedir.
olturuş-
müş. oltur-‘dan; artta kalıp olturuşat: geri kalıyorlar.
olturğuz-
oturtmak, dikmek, oturmaya zorlamak.
olu-
çekip almak, kapıp almak; közün olup aldı: gözünü çıkardı, oydu.
oluray-
boynunu uzatarak, gözlerini geniş açarak, yan bakmak (meselâ, insan bir şeyi dikkatle dinlerken) , yan bakmak; hiddetle bakmak, göz belirtmek; sen meni karap emine olurayasıñ! : sen bana neden yan bakıyorsun!
olurañda-
= oluray.
olçoy-
kocaman, sırık gibi uzun olmak; olcoyğon: kos-koca, up-uzun.
omkor-
içini dışına çevirmek, alt-üst etmek, altından girip üstünden çıkmak, aktarmak, tahrip eylemek.
omur-
III, alüst etmek, yıkmak; tübönön omur-: kökün den koparmak.
omuroolo-
1. üzerine yürümek, göğüsle itmek, sıkıştırmak; 2. aşırı hiddetle üzeri ne atılmak.
omuroolot-
1. bindiği hayvanın göğsüyle dayamak; atı menen omuroolotup aldı: atnın göğsüyle dayadı; 2. söverek üzerine saldırmak (binek hayvan üstünde iken) .
omurooloş-
müş. omuruulo-‘dan.
omurul-
pas. omur- III-‘ten.
onto-
ıkınmak inlemek; oorubağan ontoboyt ats. : bir yeri ağrımayan inlemez.
ontolo-
ıkınmak , inleme , yavaşça melemek.
ontot-
et onto-‘dan.
oo-
ı, ağmak, bir yana sarkmak, bir tarafa yatmak, eğik bir şekel girmek; ayrı betten oop kelgen mal: ( dağın ) öte yandan gelen sürü; beşim oop, kün batarğa cakındağanda: öğle zamanı geçerek, güneş batmaya yaklaştığında; tön oodu: gece yarısı geçti; tün carım ooğan kez: gece yarısından sonra; iş oñ cağına ooy turğan körnöt: iş iyileşeceğe benziyor; cığılğan ooğaña külöt ats. :düşen sarsılana gülüyor ; esi oodu: bayıldı, hissini kaybetti, şaşaladı aklını oynatmış; baş ooğan cakka: gözün baktığı tarafa. ıı: keçke cel ooysuñ bu? : bu akşama kadar aç mı kalacaksın?
oodar-
1. devirmek; attan oodar: attan devirmek; oodara kara-:inceden inceye bakmak; 2. çevirmek,tercüme etmek(bir dilden başka dile)
oodart-
et. oodar- ‘dan.
oodarıl-
1. çevirilmek, devrilmek; attan oodarıl-: attan düşmek; 2. çevirilmek, tercüme edilmek (bir lisandan başka bir lisana).
oodarış-ıı
hep beraber devirmek; attan oodarışıp oynodu: birbirini attan devirmekle eğlendiler.
oodarıştır-
et. oodarış ıı- den; kazanda et oodarıştır: kazandaki eti çevirmek; cılañaç etke cepken kygizip oodarıştırat: oodarış ( bk. odarış 1, 2. ) müsabakası tertip edilirken ) buna iştirak edenlerin ) çıplak vucuduna ceoken giydiriyorlar.
oodur-
et. oo- ı-‘den; oodura tartıp saldı: öyle çekti, ki bir yana meylettirdi.
ookastan-
hastalanmak.
ookattan-
bolluk içinde yaşamaya başlamak; kiçinekey ookattana kalıptır: bir parça iyi yaşamağa başlamıştır.
oola-
= oo ı; bu toodan tiği tooğa oonlap ketti: bu dağdan öteki dağa geçtiler.
oolakta-
uzaklaşmak bir yana çekilmek; oolaktap tur- : uzakta durmak.
oolaktat-
uzaklaştırmak.
oolat-
et- . oola- ‘dan; bul caktan bizde dağı bir cakka oolatat: buradan bizi daha bir tarafa göçürecekler.
oolaş-
değişmek, trampa yapmak.
oolaştır-
1. değiştirmek, müadele etmek; 2. karıştırmak, karma karışık etmek.
oolcu-
dalgalanmak, yavaşça sallanmak, ağır ve kurumlu hareketler yapmak, kurulmak, caka satmak; on beşteği kız bolup, oolcuy basıp bardı ele folk. : ( o kadın) , onbeş yaşında olan kız gibi, süzülerek, sallanarak yürüyüp gitti.
oolcut-
et. oolcudan; oozun oymaktoy oolcutup, murdun çürüyüp: ağzını yüksük gibi bükürek, burnunu buruşturarak.
oolcuş-
müş. oolcu- ‘dan.
oolduk-
1. inat etmek, direnmek; coluğup ketti: 1) inat etti; hiddetlenip direndi, en hassâs noktasına dokunuldu; 2) muayyen bir maksat gözlemeksizin hareket etti; ooluğup keldim; 2. gayri tabiî , anormal olmak.
oona-
ağnamak, dabalemek (eşek, et hakkında ) .
oonat-
oona- ‘dan.
oonattır-
et. oonat- ‘tan; at oonattır- , atı ağnatmaya zorlamak.
oordo-
güçleşmek, müşkülâtlı olmak; yuplar cüğün oordoboyt ats. : savaş atı yükünün ağırlığını sezmez.
oorsun-
kendisi için ağır, güç olarak saymak.
ooru-
ıı, (karş. ılañda -) hastalanmak ( insanlar hakkında) .
ooruksun-
ağrı duymak.
oorut-
ağrı vermek.
oorutuş-
müş. oorut- ‘tan.
oosur-
avm. yellenmek.
oosurt-
et. oosur- ‘dan.
oozan-
1. söylemek, demek; oozanzañanıbızga köp boldu: konuştuğumuzdan beri çok zaman geçti; 2. (rad.) ağza almak
oozandır-
ağzına vermek, ağzına sokmak, emdirmek.
oozdan-
ağız hususunda benzemek; açılğan kör oozdon: dişsiz ağza malik olmak (harfiyen: açılmış mezara benziyen ağza malik olmak); töö töö kuynuk çaynağan töö oozdoñon: ağzı kitre (astragalus)yemiş deve ağzına benziyor.
oozdukta-
gem vurmak, yavaştırmak, zaptetmek, itaat altına almak.
ooñkura-
bir parça yana yatmak; esi ooğkurap kalğan: hafif baygınlık geçirdi; hafif bir baygınlığa yakın durumdadır.
ooş-
ıı, mübadele etmek; koy ooşup ketpesin: sakın koyunlar karışmasın!
ooştur-
bir şeyi diğer bir şeyin yerine koymak.
operatsiya-
r. operasyon, cerrahi ameliyat, askeri harekât, ticari muamele.
opkolçu-
opkoolçu-, meyus olmak, maneviyatı kırılmış bir durumda bulunmak, can sıkıntısı olmak.
opoyt-
kabarık, çıkık bir surette koymak (kocaman bir nesneyi); astıma çoñ tabak etti opoytup koydu: kocaman tabakla eti önüme koydu.
oppozitsiyaçıl-
muhalif, muhalefetçi.
opton-
muziplik etmek,serkeşlik etmek,kendini zapdedememek;optonboy otur!rahat otur!
opurul-
alt üst edilmek,tahrip olunmak,patlatılmak
opurult-
et.opurul-‘dan
opusala-
=bopuzala-
opuzala-
korkutmak,göz dağı vermek.
or-ııı
ekini,otu biçmek
ordur-ıı
ekin, ot biçmeye zorlamak veya müsaade etmek.
orkoy-
kanbur şeklinde çıkık durmak, sivrilip çıkı durmak; omurtkası orkoyup: amudu fıkarîsi kanburlaşmış.
orlo-
hendek, çukur açmak; ak bökön kelip çığılat, aldın kazıp orloso folk. : eğer önüne hendek kazılırsa, beyaz karaca gelir ve düşer.
ormoy-
1. somurtkan ve az konuşur olmak; 2. öne doğru çıkık durmak (mes. burun hakkında).
ormoñdo-
1. somutmak ve susmak; 2. öne doğru çıkık durmak (mse., burun hakkında).
orno-
yeride pekleşmek, sokulup kalmak; belçesinsn batkaka ornop kaldı: beline kadar bataklığa battı, saplandı.
ornot-
yerine pekitmek, koymak; mamı ornot-: at bağlama direğini çakmak, dikmek.
ornottur-
et. ornot’tan.
ornoştur-
1. yerleştirmek; 2. bir işe yerleştirmek.
oro-
ıı,dürek sarmak, dolamak.
orol-
dürülmek, sarsılmak, çile şekline konulmak, karma karış olmak.
orolo-
ıı= oroolo-.
orolt-
et. orol-‘dan; belinen orolto karmadı: (kızı) belinden sardı, kucakladı.
oron-
kendi üzerine sarmak, bürünmek; eleçek oron-: başına kadın sarmak; selde oron-: başına sarık sarmak.
oroolo-
es. hububatı sarpuna gömmek (muhafaza etmek için)
oroy-
. ı, a. ruh; oroyum aktan caratılğan es.: ben nikâhlı rabıta neticesinde doğmuşum; benim doğuşumda hiçbir ayıplanacak şey yoltur.
oroñdo-
= oñurañda-.
orsoy-
öne doğru çıkık durmak (mes., üst dişler hakkında; kayalar hakkında).
orsoyt-
et. orsoy-‘dan.
ortoktoş-
ıı, hep beraber iştirak etmek, birleşmek.
orul-
pas. or-ııı’ten; buuday onuldu: buğday biçildi.
orunda-
1. yerleşmek; cürögü orundap kaldı: kalbi sükûnet kesbetti; 2. yerine getirmek, ifa etmek; aşığı menen orunda-: fazkasiyle yerine getirmek; 3. yerine getirilmek; tilek orundadı: arzu yerine getirildi.
orundal-
yoluna konulmak, yerine getirilmek, ifa edilmek; iş orundalğan cok: henüz iş (müsait bir surette) tamamlanmadı.
orundat-
ifa etmek, yerine getirmek, yoluna koymak; plandı toluk cana arbın oruntabız: plânı yerine getireceğiz, belki de fazlasiyle ifa edeceğiz,; iş orundat-: işi yerine getirmek ve yola koymak.
orundatıl-
ifa edilmek.
orundaş-
1. yerleşmek; 2. ifa edilmek; yerine getirilmek.
orundaştır-
et. orunda-‘dan; cerğe orundaştır-; toprağa yerleştirmek, yerleşik (mütemekki) durumuna geçirmek.
orusçala-
rusça konuşmak, bir şeyi rus usuliyle yapmak.
oruş-
hep beraber ekin, ot biçmek.
orğu-
1. fışkırmak, galeyan etmek (su hakkında); cerden orğup çıkkan bulak: yerden fışkıran pınar; 2. şahlanmak, yükselmek, tümsekler teşkil etmek; orğup çıkkan şor: tümseklerle örtülmüş, çorak yer; 3. hoplamak; zıplamak; oynop-orğup: oynayıp sıçrayarak.
orğuçtan-
mut. orğuçta-‘dan; kıyırı orğuçtandı: küplere bindi.
osmokto-
kinayeler, imalar ile iş görmek.
osur-
= oosur.
otkor-
= otkoz-.
otkoz-
otlatmak, ayakaltındaki yemle; yani otla beslemek, otlağa bırakmak; attı otkozup al: atı bir parça otlat!
oto-
zararlı otlardan ayıklamak; ottor köböyüp, çancıñ mokusun!: otları ayıklamakla uğraşannlar için iyi dilektir.
otorlo-
1. uzaktaki mer’aya göç etmek; 2. es. müstemlekeye muhaceret etmek: göçmek.
otorlot-
et. otorlo’dan.
otot-
zararlı otlardan ayıklatmak.
otto-
otlamak, ayakaltındaki yemle, yani otla beslenmek; oozuña kelkenin ottoboy otur! : saçmalamaksızın otur!
ottot-
otlatmak, mer’aya bırakmak.
otuk-
otla beslenmeye bbaşlamak ( sütten ota geçtiği zaman kuzu hakkında).
otur-
= oltur-.
oturuktarış-
yerleik olmaya sebep olmak; göçebeden yerleşik yapmak.
oturuktaş-
yerleşip oturmak, yerleşik olmak (göçebeliği terketmek)
oturğuz-
= olturğuz-.
oy-
IV, oymak, kazmak, hakketmek; kaşık oy-: kaşık oymak; beçet oy-: mühür kazmak.
oydolo-
sekerek koşmak, sabırsızlıkla yürümek, hoppalık etmek, rahat oturmak; at oydolup turat: at oynuyor (kızışıyor).
oydolot-
et. oydolo-‘dan; kolun oydolotup cazat: hızlı yazıyor; (kzışmaya başlayan) atını teskin ederek, duruverdi.
oydur-
et. oy- IV-‘ten; beçet oydur-: mühür kazıtmak; moyloo oydur-: bıyığın ortasını (iki kısmın birleştiği yeri) kazıtmak.
oykuçta-
= oydolo-.
oylo-
1. düşünmek, tefekkür etmek, taakkul eylemek, tevehhüm etmek; iş kılsañ, artıñ oylo!: iş yaparsan, sonunu düşün! ; oylop tap-: düşünerek bulmak; icat, ihtira etmek; ar kim özün er oyloyt ats. herkes kendini bahadır sanıyor; 2. karar çıkarmak; sot bütüm oylodu: mahkeme karar çıkardı; kun oylo-: tar,: kan pahasını, tazminatı tayin etmek.
oylon-
düşünceye dalmak, kendini düşünceye kaptırmak, yeniden düşünmek.
oylondur-
düşündürmek, düşünceler uyandırmak.
oylont-
= oylondur-.
oylonul-
düşünülmüş olmak, düşünülmek ; muruntan oylonulğan pikir: önceden düşünülmüş fikir.
oyloş-
müş. oylo-‘dan.
oymolo-
kazımak suretiyle yapılan süslere benzemek.
oymolot-
et. oymolo-‘dan.
oyno-
1. oynamak. eğlenmek, rahat durmamak, şaka etmek; at oynop ketti: at kendiiğinden (üzerinde kimse yokken) hızlıca koşup gitti; oynop ayt-: şakadan söylemek; oynop aytsa da, söylese de, düşündüğünü söylüyor; 2. aşk ve alâka münasebetlerinde bulunmak.
oynokto-
zıplamak, şuhluk etmek; közü oynoktoğon: çapkın gözlü.
oynol-
oynanmak; cüz som oynolot: yüz ruble oynanıyor (oyun masasına konuluyor).
oynoloktot-
= oynoktot-.
oynot-
et. oyno-‘dan; at oynot-: at üzerindehalkı çağırarak (elle) işaretler yapmak; baça oynot es.: baça oynatmak ( dansettirmak) (bk. baça).
oynotot-
et. oynokto’dan; köz oynoktot-: 1) göz oynatmak, şen gözlerle bakmak; 2) gözlere neşe vermek; at oynoktot-: atı kızıştırmak.
oynoş-
II, 1. hep beraber oynamak; 2. aşk ve alâka münasebetlerinde bulunmak.
oyrondo-
tahrip edilmek, imha edilmek, helâk olunmak, yıkılmak, mahvolmak.
oysoñdo-
şuh olmak, oynak, canlı, çevik olmak (başlıca, genç kadın hakkında).
oysoñdot-
et. oysoñdo-‘dan.
oysura-
kurumak, tükenmek, iflâs etmek, fakir düşmek.
oysurat-
perişan etmek, fakir düşmesine sebebiyet vermek; ouşmuştu oysuratıp salğan: pek çok çalıştı, çok iş bitirdi.
oyu-
= noyu.
oyul-
pas oy- IV’ten.
oyğon-
uyanmak.
oyğor-
tasavvur etme, tasarlamak.
oyğot-
uyandırmak.
oyğuz-
= oydur-.
oz-
öne geçmek, yetişerek geride bırakmak; kuup cetip ozup ket-: yetişmek ve geride bırakmak; üçtön on münöt ozuptur: üçü on geçiyor.
ozondo-
1. dinmeden ağlamak; bağıra bağıra ağlamak; 2. uzatarak ve yüksek sesle bağırmak.
ozondot-
et. ozondo-‘dan.
ozun-
öne atılmak, öne geçmek, yetişip geride bırakmak; ozunup süylö-: heyecanla ve küstahça konuşmak; ozuñan taz börk alat ats. : = hırsızın kalpağı yanıyor ( yani kabahatli olan kendini belli eder).
oçorul-
kalkamamak (mes. : bacağına yahut beline kurşun isabet eden yabanî hayvan, ve beli ve s.si aağrıyan insan hakkında) ; maldar oçoruluporundan tura albayt: bitkin bir halde bulunan hayvanlar yerlerinden kalkamıyorlar; tolorsuğu kırkılıp, oçorulup kaldı: topuk kemiği burkulup yerinden kımıldayamadı.
oçoy-
tümsek şeklinde çıkık durmak (hantal ve kalın nesne hakkında) ; oçoyğon kempir: (yerde oturan) şişman kocakarı.
oçoyt-
et. oçoy-‘dan; oçoytocazası berilsin: cezası adamakıllı verilsin.
oñ-
II, muvaffak olmak, muvaffakiyetli olmak, yoluna konulmak; kolğotüşkön koyondu koyo bergen oñbor bu? ats. : ele geçen tavşanı kaçıran kimseden hayır olur mu? : astı oñbo! : asla iyilik yüzü görme! ; oño turğan iş emes: hayırlı olacak bir iş değil; oñboğon: hiçbir işe yaramaz, beceriksiz, hayırsız adam; oñboğondoy: gayet, pek; oñboğondoy çoñ: gayet büyük, kocaman. III, solmak, renk atmak.
oñdo-
1. bir işi sağ taraftan, sağ elle ve s. yapmak; kamçını kötörüp, oñdop- soldop saldı: kamçıyı kaldırarak hem sağ yandan, hem sol yandan çaldı; 2. düzeltmek, yoluna koymak; arıktı oñdodo: arkı (kanalı) tamir etti: k3. ders vermek (terbiye etmek) ; seni oñdoybuz: seni yola koyarız.
oñdol-
1. = oñdon-: 2. sâkin kalmak, rahat oturmak.
oñdon-
düzelmek, kendine çekidüzen vermek, kendi üzerine olan şeyi düzeltmek; cooluğun oñdonup: başörtüsünü düzelterek.
oñdot-
düzelttirmek; samoorumdu ustağa oñdottum: semaverimi ustaya tamir ettirdim.
oñdur-
muvaffakiyetle, işlerin iyi gitmesine sebep olmak; yoluna komak, muayyen bir istikamet vermek; oño turğan iş emes, oñdura turğan coo emes folk. : muvaffak olacak iş değil, hakkından gelinebilecek düşman değil.
oño-
=oñdo-.
oñol-
düzelmek, yoluna konulmak, onulmak; oorysunan cakşı oñolup kaldı: hastalıktan büsbütün iyileşti; cerinen ooğan cük oñolboyt ats. : yerinden oynamış olan yük (denk) artık düzelmez; ıntımak bolboy, iş oñolbos ats. : ittifak olmadan iş yürümez.
oñoylo-
kolaylaşmak.
oñoylot-
et. oñoylo- ‘dan.
oñoysut-
basit, sade, kolay saymak.
oñtoylo-
kolaylaştırmak, kolay yapılabilir hale koymak.
oñtoylon-
: oñoylonup oltur: rahatça oturmak. et. oñtoyla- ‘danü oñtoyloyup koy! : bir yana topla! yerli- yerine koy ( taki bulunması alması kolay olsu devrilmesin ve s. ) .
oñura-
kendi- kendine konuşmak; özünön özü oñurayt:kendi kendile konuşuyor.
oñuray-
ap- açık durmak; oñurayıp ele közünün ordu kalğan: gözleri batmış bir çukur şeklinde duruyor.
oñurayt-
et. oñuray- ‘dan.
oğdorul-
1. şiddetle ve kudururcasına şahlanmak, yükselmek (dalgalar hakkında) ; 2. hızla ileri yürümek (kuvvetli at hakkında) .
oşnot-
şen ve sevinçli kılık vermek; tezyin eylemek, süslemek.
oşton-
1. keyifli, neşeli olmak; sevinmek; enesi ( yahut katını) erkek tuuğanday oştonot: annesi (yahut karısı)erkek çocuk doğurmuş gibi aşırı seviniyor; 2. kırıtmak.
parla-
I, çift etmek, bir tekin eşini bulup çift yapmak: eki- ekinden parlap koy: ikişer ikişerden çift yaprak koy, çifte çifte koy. II, (gözyaşları hakkında): parlap parlap töktü caştı folk. bol bol göz yaşları döktü.
parlat-
et. parla-II’den; dalay caşın patlatkan bir hayli göz yaşını döktürmüş.
paydalan-
faydalanmak, istifade etmek..
paydalant-
faydalandırmak, istifade ettirmek.
paydalanıl-
faydalanılmak, istifade edilmek.
paydalanılış-
müs. paydalanıl’-dan.
peyilden-
: aram peyilden-, bk. aram.
planda-
plşn düzmek, plânlamak.
politehnikeleştir-
politieknikleştirmek.
ramkele-
çerçevelemek; pervazla çevirmek.
ratsionaldaştır-
rasyonalize etmek.
rayondaştur-
bölgeleştirmek. Bölgelere ayırmak.
remnottol-
tamir edilmek.
remnttol-
tamir edilmek.
saa-
II, sağmak; kayıñ saa bk. kayıñ.
saadır-
sağdırmak: sağamya zorlamak yahut bırakmak; koy saadırıp tursam: koyunu (tutarak) sağmaya yardım ettiğimde.
saal-
II, pas. Saa- II’den.
saalık-
gevşek, ağır hareket etmek, yürüyüşü ağırlaştırmak, oyalanmak (gecikmek), geç kalmak.
saalıktır-
bekletmek, beklemekle üzmek; saalıktırıp oturğuzup koyuptur: uzun oturmaya ve beklemeye mecbur etti; bekletmekle üzdü, sıktı.
saamal-
henüz tahammur etmiyen taze kımız.
saamık-
═ saalık-.
saamıktır-
═ saalıktır-.
saba-
II, 1. dövmek, pataklamak, kamçı çalmak; kanat saba-: kanat çırpmak; sabağan boydon keldim: beyuna (atımı) kamçılayarak galdi; (buraya) koşturarak geldim; 2. yün atmak.
sabakta-
çubukları, yaprakları seçmek bir araya getirmek suretiyle yığmak, biriktirmek.
sabal-
mut. Saba- II’den; sabalğan cün: atılmış yün.
sabala-
: el sabalap ele kelip atat: halk çar- çabuk gelmektedir; sabalap cönüştü: (atlılar) koşturarak gittiler; möndür sabalap turat: dolu kamçı çalar gibi yağıyor.
sabat-
II, et. saba- II’den.
sabaş-
hep beraber dövmek, biri birine dövmek, dövüşmek.
sabaştır-
et. sabaş-‘tan.
sabıl-
I, yalvarmak, mutavaat ederek boyun eğmek. II, çok olmak, ardı-arası galmiyen bir kütle halinde yürümek; el sabılıp ele kelip atat: halk kütle halinde geliyor.
sabıla-
: sabılıp uçup ketti (rad., v): aşağıya doğru uçup gitti.
sabırka-
ıstırap çekmek, kederlenmek.
sabırkat-
et. sabırka’-dan.
sabırsızdan-
sabırsızlanmak, sabırsızlık göstermek.
sabıttır-
et. sabat- II’den.
sakay-
sağalmak; ooruñan sağaydıñbı?: hastalığından sagaldın mı?.
saksay-
II, tüy veya kılları karışık bir hale gelmek; sakalı saksayıp turat: sakalı perişan bir haldedir.
saksayt-
et. saksay- II’den.
saksayuu-
saksay II’den.
saksañda-
karışıp perişan bir hale gelmek (saç hakkında); yırtık, pırtık, darma dağınık, perişan bir kıyafetle bulunmak.
saksañdat-
et. saksañda-‘dan; çaçın saksañdatıp oturat-: karma karış olmuş saçla oturuyor.
saksılan-
sakınmak, korkmak; saksılanbay ele koy: kuşkulanma, merak etme. (senin için korkulacak bir şey yok.).
saksın-
═ saksılan-.
sakta-
muhafaza etmek, korumak; sarı mayday sakta-: göz bebeği gibi korumak (harf.: eritilmiş tereyağı gibi saklamak); can sakta-: hayatı korumak. yiyecek içecek bulmak, ekmek parası kazanmak,
saktal-
muhafaza edilmek, korunmak.
saktan-
korunmak, kendini muhafaza etmek, saktansañ, soo kalarsıñ ats. korunursan, sağ kalırsın.
sakçılan-
═ saksılan.
sal-
IV, 1. salmak, komak; kapkasal-: çuvala komak; ımaret sal-: bina inşa etmek; prezidiumğa sal-: riyaset kurulunun kararına vazetmek (harf.: rıyaset kuruluna salmak); köpçülüktün aldına sal-: ekseriyetten hükmüne nırakmak, kütlenin mahakemesine komak, baştarın cerge salıp: başlarını iğerek (atlar hakkında); kişi sal-: (müzakereler, kız isteme, barışma için) adam yollamak; kuş sal-: alıcı kuşu salıvermek, alıcı kuşla avlanmak; solğo sal-: yola çıkarmak ; işin yoluna koymak; bazarga sal-: pazara, satılığa çıkarmak; bardık ünümö salıp: bütün sesimle; kol sal-: -bk. kol I; zındaña sal-: hapsa atmak; 2. çocukl düşürmek; bala sal-: çocuk düşürmek; kozu sal-: yavru düşürmek (koyun hakkında); koy arık bolsa. bat ele kozu salıp koyot: koyun zayıf olursa, çabukcak kuzu düşürür; kulun sal-: bk. kulun; 3. yapıştırmak, çalmak (şiddetle vurmak); kamçı menen bir saldı: kaçı ile bir defa çaldı: başka bir saldı: kafayı bir defa yapıştırdı; 4. hareket etmek, yönelmek;üydü küzdöy saldı: ev istikametinde yürüdü; attanıp aldı da, tömön karay salıp ketti: ata bindi ve aşağıya doğru gitti; Aksuunu közdöy ketken kara colğo saldım: Aksu istikametinde giden yol boyunca yürüdüm; 5. önceden tayin ve takdir eylemek; kudaydın salğanı folk. alın yazısı casağan salga: folk. kısmet olur sa; 6. (datif kılığındaki mış’lı şekille): yalandan göstermek, tecahül ve tegaful etmek; körmömüşkö salıp: görmemezlikten gelerek; 7. ala sal-: (uzunca nesne hakkında) bir yandan bir yana çevrilmek: dönmek; eki-üç ala salıp kettim: iki üç kere (yanımla) döndüm; 8. salğan cerden yahut salğandan: durup dururken, ansızın, ortada hiçbir esas ve sebep yokken; meni salğan cerden tildeyt: bana duruo dururken (birden işi tetkik etmeden) dil uzatıyor; salğandan könö koyboyt: bırden bire muvafakat etmiyor; 9. bir şeye güvenmek, bir şeyi tatbik etmek; köptügünö güvenerek; çeçendigine salıp ceñip ketti: belâğetini tatbik ederek yendi; küçünö salıp: kuvvetini tatbik ederek; 10. birinen sala biri: biri ardından biri; biri ötekisinin sözünü keserek; birinin sala biri çukuraşıp: biri birinin sözünü keserek mırıldandılar; 11. sala sal kıl-: başkasına yükletmek; işti biröögö sala sal kılbay, özüñ bütün: işi başkasına yükletmeyip, kendin bitir; 12. sala koymo ═ salağoymo; 13. yardımcı fi’l sıfatiyle hareketin bittiğini yahut aniliğini ifade eder ; alar eşik aldına kele saldı: onlar kapı önüne geliverdiler; sımıbızdı coon saña çeyin türüp salıp: şalvarlarımızı butlarımıza kadar sığınarak; caza salbastan murun: yazıvermezden önce; ayta saldı: söyliyiverdi, baklayı ağzından çıkardı; kızımdı bere salayın folk. kızımı (kocaya) verivereyim; kele sala gelir-gelmez; körö sala: görür görmez.
salaala-
═ salala-.
salaalan-
═ salalan-.
salakta-
sallanmak, sarkmak.
salaktat-
et. salakta-‘dan.
salala-
: salalap kuçakta-: ellerinin parmaklarını kavuşturmak suretiyle
salalan-
çukurları, dereleri mebzûl olmak; kucaklamak.salalañan kapçığay: çukurları, kazıntıları mebzûl olan dağ geçidi.
salamattandır-
iyileştirmek, sıhhat kesbettirmek.
salamdaş-
selâmlaşmak.
salañda-
1. sallamak; 2. mec. kuvvetten düşmek.
salañdat-
et. salañda-dan; salañdatıp asıp koy-: bir nesneyi serbestçe sallanacak ve başka bir nesneyi dokunmıyacak tarzda asmak; kursak salañdat-: yağ bağlamak suretiyle karın sarkıtmak.
salbıra-
sarkmak, asılı durmak (diyelim, salkım söğüdü dalları hakkında); mögödöy salbıra bk. mögö.
saldır-
et. sal- IV’ten; zındaña sadır-: zindana attırmak.
salmakta-
1. bir şeyin ağırlığını takriben oranlamak; 2. halsizlik hissetmek; bütkön boyum salmaktap turat: rahatsızım.
salmaktat-
et. salmakta-‘dan.
salmaktaş-
1. (kuvvetçe, akılca ve s. ce) denk olmak, yarışmaya mustait olmak; 2. kapışmak, muharebe etmek.
salpakta-
═ salpañda-.
salpaktat-
═ salpañdat-: terdigin salpaktatıp, bir at kaçıp bara atat: teğeltisini sallayıp, bir at kaçıp gidiyor.
salpañda-
1. didinmek, sallanmak; 2. biçimsizce yürümek.
salpañdat-
et. salpañda-,dan.
salpıda-
1. ağır ağır kışmak; salpıldap celip kele catkan arık saralanı kördü: ağır ağır koşan sarı benekli atı gördü; 2. sallanmak; eski tondun eteği salpıldayt: eski kürkün eteği sarkık dunuyor.
salpıdat-
et. salpılda-‘dan; arkan, cibin kancığasına boş baylanıp, salpıldatıp kele catat: urganını, ipini terkisine bağlayıp, sallandırıp gelmektedir.
salpıy-
1. sarkmak; erdi salpıyıp turat: dudağı sarkık duruyor; 2. gevşek ve sünepemsi olmak; salpıyğan: sünepe.
salpıyt-
et. salpıy-‘dan.
salğıla-
1. mükereren, bir çok defa salmak; 2. tekrar tekrar vurmak.
salğılaş-
I. pataklama. : II, bir birini dövmek.
salın-
1. konulmak, vazedilmek; kol salıñan: hucuma çarpan; kol salıñan poyuz: hucuma maruz olan tiren; tıyuu salın-: menedıilmek; tıyuu salınbasa: menedilmazse; 2. koymak, kendi üzerine, altına komak; cooluk salın baş örtüyle örtünmek, baş örtüsü taşımak; köz aynek salın-: gözlük takmak; çapanın salındı: çapanın altına serdi; kim salındı çeniñdi, kim bildi senin epolitlerini, kim idare etti senin elini?
salındır-
et. salın-‘dan; eginder calbıraktarın salındırıp, soluyt: ekinler yapraklarını sarkıtarak soluyorlar.
salıştır-
1. karşılaştırmak; mukayese etmek; oorduğun salıştır-: ağırlık yonunden karşılaştımak; 2. müsabakaya icbar etmek; corğo salıştır-: yorgatları yarıştırmak, koşularda yorgaları koşturmak.
salıştırı-
karşılaştırmak, karşılaştırma.
sama-
şiddetle arzu etmek; samağanınday boldu: arzu ettiğini aldı; istediği yerine geldi.
sampalañda-
ağır, biçimsizce hareket etmek (diyelim, puhunun uçuşu hakkında).
samparla-
═ anadaalı; samparlap kar tüşüp turat: lapa lapa kar yağıyor,
sampay-
gevşek ve muattal bulunmak; her şeye lâkayit kalmak.
sampañda-
hereket etmek (fakirce giyinmiş, yırtık-pırtık esvap giymiş kimse hakkında).
samsaala-
aşağıya doğru sarkarak sallanmak.
samsaalat-
et. samsaala-‘dan; etek samsaalat-: yırtık etekleri sallayıp (yürümek.)
samsala-
═ samsaala-.
samsı-
kesilmeyen bir akıntı halinde yürümek; bir dalga şeklinde yığılaşmak; uşu coldon samsıp ele kişi üzülböyt: bu yolda geçenlerin arkası gelmiyor (her zaman çok halk geçiyor); arkasında samsıp köp el bara cattı: peşinden kalabalık halk gidiyordu.
samsıt-
yormak; takattan düşürmek.
samtıra-
pare pare olmak, yırtılıp parça parça olmak; samtırağan: 1. yırtılmış, yırtılıp pare pare olmuş; 2. perişan kıyuafetli: yırtık pırtık esvep giymiş olan.
samındal-
sabunlanmak; sabun sürülmek.
samından-
kendi kendine sabunlanmak, kendi kenine sabun sürmek.
samınnda-
: sabunlama, sabun sürmek.
sana-
1. saymak; münöt sanap: dakika sayarak (her dakika); cıl sanap: her sene; cıl sanap ösüp kele catat: seneden seneye büyüyör; 2. düşünmek, tefekkür etmek,tasarlamak; kara sana ═ karasana; kamsanaba: merak etme. kederlenme!; 3. özlemek, canı sıkılmak; cerin sanap: memleketini özleyerek.
sanaalan-
1. düşünceye dalmak; 2. özlemek, tsalanmak.
sanaarka-
düşünmek, düşünceye dalmak, tasalanmak.
sanat-
III, et. sana- I’den; naktay sanıp al-: nakten almak.
sanaş-
hep beraber saymak, hesaba katmak, hesaplasmak; künsanşıp köböy-; günden güne büyümek, artmak; 2. hep birlikte düşünmek; aynı şeyi düşünmek.
sanda-
II, pek çok olmak, hesapsız bulunmak; sandağan: bihesap.
sandaala-
═ andaala-
sandal-
III, avare dolaşmak, maksatsız gezinmek; sandalıp ele cüröt: maksatsız aare dolaşıyor.
sandalt-
et. sandal- III’ten.
sandat-
et. sanda- III’den; sandatıp türdüü cılkını, aydabay turğan cer beken?: orası hesapsız çok hergeleyi sürmeye elverişli yer değil midir?
sandıra-
═ sandırakta-.
sandıraktı-
: oozune kelgenin sandıraktay beret: ağzına ne gelirse, onu söylüyor; manasız ve faydasız şeyler söylüyor; sandırakta bay otur.: boş lâflar söylemeden otur.
sansı-
pek çok, hesapsız bulunmak; sansığan: hesapsız çok; sansığan bay: serveti hesapsız olan zengin; sansığan koy: hesapsız çok koyun.
sapattan-
avsafça iyileşmek
sapsay-
═ apsay.
sapsıy-
büyük ve karışmış olmak (sakal hakkında).
sapta-
I, arzu etmek; talep ve iddiada bulunmak. II, saplamak; balta sapta-: baltaya sap geçirmek; iyne sapta: iğne gözüne iplik geçirmek.
saptat-
et. sapta- I’den.
saptaş-
müş. Sapta- II’den.
sapır-
1. bir mayii kepçe ile yahut başka bir şeyle tekrar- tekrar alarak, aynı kaba yeniden dökmek, çarpmak; kımızdı sapır-: kımızdı çarpmak, yani küçük bir kapla alarak, büyük kaba yeniden dökmek. 2. savurmak.
sapırılt-
et. sapır-‘dan.
sapırılış-
müş, sapırıl-‘dan.
sarbañda-
arbañda- sözünün tekidir.
sargılttan-
hafifçe sararmak, bir parça sarı olmak.
sarpooşto-
(atı) kilim çurla örtmek; atka sarpooştop alıp keldi tar. (göye diri gibi, ölüyü) ata bindirerek götürdiler.
saruula-
sararmak; solmak (beniz hakkında); korkuu belgisi bayda bolup, öñü saruulayt, muundarı kaltırayt: korku belirtileri peyda oldu: benz. attı; mafsalları titriyor.
sarğart-
II, et. sarğar-‘dan.
sarğay-
═ sarğar-.
sarık-
damlamak, akıp çıkmak, (arta kalan mayi hakkında).
sarıktır-
damlatmak; damlasına kadar akıtmak.
sarıkırla-
═ sarığırla-.
sarığırla-
biri üstüne biri atmak süretiyle yığmak; kocaman bir tepe peyda olacakl şekilde biriktirmek.
sası-
pis kokmak.
sasıt-
et. sası-‘dan.
sattır-
satmıya bırakmakveya zorlamak; kimden sattırdıñ?: kime sattırdın?: sattırıp aldım: satın aldırdım (emrettim, ve benim için satın aldılar).
satıl-
satılmak; satılığa çıkarılmak.
satış-
II, müs. Sat-‘tan.
sayala-
gölgelenmek, gölge altında oturmak.
saydır-
et. say- VI’dan ; butun tikenekke saydırdı: bacaklarını dikenle yaraladı; saydırıp koysom oşoğo , bala da bolso, bağınam: folk. eğer o (mızrakla mübarezede) beni yenerse , çocuk olsa dahi ona boyun iğeceğim.
saygız-
saplatmak.
saylama-
nakışlarla bezemek.
saymalan-
mut. saymala-‘ dan.
sayra-
1. ötmek (kuşlar hakkında); 2. mec: çok söylemek.
sayranda-
1. gezinti yapmak; 2. keyf çekmek.
sayrat-
et. sayra-‘ dan.
sayraş-
müş. sayra-‘ dan.
sayroondo-
sığ yerini bularak geçmek (ırmağı); suudan sayroondop keçtim: nehri (düz çizgi boyunca değil de) sığ yerini bularak geçtim.
sayuzdaş-
= soyuzdaş-.
sayğakta-
sineklerden yakayı kurtarmak için şuraya buraya koşmak sığır hayvanları hakkında).
sayğaktat-
et. saygakta-‘ dan.
sayğıla-
saplamak, sançmak, batırınak; tiken menen sayğılağanday: diken batırılmış gibi.
sayğılaş-
müş. sagıla-‘ dan.
sayıl-
1. saplanmış batırılmış olmak; 2. dikilmek (iğne ile), işlenmek (nakışedilmek); 3. bahse tutuşurken öndül olarak koymak, koşular sırasında ikramiye olmak üzere komak; ör. bk. bayge 2.
sayılt-
saplamak; batırmak.
sayın-
II, batırılmak; takınmak; kazkırasın sayınıp: folk. (kalpağını) turna yeleğiyle süsliyerek.
sayış-
II, müş. say- VI’ dan; eçe somdon sayışasıñ? kaç rubleden bahse girişiyorsun?
sayıştır-
et. sayış- II’ den.
sazar-
1. sararmak; öñü sazarğan: benzi sararmış; 2. mec. kin beslemek.
sazayla-
cezalandırmak.
sağala-
göz atmak, gözetlemek.
sağalat-
et. sağala’-dan.
sağın-
özlemek.
sağındır-
et. sağın’-dan.ç
sağınt-
özletmek, düşündürmek.
sağınış-
müş. Küçük yaşta olan öksüz (bu, küçük manasına gelen “sagir” den bozulmuş olacaktır; M.)
sebeele-
sepelemek, çiğsemek (yağmur hakkında); kün sebeelep caap turat: yağmur sepeliyor.
sebeelet-
et. sebele-‘ den.
sebin-
kendi üzerine serpmek, püskürmek; atır sebin: kendi kendine ıtır sürmek.
seelik-
: eelikkenden seelikti: aşırı derecede heyecana geldi.
sekekte-
= sekeñde-.
sekeñde-
1. titremek, silkinmek mes. atın perçemi yahut insanın uzun saçı hakkında); 2. saçlarını oynatarak sıçramak, sekmek.
sekeñdet-
et. sekeñde-‘ den; kamçısın sekeñdetip: kamçısını sallıyarak.
sekirt-
et. sekir-‘ den. (ör. bk. kekirtek).
sekseñde-
1. silkinmek, sallanmak, dalgalanmak (saçlar hakkında); sekseñdep cügürüp kele atat: perişan saçlarını dalgalandırarak koşup geliyor; 2. mec. hırslanmak (kızmak), hiddetle üzerine atılmak.
sekseñdet-
et. sekseñde-‘ den.
selbi-
I, sadaka vermek; fıkraya bir şey vermek. II, kuruluşunu tamamlamak; üyümdü selbip aldım: evimin kuruluşunu tamamladım, obamı gereği gibi tanzim ettim.
selde-
II, eksilmek, dinmek (yağmur hakkında); sükünet bulmak, rahat etmek; kün seldedi: yağmur bir parça dindi; akıl oylop seldedim: bir parça düşündüm ve sükûn buldum. III: seldep ak-: köpürerek ve dalgalanarak akmak, köpürerek ve bol bir şekilde akmak; seldep akkan köz caşı: sel gibi akan gözyaşı.
selden-
sel halinde akıtmak.
seldet-
et. selde- III’ den.
seldey-
1. baygın bir halde bulunmak, şuurunu kaybetmek, dona kalmak; 2. hayrete düşmek; şaşalamak; 3. hiç bir şeye ehemmiyet vermez bir halde bulunmak.
seldeyt-
et. seldey-‘ den.
seley-
= seldey-.
seleyt-
et. seley-‘ den.
selkilde-
salanmak,deprenmek, silkinmek.
selkildet-
et. selkilde-‘ den.
selkin-
silkinmek; at selkindi: at silkindi.
selpey-
çirkin, fakir, örselenmiş kıyafette bulunmak; 2. direnmek, karşı komak, muvafakat etmemek.
seltey-
= seldey-.
sementte-
çimento ile tutturmak.
semir-
semirmek, tavlamak; cel semirgen = cel semiz (bk. semiz); daha ör. bk. kaygısız.
semirt-
1. beslemek; 2. gübrelemek; cer semirt-: toprağı gübrelemek.
semizde-
yağ bağlamanın ağırlığını hissetmek; semizdep cürböy kaldı: semizlikten yürüyemez oldu.
sen-
II, donmak, kemik haline gelmek; ölüp, katıp senip kalıptır: ölüp katılaşmış, donmuştur.
sendel-
1. çok ağır yürümek, yorgunca gitmek; sendele basıp kele atat: çok ağır yürüyüp gelmektedir; 2. mec. çile çekmek.
sendelt-
et. sendel-‘ den.
sendirekte-
adımlarını zor atarak yürümek (mes. ağır hastalıktan yeni kalkmış adam hakkında).
seney-
sertleşmek, kemik kesilmek.
sençile-
: sençilep: senince, senin gibi; mında sençilep beker cürgön kişi cok: burada senin gibi işsiz dolaşan kimse yoktur; katın- balaluu kişi sençilep cüröbü?: aile sahibi olan kimse senin gibi hareket eder mi?
sep-
III, sepmek, dökmek (hububatı). saçmak, ekmek (tohumu), püskürmek; dökmek (mayii).
sepkilden-
çille örtülmek, çillenmek.
septe-
düzeltmek, yoluna koymak; eptep septep: türlü çareler ve usullerle hareket etmek, her türlü çarelere başvurarak; eptep septep ookat kılğan: zor geçiniyor.
septeş-
biri birine yardım etmek, ihtiyaç zamanında mevcudu aralarında paylaşmak.
septir-
et. sep III’ ten.
serbey-
çok küçük veya, güç görünür olmak, zor gözükmek (herhangi bir küçücük nesne hakkında); tört çömölö çöp kepenin üstündö serbeyip turat: samanlığın üstünde dört tane kuru ot yığını sivrilip duruyor.
serbeyt-
et. serbey-‘ den. serçi = sıykırçı.
serbeñde-
hareket etmek, kımıldamak, koşmak (herhangi bir küçücük şey hakkında).
serbeñdet-
et. serbeñde-‘ den; koldorun serbeñdetip: (sıska) kollarını sallıyarak.
serele-
araları hafifçe açılmış olan dört parmakla ölçmek (karş. sere II).
serepçile-
elayasını gözlerine yaklaştırarak yahut dürbünle dikkatle bakmak.
serey-
tek başına sivrilip durmak.
sereñde-
1. hareket etmek (küçücük şey hakkında: çocuk, tavşan gibi); 2. sivrilip durmak (herhangi bir küçük nesne hakkında).
sereñdet-
et. sereñde-‘ den; kulakçındın eki kulağın sereñdetip koyo ciberip: kulakıl kalpağın iki kulağını boş bırakarak.
sergi-
1. havalanmak, tazelenmek, (güneşte, havada) kurumak et veya balık hakk.); kir sergisin-: bırak çamaşır bir parça havalansın ve kurusun; kün sergidi: hava bir parça açıldı; köönüm sergidi: bir parça rahat ettim; kendimi iyi hissediyorum. 2. bir şeyin içinden düşmek; kurtulmak.
sergigensi-
hafifçe havalanmak, bir parça kurumak.
sergit-
dinlendirmek, tazelendirmek, rahatlandırmak; at sergitip al-: atları bir parça dinlendirmek.
serinde-
birinde sözünün tekidir.
serme-
sallamak, kapmak maksadiyle eli şiddetle uzatmak; kanat serme-: kanat çırpmak; kol serme-: 1) kasdetmek, tasaddi eylemek; 2) zaptetmeye çalışmak; kalem serme- mec. yazmak.
sermegile-
et. serme-‘ den; kanattarın sermegilep: kanatlarını çırparak.
sermel-
mut. serme-‘ den; bugünkü kün 16 ğa sermelding: bugün 16- ncı yaşına bastın; abanı karay sermeldi: o havalandı, yükseklere doğru uçtu; tañ sermeldi: şafak söktü.
serp-
sallanmak, anî bir hareket yapmak, bir yana atmak (mes. av köpeği tilkiyi); (güreşte) öteki pehlivanı çelme atılmakla bir yana fırlatmak; serperimde balıktı, çayan kelip suğundu folk. (oltaya takılan) balığı çekip çıkarayım derken, yayın balığı yanaştı ve o balığı yutuverdi; murut serp-: bıyığı kırpmak; kaş serp-: (kırıtarak) kaş oynatmak.
serpil-
yeltenmek, silkinmek; tuman serpildi: sis dağıldı.
serpilt-
et. serpil-‘ den.
serpiş-
II, biri birine yapışmak ve çekmek; kapışmak, tutuşmak.
serptir-
et. serp-‘ ten; murut serptir: bıyıkların ortasını kesmek; kaş serptir-: kaşı kesmek suretiyle inceltmek.
serüündö-
serinleşmek, serüündöp cür-: soğuğa da, sıcağa da katlanmadan, mutedil havada gezmek.
serüündöt-
serinletmek, soğutmak.
seste-
tehdit etmek; gözdağı vermek; korku salmak.
sestey-
afallamak; (korkudan) donakalmak; korkarak durmak.
seyrektel-
seyrekleşmek, seyrek ve nadir tesadüf edilir olmak.
sez-
III, sezmek, duymak, farkına varmak, önceden hissetmek.
sezden-
hiddetlenmek.
sezgen-
iltihap yapmak; aldınan sezgenen kişi: belsoğukluğu veya diğer bir zührevî hastalıkla musap olan adam; kabırğadan sezgen-: zaturriye ile hastalanmak.
sezikten-
hissedilmek, sezilmek.
seziş-
müş. sez- III’ ten.
señsel-
dalgalanmak (saçlar hakkında), señselgen suusar tebetey: tüyleri kabarık zerdeva kürkünden kalpak.
señselt-
et. señsel-‘ den; çaç señselt-: saçları ürpertmek, kabartmak.
sibirlet-
tar. Sibirya’ ya kürek cezasına sürmek.
silk-
titremek.
silkin-
silkilmek.
silkiş-
hep beraber silkmek.
simşit-
et. şimşi-'den.
sirkekte-
kendini keyifsiz hissetmek (çocuk hakkında).
sirkekten-
= isirkekten-.
sirkele-
sirkelenmek, sirke ile kaplamak.
sirpilde-
= zirkilde-.
sistemdeş-
bir sisteme girmek, sistemleşmek.
sistemdeştir-
sisteme komak; sistemleştirmek.
sistemdeştiril-
sisteme konulmak; sistemleştirilmek.
sitatta-
= tsitatta-.
siy-
işemek; tuzğa siy- bk. tuz.
siydik-
sidik, idrar; kara ayğırdın siydiginen bolğon kulun: kara aygırdan doğan tay; siydiydir, catını başka: babları bir, anaları başka olan (çocuklar); aram siydik: piç; Azizkandın Almambet- aran siydik uulu eken folk. Almam- bet, Azizkanın gayri meşru oğlu imiş.
siydir-
et. siy-‘ den; atıñdı siydirip al: atını işet; tuzğa siydir- bk. tuz.
siygelekte-
1. tekrar tekrar, sık sık işemek; 2. mec. aşırı derecede hiddetlenmek, acı acı bağırarak sövmek.
siygiz-
= siydir-.
siypa-
= sıyha-.
siñ-
simek, kökleşmek, hazmedil- mlk (mideye geçen yiyecek hakkında); sööğünö siñgen: eti ve kanına girip kökleşmiş.
siñir-
1. sindirmek, benimsemek, hazmetmek (yemeği); emgek siñir-: emek vermek, zahmet etmek; emgek siñirgen artist: emekli, emektar artist; 2. mec. benimsemek, kendine alıkomak.
siñirt-
et. siñir-‘ den; emgek siñirt-: emek verdirmek, istismar etmek.
siñiş-
müş. siñ-‘ den.
siñiştir-
temessül ettirmek.
sok-
1. vurmak, dövmek, çarpmak (kalp, nabız hakkında); cetkire sok-: gereği gibi vurmak; tamırı soğot: nabzı tepiyor; 2. demiri dövmek; temirdi kızığanda sok.: demiri tavında dövmeli; örmök sok: cul dokumak; 3. örmek; meley sok-: eldiven örmek.
sokolo-
pullukla sürmek, yer sürmek; soko sokolop cürgön dıykan: çift sürmekle meşgul olan çiftci.
sokoolo-
= sokolo-.
soksokto-
seke seke koşmak; uylar kaçat soksoktop: folk. inekler sıçrıya sıçrıya koşuyorlar; ceti baştuu al kempir sokusuna minip, soksoktop: folk. yedi başlı öteki kocakarı havanına binmiş ve sıçrıyor.
soksoy-
sivrilip durmak, öne doğru çıkık durmak; cılanbaş soksoyup olturat: açık başını öne doğru çıkararak oturuyor.
soksoñdo-
kabarık, örperik olmak; bir kuru ot yığını gibi durmak (saçlar hakkında).
soksoñdot-
kabartmak, örpertmek; bir kuru ot yığını gibi yükseltmek (saçları).
soksuy-
= soksoy-.
soktuk-
takılmak (kusur aramak) takılgan olmak; bir şeye çarpmak, çatışmak; coldo coldoşuma soktuğa ötkün: geçerken arkadaşıma söyle bir uğra.
soktuktur-
et. soktuk-‘ tan.
sokula-
havanda dövmek.
sokulat-
havanda dövdürmek.
sokuray-
kör olmak; kör gibi gözükmek.
sokuy-
sivrilip durmak; sokuyup oltur-: biçimsizce oturmak (açık baş ile); başı sokuyğan: başı sivrıdir; emne sokuyasıñ, barsañ bolboydu?: ne (burada) diklip duruyorsun, gitsen olmaz mı?
sokuyt-
et. sokuy-‘ dan.
solbu-
: at butun solbup turat: at kâh bir ayağına, kâh öteki ayağına basıp duruyor.
soldoy-
1. gevşemek, sölpümek; sol doyup catıp kaldı: uzandı, yattı (bacaklarını ve kollarını ne topladı, ne de uzattı); soldoyup oozdu açıp karap curöt: gevşek ve ağzı açık geziniyor; soldoyğon: hareketsiz ve çolpa; 2. uzun yahut yüksek ve biçimsiz olmak; soldoyğon neme anı kantip kötöröm? hantal bir şeydir onu nasıl kaldırayım?
solkulda-
1. esnemek (uzayıp kısalmak), sallanmak; solkuldağan çıbık: bükülgen çubuk; solkudapıyla-: hıçkırarak ve vücuduyle sarsırarak ağlamak; 2. tam tazeleik çağında bulunmak; sokuldağan ciğit: terü taze delikanlı; solkuldap turğan caş ösümdük: taze ve usareli bitki.
solkuldat-
et. solkulda-‘ dan.
solo-
1. (hapse) kapatmak; 2. tıka basa doldurmak, tıkmak.
solot-
et. solo-‘ dan.
soloğoylon-
sol elle iş görmek (solak hakkında).
solu-
1. solmak; 2. = solukta-; solup solup: sık sık soluyarak.
solukta-
1. solumak, şiddetle ve sık sık nefes almak (sıcaktan, yorgunluktan, nefes darlığından); 2. hıçkırıkla ağlamak.
soluktat-
et. soluta-‘ dan.
somdo-
kalıp yapmak, ihzarî bir şekil vermek, eer somdo-: eyer kaltağı yapmak.
somdol-
pas. somdo-‘ dan.
somdot-
et. somdo-‘ dan.
somolo-
takriben, umumî olarak tayin eylemek; yekûnunu hesaplamak.
somoolo-
= somolo-.
sonundat-
bir işi iyi yapmak.
sonurka-
taaccup etmek; şaşmak; bir şeyi olağanüstü, tuhaf ve acaip saymak; bir şeye kapılmak, candan verilmek; sonurgabay turğan keppi?: taaccube değer söz değil midir?
soodala-
1. bir şeyi satmak gayesiyle hareket etmek; 2. (Acc. ile) satmak.
soodalaş-
pazarlık etmek.
sool-
tükenmek. kuruma; kaynap atıp soolup kaldı: kaynayıp tükendi, yalnız dibinde kaldı; köz dörü kirip soolğondoy: gözleri büsbütün batmıştır.
soolo-
soola-, teşkin etmek, teselli vermek; aldap soolop: her türlü öğütlerle, tatlı sözlere avutarak, tatlı sözlerle igfal ederek.
soolot-
soolat-, teskin eylemek; teselli etmek.
soolt-
yok etmek, kökünden kaldırmak, helâl etmek, kurutmak.
sooltul-
yok edilmek, kökünden kaldırılmak.
sooluk-
III, sükunet bulma, susmak, dinmek, gevşemek.
sooron-
sükunet bulma, teselli bulmak, avunmak.
soorop-
teskin eylemek; teselli vermek; cakşı- sözü menen soorotot, caman- tokmoğu menen ıylatat: ats. iyi adam sözü ile teselli verir, kötü adam ise tokmağiyle ağlatır.
soorula-
1. sağrıya vurma; 2. sağrıyı ısırmak (aygır hakkında).
soorulat-
(manaca) = soorula-.
sooğala-
: can sooğala-: hayatını kurtarmak, aman istemek.
sopusun-
sofuluk taslamak; sopusuñan moldonun üyünön ceti kamandın başı çağıptır ats. (harf.: sofuluk taslıyan hocanın evinden yedi yaban domuzunun kafası çıkmış).
sordur-
et. sor-‘ dan.
sordurt-
et. sordu-‘ dan.
sorokko-
= soroñdo-.
soroktoş-
= soroñdoş-.
soroy-
= soroñdo-; tam üydün töbösünön soroyup çıkkan kermey: ev çatısından sivrilip çıkan baca.
soroyt-
et. soroy-‘ dan.
soroñdo-
1. sivrilip durmak; yukarıya doğru çıkı durmak; 2. kütlenin içinden temeyyüz etmek (başlıca, menfi sıfatlarla).
soroñdot-
1. yukarıya doğru sivrilmek; 2. kütlenin arasından temeyyüz ettirmek (başlıca, memfi sıfatlarla).
soroñdoş-
müş. soroñdo-‘ dan.
sortot-
et. sortto- ‘ dan.
sortto-
tasnif etmek, çeşitlere ayırmak.
sorttol-
tasnif edilmek, çeşitlere ayrılmak.
soruk-
bir parça kurumak.
sorul-
emilmek.
sorun-
II, emmek temayülüne malik olmak, boyuna yemek istemek, yemeğe düşkün olmak; soruñan: yemeğe düşkün.
sorğuz-
et. sor-‘ dan.
sotto-
mahkemeye vermek.
sottol-
mahkemeye verilmek.
sottoş-
(birisiyle) mahkemede duruşmak, davalaşmak.
sottoştur-
mahkemede duruşturmak; mahkemeye başvurmıya sebep olmak.
soy-
II. deri yüzmek; kesmek (hayvanı); soyup kaptağanday: burnundan düşmüş gibi, tıpkısı; balası atasına soyup kaptağanday: oğlu babasının burnundan düşmüş.
soydur-
et. soy- II’ den; cer soydurup kelişet: folk. gayet çokolarak geliyorlar.
soylo-
sürünmek (yılan hakkında), karnı üzerinde sürünmek (insan hakkında), içeriye süzülerek girmek, içeriye çekilmek; cılan çeptün arası menen soylodu: yılan otların arasında süzüldü.
soylokto-
= soymoñdo-.
soylot-
et. soylo-‘ dan; biröön soylotuu: onlardan birini öldürdü.
soymoñdo-
kıvrılmak.
soymoñdot-
et. soymoñdo-‘ dan; tıl soymoñdot-: dilini çıkarmak (yılan hakkında).
soyolon-
şiddetle ileri atılmak (kütle hakkında).
soyul-
sopa; duşmandın soyulun soktu: düşman tarafından muharebe etti, düşmanın menfaatlarını müdafa etti; kök soyulun kötörüp çıktı: sopasını kaldırarak ortaya çıktı; mec. kudurmuşçasına karşı çıktı (muhalefet gösterdi). II, pas. soy- II’ den.
soyulda-
sopa ile dövmek.
soyuldaş-
II, biri birini sopa ile dövmek; sopa ile dövüşmek.
soyult-
et. soyul- II’ den; cer soyult = cer soydur – (bk. soydur-).
soyuzdaş-
ittifak akdetmek.
soyuş-
II, müş. soy- II’ den.
soyğolokto-
yukarıdan aşağıya doğru kaymak.
soyğuz-
= soydur-.
soz-
uzatmak, çekmek.
sozduk-
uzamak uzun sürmek; ün sozduğup uğulup turdu: ses uzayıp işitilip durdu; iş sozduğup ketti: iş uzadı.
sozduktur-
et. sozduk- ‘ tan.
sozdur-
et. soz-‘ dan; tizgin cayıp ciberip, atının arışın sozdurup ciberdi: atını dolu dizgin bırakarak, onun adımlarını hızlattı.
sozolon-
çekilmek, uzamak, uzayıp gitmek, tütün sozolonot: duman uzuyor; sozolonup ırda-: monoton ve uzatarak ırlamak, şarkı söylemek.
sozolont-
et. sozolon-‘ dan.
sozul-
II, uzayıp çekilmek, uzamak; sozulup ele olturat: rahat ve sesiz oturuyor.
sozult-
et. sozul- II’ den.
sozğula-
it. soz-‘ dan.
sozğunda-
bir parça uzamak, sürüncemede kalmak; iştin ayağı sozğundadı: işin sonu uzadı.
soğol-
çarpmak, vurulmak; çülündöy tütün soğulat: şerit gibi duman kıvrıla kıvrıla yükseliyor.
soğuş-
II, dövüşmek; muharebe etmek.
soğuştur-
et. soguş- II’ den.
suktan-
imrenerek bakmak; hırs ve haset uyandırmak.
suktandır-
= suktant-.
suktant-
imrendirmek, haset uyandırmak.
sula-
1. uzamak, uzanmak, uzanmak, uzanıp yatmak. yan gelmek, yayılmak; 2. mec. takattan düşmek, kuvvetten düşmek; 3. mec. hareketten kalmak, ölmek.
sulkuy-
:sulkuyup cat- = sulk cat-(bk. sulk).
suluula-
bezemek, süslemek, güzelleştirmek.
suluulat-
et. Suluula-‘dan.
sumsay-
ciddi.vakur bir tavır takınmak; sumsayğan sulu: vakur dilber.
sumtur-
samtır sözünün tekidir.
sun-
uzatmak sunmak; kol sun-: el uzatmak.
sunal-
1. uzanmak, suanlıp cat-: yan gelip yatmak, serilmek (yatmak) yayılıp yatmak; 2. uzun boylu ve endamlı olmak.
sunaly-
uzatmak (diyelim, ayakları) sunaltıp ayaklarını uzatarak.
sundak-
uzamak, ( uzun olmak), uzun sürmek; oorosu sundağıp ketti: hastalığı uzadı.
sundur-
öne doğru uzatmak; bir hedefi gözlemek.
sunduy-
kas katın olmak (uzamış çekilmiş durumda).
sunduyt-
et. Sunduy-‘dan; betine bir ak nemeni caap, sunduytup, mınday alıp koyuptur: (ölünün) yüzünü beyaz bir şeyle örterek, kas katı olmuş halde bir yana çekti
sunul-
uzatılmak, sunulmak.
sunuñkura-
bir parça çekmek; hafifçe uzatmak.
sunuş-
II, müş. sun-‘dan.
sura-
1. sormak; rica ermek; 2. hükmünü yürütmek, idare etmek.
sural-
sorulmak,sorguya çekilmek, rica edilmek.
suralış-
müş.sural’dan.
suramcalda-
= suramcıl-.
suramçı-
II, soruşturmak.
suramçıla-
soruşturmak; bir çok yerlerde ricalarda bulunmak.
suran-
ricada bulunmak, müsaade istemek, inceden inceye sormak, dilenmek; dem alışka suranat: mezuniyet almak için ricada bulunuyor.
suranıl-
sorulmak; tömönkü adres menen bildirüülörü suranıtat: aşağıdaki adrese haber verilmesi rica olunuyor.
surat-
et. sura-‘dan; suratpay ayttı:sordurmadan kendiliğinden söyledi; at suratı ciberdi: at rica ederek gönderdi.
suraş-
biri birini soruşturmak, biri birinin sıhhatini sormak.
suraştır-
soruşturmak.
surdan-
korkunç bir çehre göstermek, tehevvüre gelmek, (hiddetten) yüzü sararmak.
surdant-
et. Surdan-‘dan.
surlan-
= surdan-.
surnayla-
flavta çalmak.
surnaylat-
et. Surnayla-‘dan.
sustay-
düşünceli, somurtkan ve sukuti olmak; sustayıp kara-: hazin ve somurtarak bakmak.
suu-
II, soğumak; kızuu iştin ayağı suuğança: ihtiraslar sükun bulunca, gerginlik kalkınca.
suula-
ıslatmak.
suulan-
ıslanmak.
suulat-
et. Suula-‘dan.
suun-
soğumak; denesi bir ısıp, birsuunat: vucudu kah kızıyor, kah soğuyor.
suur-
II,çekip çıkarmak, yolmak, sürükleyip çıkarmak.
suurt-
st. Suur- II den.
suurul-
sürükleyip çıkarılmak; kökünden koparılmak; suurulğan yahut koldon suurulğan: çevik, atik, ele avuca sığmıyan: çattan suurulğan at: ateşin at.
suusa-
susmak.
suusat-
susatmak.
suut-
II, soğutmak; at suut-: atı idman ettirmek, koşulara hazırlamak için atı inceltmek; izin suutpay: izini soğutmadan.
suuş-
biri birinden soğumak; biri birini sevmez olmak.
suykay-
1. kırıtmak, nazlanmak; 2.süzülerek yürümek; 3. ciddi, vakur bir tavır takınmak.
suysal-
II, kırıtarak yürümek; suysala bas-: işve yaparak yürümek.
suyul-
1. cıvıklanmak; 2. seyrekleşmek (kuyuluğu bitmek); ak sakalı suyulğan folk. beyaz sakalı seyrekleşmiş.
suzdan-
somurtmak, surat asmak.
suñula-
it. sun-‘dan.
suğaktan-
haris olmak (yemek hususunda).
suğart-
sulamıya bırakmak yahut zorlamak.
suğarıl-
iska ve irva edilmek
suğun-
büyük yiyecek parçasını ağzına koymak; yutmak; suğunup iy-: büyük bir parçayı birden yutuvermek.
sögün-
sövüp – saymak.
sögüş-
II, müş. sök- II’ den. III, biri birini sövmek; sövüp saymak.
sök-
II, sökmek; (dikiş yerinden) ayırmak.
sölbürö-
çelimsiz, yoluk, nahif olmak.
söldöy-
biçimsiz olmak (arık ve uzun boylu adam hakkında).
söldöyt-
et. söldöy-‘ den.
sölpöy-
= sölpüy-.
sölpöñdö-
atı yeldirerek gelmek (kötü giyinmiş ve ata binmiş adam hakkında).
sölpüy-
sölpük olmak, sölpümek.
sölpüyt-
et. sölpüy-‘ den.
sölököttön-
kurulmak, nazlanmak, kırıtmak; attan tüşür dep, sölököttönüp turbadı: nazlanmadı ve attan indirsinler diye bekleyip durmadı.
söykö-
I, büyük küpeler mahrut şekilnde olup, kulağa takılır, gerdana ve göğse sarkar. II, sürtmek; sürüştürmek;söyköy- söyköy söz aytat: sözle dokunuyor, dokunaklı söz söylüyor.
söykön-
sürtünmek.
söykönüş-
müş. söykön’ den; sen mağa söykönüşpö: sen bana takılma, ilişme.
söylö-
= süylö-.
sözdö-
=süylö-.
sööktö-
: sööktöp ooruyt: kemiğine kadar ağrıyor ( ağrı kemiğe işliyor).
sööktöş-
II, dünür olmak nikah yoliyle akraba olmak.
söölöttön-
ciddi, vakur bir tavır takınmak.
söölöttönt-
ciddi, azametli bir tavır takınmak.
söön-
= süyön-.
söğül-
sökülmek (dikiş yeri hakkında); tigişinen sögüldü: dikiş yerinden söküldü; tañ sögüldü: şafak söktü.
sükö-
sürmek, sürtmek; baldı naña süyködü: ekmeğe bal sürdü.
sülküldö-
mevzun ve seri hareketler yapmak; süzülerek gitmek (iyi yorga hakkında) ; sülkükdöğön corğo: mevzun ve yumşak yürüyüşle yürüyen yorga; 2. bazı azalarını güzel ve kırıtarak oynatmak.
sülküldöt-
et. sülküldö-‘den.
sümbölö-
harbi ile doldurmak.
sür-
III. 1. sürtmek, rendelemek (rende, planya ile), kazılmak; 2.ileri hareket ettirmek; hüküm sürmek; dooron sür-: yahut door sür,: hüküm sürmek; tañ sürgöndö: şafak sökerken; ömür sürmek, var olmak, yaşamak.
sürdö-
sıkılmak,mahcup olmak, şaşırmak, afallamak.
sürdön-
(manaca) = sürdö-.
sürdönt-
et. sürdö-‘den.
sürdük-
sürçmek ( ayakları sürüklerken); sürdügüp barıp, cığıldı: ayağı sürçtü ( ve bir müddet sürüklendikten sonra) düştü; at sürdügüp barıp uzununan tüştü; at sürdügüp barıp uzununan tüştü: atın ayağı sürçtü ve düşerek yere serildi.
sürdür-
et. sür III’ten.
sürgülö-
et. sürgülö-‘den.
sürnöttö-
=sünnöttö-.
sürsü-
1. açık havada kurutulmak(et,balık hakkında); 2. mec. uzun zaman yatıp kalmak.
sürsüt-
1. açık havada kurutmak (eti, balığı); 2. mec.uzun zaman yatmaya bırakmak.
sürsütül-
açık havada kurulmak (et, balık hakkında).
sürt-
sürtmek közgö sürtörgö cok: göze sürmek için bile yok (aşırı kıt).
sürtül-
pas. sürt-‘ten; közö sürtülgöndöy boldu: göze sürülecek gibi (kıt) oldu.
süröttö-
tasvir etlemek, tersim etmek, resimlerle bezemek.
süröttöl-
tersim, tasvir edilmek, resimlerle donatmak.
süröttür-
et. süröt- II,’den.
sürül-
pas. sür.- III’ ten; tañ sürüldü: şafak söktü.
sürült-
et. sürül-‘den.
sürün-
memleketten sürülmek; sürgünde sürünmek.
sürüş-
müş. sür, III’ten.
süy-
I, 1. sevmek; 2. öpmek; betten süy-: yanaktan öpmek; 3. okşamak; karğa süyöt balasın < appağım> dep ats. : karğa dahi yavrusunu diye sever. II, toplayıp bağlamak (atın kuyrugunu, yelesini, perçemini).
süydür-
et. süy- I, II’ den.
süykön-
1. sürtünmek, ilişmek; 2. kendine sürmek, bir şey sürünmek, pudra sürmek.
süylö-
söylemek.
süylön-
1. paylamak, azarlamak; almağa süylöndü: o, beni payladı: 2. sayıklamak, kendi kendine söylenmek; özünün özü süylönö berdi: kendi kendine söylendi.
süylönt-
et. süylön-‘den.
süylönül-
pas. süylön-‘den.
süylöt-
söylemeye bırakmak yahut zorlamak.
süylöş-
konuşmak, sohbet etmek.
süylöştür-
et. süylöş-‘ten.
süyrö-
sürüklemek, yerde çekerek götürmek.
süyröl-
sürüklenmek, yerde çekilmek.
süyrölt-
et. süyröl-‘den; etegin süyröltüp: eteklerini (yerde) sürükliyerek.
süyröt-
sürükletmek.
süyröttür-
et. süyröt-‘den.
süyrötül-
sürükletilmek.
süyrötüñkürö-
hafifçe sürüklemek.
süyröñdö-
eteklerini sürükliyerek yürümek.
süyröñdöt-
et. süyröñdö-‘den; kağazga süyröñdötüp bir demeni cazıp koydu: kağıt üzerine bir şeyler karaladı.
süyrülö-
uzunca, mustatil, mahrutî yapmak; uzunca, mahrutî şekil vermek.
süyrülöt-
et. süyrülö-‘den.
süyö-
dayanmak, desteklemek, tutmak (müzaheret etmek).
süyömöldö-
yardım etmek (tutmak); müzaheret, muavenet etmek.
süyön-
dayanmak, söykenmek, yaslanmak.
süyül-I
. sevilmek.
süyül-II
pas. süy II’den ; cal-kuyruğu süyülüp çubatuudan ötkön bayge atı: yelesi – kuyruğu toplanıp bağlanmış ve çubatuu boyunca geçirilmiş (bk. çubatuu) koşu atı.
süyült-
et. süyül- II’den.
süyün-
sevinmek.
süyünt-
sevindirmek; sürögümdü süyüntüü: kalbimi sevindirdi.
süyüş-
sevişmek.
süz-
1. süsmek, tos vurmak: 2. yüzmek; suudan süzüp ketti: suda yüzüp gitti; 3.süzmek: sözgeçten geçirmek; 4.sepetle balık avlamak; 5. köz süz-: kırıtarak, umut vererek gözü yarı kapamak; kunacın közün sözsö, buka cibin üzöt ats.: dana göziyle süzerse, boğa ipini koparıyor.
süzdür-
et. süz-‘den; at menen suuğa süzdürdüm: atı suda yüzdürerek geçtim; muzoo kezeginen süzdürüp, korkup kalıptır: gençliğinden beri korkutulmuş ve şimdi de hep korkuyor.
süzöktö-
müzmin hastalıktan ıstırap çekmek; köptön beri süzöktöp cüröt: coktan beri rahatsızdır.
süzül-
I, delik – deşik olmak. II,güzel ve sâkin bir çehreli olmak (insanın gülmediği ve ağzını açmadığı zaman); süzülüp uktap catat: sâkin bir halde uyuyor.
süzüş-
müş. süz-‘den.
süzüştür-
et. süzüş-‘ten.
süñgü-
saplanmak; ayza süñgüdü: mızrak saplandı; şaardı közdöy süñgüdü: şehre doğru istikamet aldı.
süñgüt-
et. süñgü-‘den.
sıdır-
kazımak.
sıdırımda-
hafif surette esmek (rüzgâr hakkında); soğuk yapmak, hafifçe ayaz olmak.
sık-
sıkmak; kir sık-: çamaşırı sıkmak; bit sık-: bitleri ezmek.
sıkta-
acı-acı ağlamak, tasalanmak; ıylap - sıktap yahut ıylay – sıktay: acı – acı ağlıyarak; oonup – sıktap kaldıbı? hastalandı mı yoksa?.
sıktat-
et. sıkta-‘ dan.
sıktır-
et. sık-‘ tan.
sıla-
1. sıvamak, sıvazlamak, okşamak; sılap – sıypap asıradım: üzerine titriyerek besledim; 2. sılay cüktö-: tam denki derli toplu yükletmek.
sılan-
kendi kendini sıvazlamak; taranıp sılanıp: kendine çeki düzen vererek.
sılañda-
kırıtmak.
sılağıla-
sıvazlamak; sakalın sılağılap: sakalını sıvazlıyarak.
sıltı-
hafifçe aksamak; sıltıp basıp cüröt: hafifçe aksayarak geziyor; at bir butun sıltıp kalıptır: at bir ayağı ile hfifçe aksıyor.
sımpay-
sımpıy-, endamlı olmak.
sın-
III, 1. kırılmak; 2. iflâs etmek.
sına-
müşahede etmek, denemek, sınamak, tadını bakmak, tenkit etmek.
sınal-
II, tecrübe edilmek, denenmek, sınalmak; sınalğan colbaşçılık: denenmiş rehberlik.
sınat-
et. sına-‘ dan.
sınaş-
müş. sına-‘ dan.
sında-
= sına-; calğanın çının sındaymın folk: yalanın, doğrulığun neresinde olduğunu meydana çıkaracağım.
sındal-
= sınla- II.
sındat-
= sınat-.
sındaş-
evsafça denk olan.
sındır-
1. kırmak, yırtma; 2. iflâsa kadar götürmek.
sındırt-
et. sındır-‘ dan.
sıpatta-
1. tasvir etmek, tavsif eylemek; 2. aşırı derecede övmek, göklere çıkarmak.
sıpılda-
= zıpılda-.
sırakta-
çifte atmak, kıç atmak.
sıray-
kütleden ayrı bulunmak, tek başına kalmak.
sırda-
boyamak, boya sürmek, cilâlamak.
sırdal-
boynmak; cilâlanmak.
sırdat-
et. sırda-‘ dan.
sırdaş-
II, biri birine sırlarını söylemek.
sırdaştır-
et. sırdaş-‘ den.
sırgana-
kaymak.
sırkoola-
hastalanmak.
sırt-
1. dış taraf, dış görünüş; sırttan okutuu yahut sırttan okuu: muhabere ile tedris; sırttan kes-: gıyaben hükmetmek: sırttan kesil-: gıyaben mahkûm olmak; sırt sal-: hasmane ve beğenmiyerek muamele etmek, surat asmak, küsmek; sen mağa emne sırtıñdı salıp kalgansıñ?: sen bana neden küstün!; at kuyruğun sırtına salıp (yahut basıp) oynoktop ketti: at kuyruğunu dikerek ve kıç atarak gitti; 2. sırt (bıçağın, palanın); bıçaktın sırtı: üzerindeki düz ova, yayla.
sırğanakta-
= sırğana-.
sıy-
III, sığmak; cerge sıyar iş emes: yere sığacak iş değil (havsalanın almadığı bir iş); oozğo sıyar kep aytsañçı: (adamakıllı ve işe ait söz söylesene).
sıyaktan-
benzemek, andırmak; çoñ kişi sıyaktanıp: büyük adama benziyerek, büyüklük taslıyarak; mağa kereksiz sıyaktanat: bana luzümsüz gibi gözüküyor.
sıyaktanış-
müş. sıyaktan-‘ dan.
sıyaktat-
benzetmek; benzer hale komak; özünün ömür bayanı sıyaktatıp: kendi tercemei haline benzeterek.
sıydı-
et. III’ ten.
sıykırda-
1. büyülemek, sihirlemek; 2. es. hipnoz yapmak.
sıykırla-
= sıykırda-.
sıyla-
hürmet ve takdir göstermek, ikram etmek, ağırlamak; seni emine menen sıyladı?: seni ne ile ağırladı.
sıylan-
mut. sıyla-‘ dan; orden menen sıylañan: nişanla mükâfatlandırılmış.
sıylat-
et. sıyla-‘ dan.
sıylaş-
II müş. sıyla-‘ dan.
sıylı-
II, yerinden oynamak, kımıldamak.
sıylıktır-
et. sıylık- II’ den.
sıylığış-
biri birine sıkışmak, yaklaşmak; biri birine sıkışık oturmak.
sıymıktan-
iftihar etmek; biz süyünöbüz cana sıymıktanabız: biz seviniyoruz ve iftihar ediyoruz.
sıypa-
sıvazlamak, okşamak; upa sıypa-: pudra sürmek, ak düzgün sürmek.
sıypal-
kaybolmak, yok olmak, yerin dibine batmak, kökünden kaldırmak; körkünön sıypaldı: cemalinden mahrum oldu.
sıypala-
sıvazlamak, elle yoklamak, araştırmak, el yordamiyle harekette bulunmak; toppasañ, sıypalap kal: farkına vardın, tam hedefe isabet ettin.
sıypalat-
et. sıypala-‘ dan.
sıypat-
et. sıypa’ dan.
sıypırla-
rakamlar koymak, sıra numarası koymak.
sıyralat-
: üç – tört sıyralatıp cutup: üç dört defa yutarak.
sıyın-
1. hürmetle iğilmek; 2. himayeye sığınmak; atasına sıyındı: babasının himayesine iltica etti: sığındı; kert başına sıyınat: yalnız kendine güveniyor; küçünö sıyınıp: kuvvetine güvenerek.
sıyınt-
II. 1. hürmetle iğilmeye zorlamak; 2. himate aratmak; üyünö sıyınttım: evinde saklanmıya mecbur ettim, ben onu evine sığındırdım.
sıyınuu-
hürmetle iğilme.
sıyınış-
müş. sıyın-‘ dan.
sıyır-
sıyırmak, kabuğunu soymak; üy sıyır-.: keçe evin örtüsünü kaldırmak.
sıyırt-
et. sıyır-‘ dan.
sıyırtmakta-
ilmik yapmak; moynuna sıyırtmaktap arkan saldı: boynuna ilmik yaparak kement geçirdi.
sıyırıl-
sıyrılmak, kabuğu soyulmak; üy sıyrıldı: keçe evin örtüsü kaldırıldı.
sıyırış-
hep beraber sıyırmak.
sıyış-
mut. sıy- III’ ten; sıyışıp tura albayt: bir biriyle geçinemiyorlar.
sız-
II, 1. çizmek, çizgi geçirmek; sızıp uç-: süzülerek uçmak; asmanda corular sızıp kele catat: gökte akbaba kuşları süzülerek uçup geliyorlar; 2. dokumak (kordeleyi); sızmasız bk. sızma 2, 3. teraşşuh etmek, sızmak; may sızıp çıktı: (daracık delikten) yağ sızdı; atadan sızbay kalsamçı: folk. keşke doğmamış olsaydım!; 4. sıvışmak; sızsam dep turam: bir yolunu bulup sıvışmayı düşünüyorum; 5. keçeten bei daam (yahut tamak) sızğanım cok: dünden beri hiçbir şey yemedim; içimden sızdım: sabır edip kendimi tuttum.
sızda-
sızlamak (ağrımak); zonklamak; sızdap ıyla-: acı acı (fakat sesle değil) ağlamak.
sızdat-
şiddetli ağrıyı mucib olmak.
sızdaş-
müş. sızda-‘ dan.
sızdır-
1. çizdirmek; 2. atıhızlıca koşturmak.
sızğırt-
et. sızğır-‘ dan.
sızğırıl-
mut. sızğır-‘ dan.
sızğırılt-
et. sızğırıl-‘ dan.
sızıl-
I= sızda-; armandarı ar tamırda sızılğan: tâ ruhunun derinliklerine kadar küsmüştü (harfiyen; bütün daarlarında küsme sızıyı mucib olmuştu). II, 1. çizilmek (çizgi hakkında), bir hat gibi uzamak; 2. sızılıp uç-: kanatlarını gerip kımıldatmadan uçmak; 3. sızıla – sızıla karayt: ciddiyetle, vekarla (aynı zaanda güzel) bakıyor; 4. sızmak, akmak; biz atanın belinen sızılıp, ene kursağınan cay alğan kezibizde ele: bu, daha biz doğmamışken olmuştu (harfiyen; daha bir baba belinden akarak, ana karnında yer tuttuğumuz zaman).
sızılt-
et. sızıl II’ den; sızıltıp cönöp kaldı: (atlı) dolu dizgin koşturdu.
sığıl-
sıkılmak, kısılmak, ezilmek.
taakta-
gürlemek, takırtı yapmak.
taam-
tanımak; itiraf etmek.
taanıldır-
et. taanıl-'dan.
taanıt-
tanıtmak; bul kişilerge seni taanıtkan men elem: bu adamlara seni ben tanıtmıştım; babañdı ta. anıtamî: ben sana babanı tanıtırım.; eyerdin kaşın taanıttı bk. kaş 1,2.
taanış-
II, birisiyle tanışmak, birşey hakkında malûmat almak.
taarı-
biçmek, testere ile biçmek (amudı veya boyuna olarak): ok cürögün taarıp öttü: kurşun kalbi delip geçti.
taarıl-
pas. taarı.'dan.
taarın-
darılmak; çok sözgö taarınat ehemmiyetsiz sözden darılıyor.
taarınt-
et. taarm-'dan.
taasirlen-
1. intiba almak. 2. müteessir olmak, bir şeyim tesirini duymak.
tabakta-
: tabaktap: tabak-tasbak (almak, dökmek; dağıtmak, sunmak); tabaktap tart-: tabaklarla vermek, sunmak; kazanasın eline bölüp bergen tabaktap folk.: haznesini halka cömertlikle (harfiyen.: tabaklarla) dağıttı.
tabala-
başkasının felâketine sevinmek.
tabii-
bulunmak; tabılğan akıl: gayet makul,
tabış-III
. 1. hep beraber bulmak; 2.hep birlikte kazanmak; 3. anlaşmak, barışmak
tabışta-
seslenmek, batırmak.
tabıştan-
., ses çıkarmak; tabıştağan çel: uluyan rüzgâr.
tabıştır-
1. buluşturmak; 2. barıştırmak.
taca-
(karş. cada-) nefret hissetmek; ay tıp oturup, tacadım: söylemekten bıktım.
tacat-
et. taca-'dan.
taka-
IV, sımsıkı yaklaştırmak, ya. naştırmak; tamğa taka-: duvara yanaştırmak.
takala-
nal vurmak, nallamak; attı takalasa eşek butun kötöröt ats. at nallanırken eşek bacağını kal rır; eşek takala- yahut çoçko taka-la-: boşta gezmek, işsiz dolaşmak; tiliñîdi takalaba: saçmalama, boşuna övünme; meni takalap ketti: beni kafese koyup gitti, dolandırdı.
takalat-
et. takalardan; men baldaığa takalatıp iydim: çocuklar beni kafese koydular, çocukların tuzağına düştüm.
takay-
sımsıkı, çok yakın, israrla takay işte-r özenle (sebatlılıkla) çalışmak; işençilikti foolşevikterçe takay iştöö menen aktoonu özünün milde ti dep esepteyt: özenle çalışmak suretiyle itimadı hakketmeyi kendisinin bir borcu sayıyor; planların takay turup turmuşka aşınp kelişken: kendi plânlarını onlar ısrarla tatbik ettiler; takay otur-: sıkışarak oturmak; munu takay oturğan kişi kılat: bunu yalnız üzerinde özenle duran adam yapabilir.
takla-
havanda dövemek, ufalamak, param-parça etlemek, tahrip etmek.
taklalaş-
müş. talkala-'dan.
taklan-
ufalamak, dövülmek, param parça olmak.
taklayla-
tahta ile örtmek yahut süslemek; üstü astın taktaylap salğan uy: tavanı ve dabanı tahtalardan olan ev.
takmazala-
istihza karışık paylamak, azaralmak (çok iyi, âlâ, bunun nasıl ya unuttururum 'ben sana; bakalım bu nasıl oluyormuş ve s. gibi).
taksit-
et. takşı-'dan.
takta-
III, muayyeniyet vermek, ince ve noktası noktasına hesap yapmak; alasabereseñdi taktap cürgün;: alacak verecek hesaplarında temiz ol.
taktala-
bir şeyi bir şey üzerine sıra ile koymak.
taktaylan-
tahta ile örtülmek yahut süslemek.
taktaş-
hesaplaşmak.
taktır-
et. tak-V'ten.
takı-
bıktırmak, takılmak, sırnaşmak; takıp ele surap kaldı: sualler ve soruşturmalarla canımı çıkardu
takıl-
sıkışık vaziyette, son derecede müşkülât içinde bulunmak; çöptön takıl-: kuruot ihtiyacı içinde bulun- mak.
takılda-
takırtı yapmak; takıldap ele süylöyt: beyhude yere çene çalıyor.
takıldat-
I. takırtı çıkartmak; 2. ağız: şapırdatmak;- takıldatı sor-: ağız şapırdatarak emmek; takıldatıp çatta-, bk. çatta 3.
takımda-
1. yakından takip etmek, geri kalmadan kovalamak; 2. peşi. ni bırakmamak, takılmak, kusur aramak.
takımdaş-
muş. takımda’dan.
takıray-
bitksiz kalmak, çıplak olmak.
takırayt-
bitkiden mahrum etmek, çıplak bir hale komak; baş takırayt-: matruş kafayı teşhir etmek.
tala-
soymak, yağma etmek.
talaala-
: kan talaalap ağıp turğan: kan çeşme gibi aktı.
talaalan-
. havaya savrulmak, boşuna mahvolmk.
talakta-
I. acele ettirmek; 2. zorlamak ısrar etmek.
talan-
yağma edilmek, soyulmak.
talant-
r. istidat, deha
talaptan-
talebi olmak, tamayülü olmak, arzusu omak, iddida bulunmak.
talat-
yağma ettirmek; çöbön malğa talattı: otunu hayvanlara çiğnetti; talatıp kpydıu' eline altmış töö se- bimdi: folk. çeyizim olan altmış deveyi halka yağma ettirdi.
talaştır-
et. talaş- h'den; çoku talaş-tıra berip kaldı: kafa tepesine bir iki defa indirdi (şiddetle vurdu); can talaştır bk. can II.
talda-
1. ayrı ayrı dallara ayırmak; 2. dikkatla seçmek, ayırtlamakr çeşitlemek; 3 tahlil etmek; taldap kara-: ayrı ayrı bakmak, inceden inceye tetkiki etmek.
taldat-
et. talda-'dan.
talimsi-
= talımsı-.
talkalat-
et. talkala-'dan.
talkanda-
1. kavuta çevirerek; 2. kırıp parça parça etlemek.
talkuulan-
pas. talkujuda-'dan.
talkımla-
1. deriyi yumuşatmak; 2. müzakere etmek, bir konuyu gereği gibi işlemek, münakaşa etmek.
talmalan-
1. saradan mudarip olmak; 2. mec.taşkınlık etmek, kudurmak.
talmoorsu-
bütkön boyum talmoorsup turat: bütün vücudum sızlıyor } ağrıyor.
taloolon-
kısmen kızarmak, pembe- leşmek; beti kızarıp taloolonup turat: yüzü yer yer kusardı; kün taloolonup kızarıp çıktı: güneş kırmızı şualar saçarak doğdu.
talpakta-
1. hacimsiz şekilde gezmek; 2. meç- kaygısız, halinden memnun olmak.
talpmş-
muş. talpın-'dan.
talpüdat-
et. talpılda-'dan.
talpın-
1. çırpınmak, kurtulmıya ça- lışmak; kuş talpınat: (bağlanmış) kuş uçmak istiyerek çırpmıyor; talpmıp cañıdan basıp kele catkan bala: yeni yürümeye başlıyan çocuk; 2. ileriye atılmak; yeltenmek.
talpınt-
et. talpın-'dan.
talpınıl-
pas. talpın.'dan; 'kanca talpınılğan menen da...: ne kadar çırpınılsa çırpınılsın...
taltakta-
1. çarpık bacaklı kimsenin yürüyüşiyle yürümek; 2. mec. nazlanmak, kırıtarak şımarıklık göste- rerek istemek (rica etmek).
taltaktaş-
muş. taltakta-'dan.
taltay-
ayaklarını açarak gerilip oturmak.
taltayınkıra-
hafifçe gerilmek.
taltañda-
= taltakta-.
talık-
yorulmak, takattan düşmek, bitkin bir hale gelmek; talıpkastan: yorulmaksızın.
talıkşı-
sölpümek, yorulmak.
talıkşıt-
et. talıkşı-'dan; uyku talik. şıtıp turat: uyku basıyor.
talımsı-
1. donmak, hassasiyetini kaybetmek; talımsıp çat-: hareketsiz yatmak; 2. mec. kırıtmak (naz- lanmak); talımsığan: kırıtmasını seven.
talıt-
yormak; köz taht-: gözleri yormak; taman talıt.: tabanı yormak.
tam-
III(girundifi taamp'tır) „ damlamak. IV, tutuşmak, yanmak; ot tama elek: ateş henüz tutuşmadı (odun daha ateş almadı).
tamaktan-
birparça yemek; gıda almak, doymak, gereği gibi karın doyurmak.
tamanda-
1. tabanla koşmak, (mes bir ucuna basarak, öteki ucunu çekmek için taban altına koymak); bacakların arasını açarak, tabanlariyle dayanmak; 2. ötük tamanda-: çizmeye taban, pençe vurmak.
tamaşalat-
et. tamaşala-'dan.
tamaşalaş-
hep beraber şaka etmek, şakalaşmak.
tampay-
biçimsizce şişman omak.
tamtay-
fakirce ve örselenmiş kılıkta bulunmak; tamtayğan:'büsbütün fakir.
tamtañda-
1. korka korka basarak yürümek, düşe kalka gezmek (çocuk hakkında); 2. mec. fakir düşmek.
tamtañdat-
et. tamtañda-'dan.
tamçalat-
et. tamçda-'dan; köz caşın tamçılatıp: gözyaşlarını damlata. rak.
tamğalat-
et. tamğala-'dan.
tamıl-
mut. tam- IV'ten; öçüp ketip tamılıp, ölüp ketip tirilip folk.: söndü ve tutaştu, öldü ve dirildi.
tamılçi-
1. kızarmak, pembeleşmek (şiddetli ısıdan yahut şaraptan); kımız içip tamılçıp: kımız içerek ve kızararak; 2. tam bir uyuşukluk ve rehavet dımımunda bulunmak (mes., çokça kımız içtikten sonra).
tamırla-
: söök-tarmralp ketti: hısım akrabalarına (misfirliğe) gitti.
tamırlaş-
(armağanlar verişmek suretiyle) ahbap olmak.
tamşan-
1. bir şeyin tadına -bakarken yahut hayert ederek dilini şakırdatmak ve dudaklarını şapır* datmak; 2. hoş bir şeyi hatırlamak; 3. taaccüp etmek.
tan-
inkâr etmek, kendine ait olduğunu veya kendisinin yaptığını tanımamak, imtina etmek; anı tanbayım: onu inkâr etmiyorum; mu. nü eç kim tana albayt: bunu kimse inkâr edemez; esten tan: histen mahrum olmak,'bayılmak; kişi başkanı tansa da, tokoçtu tanbayt:-insanı herşey bıktırıyorsa da, ekmek bıktırmıyor; etti tanıp kettim: etten nefret etmeye başladım, etten bıktım; akıldan tan-: aklını oynatmak.
tanda-
seçmek, iyisini ayırıp almak.
tandat-
et. tanda-,dan.
tandır-
II, et. tan-'dan; akıldan tandır»: aklını oynatacak dereceye götürmek.
tangşış-
müş. tağşı-'dan.
tanlt-
daraltmak.
tantra-
= tantı-; tantırap oozuna kelgendi süylöyt: saçma sapan şeyler söylüyor
tantı-
çene çalmak, boşa sözler soylemek.
tantıt-
şaşırtmak.
tap-
VIII(girundifi taap'tır), 1. bulmak, ele geçirmek; taap ay t-: akıllıca ve ciddî söylemek; bir ayda kanca tabat?: ayda ne kadar kazanıyor?; tapkan taşığanıbız: bütün kazancımız; tapkan mal: kazanlan mülk; içimen tap kişi bk. iç I; teşik tap;: deliği bul; (kazanın deliğini su sızdıran yerini bul da, onu tıka; kazanda su sızdığında, onu su ile doldururlar ve içine bir parça kavut atarlar: akan su kavutu deliğe çeker, ve delik te bu suretle kapanır); 2. bala tap: çocuk do- ğurmak; uul taptı: oğlan doğurdu; 3. (bilmeceyi) halletmek.
tapatakta-
: tapataktap = tapatak
tapsır-
teslimi etmek, tevdi eylemek. elden ele vermek.
tapta-
antrenman yaptırmak; bür-kütün tülkü etine taptağan: karakuşunu, tilki eti yedirmek suretiyle antreneman yaptırmış; çay tapta-: (süt ve yatğ ile tertûyelemek sure- tiyle) çay hazırlamak; ketmen tap-ta: kazmayı bilemek; dalısın tapta-dı: (işini tasvip ederek) omuzlarını sıvazladı.
taptır-
buldurmak (ör. bk. dayın).
taptışta-
teftiş etmek.
tapşırıl-
teslim edilmek, tevdi olunmak, devrolunmak.
tara-
1. taramak; 2. (rad.) tarlada sürgü sürmek; tırmıkla çalışmak; 3. her tarafa dağılmak; 4. yayılmak.
tarabay-
açılmak, apışmak.
taraktat-
gürültü, takırtı .çıkarmak.
taral-
1. taranmak; 2. dağılmak, ya- yılmak.
taran-
II, taranmak; şaşın taranıp saçını tarayıp.
tarat-
1. tarattırmak, 2. dağıtmak, tevzi etmek.
taratıl-
dağıtılmak.
taratış-
muş. tarat-tan.
tarbayt-
et. tarbay'dan; kolun tarbaytıp: kollarını açarak.
tarbıyala-
terbiyeleınek, terbiye etmek.
tarbıyalan-
terbiyelenmek, terbiye edilmek.
tarbıyalat-
et. tarbıyala-'dan.
tarka-
ayrılmak, saçılmak, dağılmak; bulut tarkadı: bulut dağıldı; ması tarkadı: ayıldı.
tarkat-
dağıtmak, üleştirmek, yaymak; tarkatıp ciberüü: dağıtma.
tarkaş-
müş. tarka-'dan; cay caylarına tarkaştı: yerli yerine dağıldılar.
tarkılda-
1. ağır basmak; 2. mec. çene çalmak, sağma sapan şeyler söylemek.
tarnıaldan-
kıvrılmak, kıvırcıklanmak.
tarpañda-
ağır ve biçimsizce hareket etmek, yürümek.
tarpı-
ön ayağile vurmak (deve hakknda); cer tarpı-: ayağile toprağı kazmak, (yabani hayvan hakktnda).
tarsay-
= tasıray-: üylögön karınday tarsayıp turat: şişirilmiş işkembe gibi kabarmış.
tarsılda-
takırtı? gürültü yapmak (mes. tüfekten ateş edilirken).
tarsıldat-
çatırdatmak; tarsıldatıp ur-: şiddetlice vurmak, pataklamak.
tarsıldaş-
muş. tarsılda-'dan.
tart-
1. çekmek, sürüklemek; caa tart-: kirişi çekmek, yaydan atmak;, tart arabañdı mec.: çek a-râbanı; defol; başına tartsa ayağına, ayağına tartsa, başına cetpeyt ats.: başına çekerse, ayağına yetişmiyor, ayağına çekerse, başına yetişmiyor; at calin tartıp mingende 1) (ata), yelesine tutunup bindiğinde; 2) mec. (oğlan hakkında) bir parça büyüdüğünde; cip tart-: ip çekmek; tuzak tart-: tuzak kurmak; katar tart-: sıraya dizilmek; oñ közüm tartıp tarat: sağ gözüm seğiriyor; sür ö t tart-: tersim eylemek; fotoğraf çıkarmak; cay aylan ayaktap, küzgö tartkan u- bak: yaz günlerinin sonlarına doğru geliyor ve güzün yaklaşmakta olduğuı seziliyordu; şireñke tart-: kibrit çakmak; sırların tartıp kör sırlarını anlamaya bak; (sırlanını bir yokla,); tartıp al-: çekip almak; baş tart-: bk. baş ı; 2. sofraya yemek çekmek, yemek sunmak; aş tart- yahut tabak tart-: yemek çekmek, sofraya yemek sunmak; çapan çap, at tarttı: hırka ve at sundu (yahut bunları bir ceza olanak üzere ödedi); 3. mec. iğdiş etmek (hayalarını çıkarmak); seni tartıp taştağanbı?: sen hadım mısın yoksa?: sen erkek değil misin yoksa?; 4. tartmak (teraziye çekmek); tarazaa tart-: terazi ile tartmak; 5. (üflemek suretiyle ça- lınan musiki aletini) çalmak; coor tart-: düdük ve kaval çalmak; garmon tart-: akordeon çalmak; 6. öğütmek; tegirmenge barıp, un tartıp keldim: değirmene gittim ve un öğüttüm; 7. hareket etmek, yönelmek; coldon burulup, bizdi karay tarttı: yoldan saparak, ibize doğru yöneldi; 8. tütün içmek yahut tütünü ağza atmak; tameki tart-: tütün içmek; boporoz tart-: cigara içmek; asmay tart-: enfiye çekmek (dudak ardına, dil altına atmak); 9. sürmek, yapıştırmak (mes.. yakıyı); köö tart-: kunum sürmek; köö tartkay betime tanığa saldı: 1) yü- zümü, kurum sürmüş gibi. lekeledi; 2) mec. beni terzil etti; 10. muayyen bir renge girmek, muayyen bir kılık, şekil almak; sarğılt tart-: sarıya çalmak; kuba tart-: ağarmak; beyaza çalmak; kutoalcın tart -: bir parça ağarmak; ırkılcın tart-: şüphe ve tereddüt içinde bulunmak; kirgil tart-: bir parça kirlenmek, bulanmak; afoa keçke salkın tartıp turdu: akşama doğru hava birparça soğudu; kara kök tartıp: koyu maviye çalarak; seyrek tartıp kaldı: seyrekleşti; kıyın tart-: güçleşmek, - müşkül bir duruma girmek, fenalık hissetmek (hasta hakkında); ceñil tart-: hafiflik hissetmek; cımcırt tart-: sükut etmek; 11. katlanmak, yaşamak (baştan geçirmek); azap tart-: azap çekmek; ayıp tart-: para cezası ö-demek, para cezasına çarpmak; 12. birisine çekmek (benzemek); enesine tartkanbı,, atasınabı?: anasına mı çekmiş, babasına mı? Semetey) atası manastı tarıp baatır bolot: (Semetey) babası manasa çekerek, bahadır olacak; 13. (geçmiş zaman yahut hal zaman girundifi şeklinde ve önce gelen ablatifla birlikte)., den;... dan itibaren; altıncıdan tartıp, on cetinçi sentyabrege deyre: 6 eylülden 17 eylüle kadar; bir nece top cıldardan beri tarta: bir kaç yıllardan beri;... mından arı tarta: bundan böyle bugünden itibaren; oktyaibrden tartıp: ilkteşrinden beri; bir metreden tartıp beş metreye çeyin: bir metre- den beş metreye kadar; 14. arak tart-: rakı yapmak (başlıca, evde iptidaî usullerle).
tartakta-
= tartalañda-.
tartaktat-
= tartalaniğdat-.
tartalakta-
= tartalañda-.
tartalaktat-
= tartalasğdat-.
tartalañda-
: biçimsizce hareket etmek, yürümek (ince ve uzun boylu kimse hakkında)
tartalañdat-
et. tartalañda -’ dan.
tartay-
kuru ve uzun kılıkta bulunmak, uzamak, sivrilip yukarıya doğru çıkık durmak; tartayıp birin- serin terek öskön: şurada burada kavaklar sivrilip duruyordu.
tartañda-
= tartalañda- .
tartañdat-
= tartalañdat- .
tartipte-
tanzim eylemek, yoluna komak, tertiplemek, sistemleştirmek.
tartiptel-
tanzim edilmek, yoluna konmak, sistemleşmek, tertiplenmek.
tartkınçakta-
1. ileri gitmek istemiyerek direnmek; 2. inat etmek.
tartkınçıkta-
tartkınçakta- .
tartmakta-
işi uzatmak: sallamak, sürüncemede bırakmak.
tarttır-
et. tart-’ tan; kerney, surnay tarttırıp folk. : kerney (bk.) ve zurna çaldırarak.
tartıl-
pas. tart- ’dan; suu tartılıp kalıptır: su çekilmiş; tabak üç künü tartıldı: aşlar üç gün çekildi (ziyafet üç gün sürdü) ; sotko tartıl- : mahkemeye celbedilmek; et tartıldı: et sofraya verildi; kerney surnay tartılıp folk. : kerney ( bk. ) , zurna çalındı.
tartılış-
müş. tartıl- , dan; cazağa tartılışat: mes’ ûl olacaklardır.
tartın-
1. kendi üzerine çekmek; ötük tartın- : çizmeleri çekmek (giymek) ; cılkının cılğıy terisin köçügünö tartınıp folk. : sepilenmemiş at derisini altına serdi; 2. iştiraktan imtina etmek, iştirak etmemek- çekinmek, sıyrılmak; uşunday iygiliktii işke kişi tartınıp kalabı? : bu gibi iyi bir işten insan imtina eder mi; 3. sıkılmak; tartınbay yahut tartınbastan: çeknmeden, korkmadan, cesaretle; tim ele bet aldınça kep aytıp, tartınbay handan süylödü folk. : aslâ çekinmeden, cesaretle hanın yüzüne söyledi.
tartış-
II, çekişmek.
tartıştır-
et. tartış- II’ den.
tarı-
(manaca) tarıl-; terisi tarıp ketken: derisi daralmış (çabuk kızıyor, çabuk sinirleniyor).
tarıl-
1. daralmak, kısılmak, dar ve sıkışk olmak; 2. hasis olmak.
tarıt-
= tarılt-.
taskakta-
link yürüyüşle yürüme.
taskaktat-
link yürüyüşle yürütmek.
taskaktaş-
müş. taskakta- ’ dan; taskaktaşıp carış: link yürüyüşle yarışmak.
tastay-
düm düz, pürüzsüz; tastayğan kız: vekarlı kız; tastayğan suluu kız alıp folk. : ağırbaşlı, temkinli bir kızla evlenerek; tastayıp karap turat: hiç şaşırmadan, çekinmeden bakıp duruyor.
tasıray-
şişmek, abarmak; başı tasırayıp turat: (matruş kafası) dikilip duruyor; közü tasıraya tüştü: (hiddetten) gözü faltaşı gibi açıldı.
tasırayt-
şişirmek, kabartmak.
tasırañda-
hareketlerinde şişkine, kabarığa benzemek.
tasırañdat-
et. tasırañda-’ dan.
tasırla-
şiddetli ayak patırtısı çıkarmak.
tasırlat-
et. tasırla-’ dan; tasırlatıp çapkan tabıştar: koşanların ayak patırtısının sesi.
tat-
yemek, tadına bakmak; tamaktın daamın tatıp kör- : yiyeceğin tadına bak.
tatar-
: kızarat- tatarat: (hiddeten) kâh kızarıyor, kâh bozarıyor, hırslanıyor, kendinden geçiyor; emine kızarıp- tatarasıñ? : neden bunca hırslanarak kendinden geçiyorsun?
tatayla-
tatay (bk.) diye bağırmak; fena halde korkmak.
tataylat-
tatay (bk.) diye bağırtmak, dehşet salmak; korkutmak.
tatkan-
dadanmak; bir kün menin üyümdö baloo cep, tatkanıp kalıptır: bir gün benim evimde pilâv yemişti, ondan beri benim evime dadandı.
tatkant-
. et. tatan-’ dan.
tattır-
tadına baktırmak, tattırmak.
tatuulaş-
barışmak, dostlaşmak.
tatuulaştır-
barıştırmak, dostlaştırmak.
tatı-
tada malik olmak, tadını vermek; tatığan kımız: tadı bozulmuş olan kımız; toyğondo toktunun eti topura tatyat ats. : insan tokken kuzu eti bile toprak tadı veriyor; sorponun tuzu tatıdı: çorbanın tuzu iyidir; şirin tatı- : tatlı olmak; ceke calğız eki kişige tatıdım: tek başıma iki kişiye muvaffakıyetle karşı koydum; tatıbay turğan üy: tatsız ev (iyi evsaftan mahrum olan ev) .
tatır-
tattırmak; daam tatırbay, kuup saldı: hiçbir şey tattırmadan koğdu.
tatıt-
tatlamak, tat vermek; tuz tatıt- : (yemeğe) tuz komak (harf. : tuz tadı katmak) .
tatış-
müş. tat-’ tan; tuz tatış, bk. tuz.
tay-
IV, 1. kaymak; 2. mec. eksilmeye yüz tutmak; coldon tay- : yoldan çıkmak; aldan tay- yahut karundan tay- : kuvvetten düşmek; andan mal taydı: o, servetini kaybetti; ölör ögüz baltadan taybayt ats. : ölmeye mahkûm olan öküz baltadan korkmaz; özüñ barıp sura, öñdü körsö, cüz tayat: kendin bizzat giderek iste. senin yüzünü görürse sıkılır ve reddedemez.
taya-
dayanmak; kün beşimge tayap kalğan kez ele: gün öğleye yaklaşmıştı; aşuunu tayap barıp konduk: geçide ulaşarak geceledik.
tayakta-
dayakla dövmek, pataklamak.
tayaktat-
et, tayakta-’ dan.
tayan-
daynamak; tayaktarın tayanıp: değneklerine (asalarına) dayanarak; too tayan- yahut töş tayan- : dağa çıkmak; too tayanıp kaç- : dağlara kaçmak; dağların arkasına saklanarak kaçmak; böyrök tayan- , bk. böyrök; toboğo tayan- bk. tobo.
tayandır-
dayandırmak.
tayant-
et. tayan-’ dan; töş tayant- yahut too tayant- : dağa çıkmaya zorlamak; maldı töş tayanıp cay! : hayvanları otlatmak için bir parça yukarılara çıkar! ; böyrök tayant- bk. böyrök; toboğo tayant- bk. tobo.
tayanış-
müş. tayan-’ dan.
tayla-
: tay tayla = taytayla.
taylaş-
: teñ taylaş- : kendini daha kötü saymayıp, ötekisini öne geçirmemek.
tayman-
kuşkulanmak, korkmak, mütereddit olmak; taymanbastan çekinmeden.
taymaş-
. 1. direnmek; 2. güreşmek, mücadele etmek, boy ölçüşmek, olanca kuvvetini sarfetmek; teñ taymaştı: kuvvetçe denk oldukları anlaşıldı, güreşte birbirinden aşağı kalmadılar.
taypala-
bilmemezlikten gelmek, numara yapmak.
taypalat-
doğruca dememek, dürüst cevap vermemek, kaçamak yola sapmak, savsaklamak.
tayralakta-
= tayrañda- .
tayrañda-
1. kıç atmak (deve hakkında) ; 2. mec. fazla serbestlik göstermek.
tayrañdat-
et. tayrañda-’ dan.
taysal-
1. bir yana sapmak, : 2. mec. tereddütle hareket etmek.
taysalda-
kaçamak yola sapmak. doğru- dürüst söylemekten çekinmek.
taysaldat-
et. taysalda-’ dan; sözün taysaldattı: sözü başka konuya çekiverdi. doğru - dürüst cevap vermekten çekindi.
taytakta-
eğri bacaklı kimsenin yürüyüşile yürümek.
taytaktat-
et. taytakta-’ dan.
taytayla-
1. çocuğu yürümeye alıştırmak için elinden tutarak yardım etmek: 2. mec. bakmak, beslemek, büyütmek.
taytañda-
= taytakta- .
taytañdat-
= taytaktat- .
tayğalan-
kaymak, ayak kaymak.
tayğalant-
et. tayğalan-’ dan.
tayğıl-
kaymak, ayak kaymak; taktasınan (yahut tağınan yahut takınan) tayğılı mec. : hâkimiyetten mahrum oldu.
tayğılt-
et. tayğıl- ’ dan; köz tayğılt- : parlaklıgiyle gözü kamaştırmak; sın tayğılt- : herhangi bir tenkidi kaldırmak (ona dayanmak) .
tayı-
dn. kurban vermek; azır tayı (ölünün ruhuna) kurban vermek; cer- suu tayı: yer-su tanrısına kurban vermek (bk. cer 1) ; tük tayıbayt: hiçbir şeye kulak asmıyor; ona hiçbir türlü nasihat tesir etmiyor; taybas: anlaşmaya gelmiyen; albardan tayığan bk. albar.
tayın-
tapmak; tayınıp- taşınıp: yalvararak- yakararak.
tayıt-
et. tayı-’ dan.
tayış-
’ münazaaya tutuşmak. münakaşaya girişmek, itiraz etmek, kabul etmek istememek.
tazala-
temizlemek.
tazalan-
temizlenmek.
tazalat-
et. tazala-’ dan.
tazart-
temizlemek.
tazartıl-
temizlenmek.
tazartılış-
temizleme.
tañ-
V, bağlamak.
tañattır-
= tañ attır (bk. tañ I).
tañdan-
taaccüp etmek, hayret etmek şaşa kalmak.
tañdandır-
taaccübü mucip olmak, hayrete düşürmek; birdi kurbant-ti; birdi tañdandırdı: (bu) birisini sevindirdi, birisini de hayrete düşürdü.
tañdayla-
(Rad.) söylemek, demek.
tañdaylaş-
1. mütenazır (syımimet-rique) ve güzel olmak (mimarî tezyinat hakkında); tañday laçkan sayma: güzel işleme (nakış); 2. uyuşmak, mutabık kalmak, konuşmak (ör. bk. mañdaylaş); 3. db. hanekileşmek , damaklılaşmak (sesler hakkında).
tañdaylaştır-
1. (mimarî tezyinatı) mütenazır yapmak; 2. db. hânekl leştirmek.
tañğalt-
= tañdandır-; aalamdı but tañğaltıp, avanın colun salışkan folk.: (tayyareciler) alemi hayretler içinde bırakarak hava yolu açtılar.
tañıl-
1. bağlanmak; 2. tabi olmak.
tañırka-
taaccüp etmek, hayret et mek; tañırakap karap kaldı: hayretle baka kaldı.
tañırkat-
hayreti, taaccübü mucip olmak.
tañşı-
muhtelif şekillere girmek; türlü türlü ahenklere dökülmek (ses, şada hakkında).
tağınış-
muş. tağın-'dan; tağınıştı kılıçtı folk.: kılçları kusandılar.
taınandal-
mut. tamanda.'dan.
taşkında-
kıyılarından çıkmak; kenarında taşarak dökülmek.
taşkından-
(manaca) = taşkında.
taşkındat-
et. taşkında-’ dan.
taşta-
I, 1. atmak; iş taşta- : grev yapmak; 2. yardımcı fiil rolünde iy- (bk. iy V) ve ciber- (bk.) fiilerine yakındır; 3. = cazda- I; cazıp iye taştadım: az kaldı yazacaktı; kıyayamattıñ kıstoosun körüp kala taştadıñ; ötüñ çığıp oozuñdan, ölüp kala taştadıñ folk. : az kaldı, cehennem azabına katlanacaktın, ağzından ödün akacak ve canın çıkacak bir duruma yaklaşmıştın; Elemandın sırttanı uçup kete taştadı folk. : Eleman’ ın yiğiti az kalsın uçacaktı. II, taşlardan ayıklamak; taruu taşta- : darıyı taşlardan ayıklamak.
taştal-
atılmak.
taştattır-
. et. taştat-’ tan.
taşı-
I, kıyılarında çıkmak, taşmak, kenarlarından taşmak; süt taşıp ketti: süt taştı; taşığan darıya: 1) taşmış ırmak; 2) dalgalı, köpüren ırmak. II, taşımak bir yerden diğer bir yere geçirme; bir satırdan o bir satıra geçirmek (yazıda) ; tapkantaşığanım: bütün bulduğum, bütün kazandığım, bütün kazancım; söz taşı- : (gizlice) haberler nakletme (hoş görmemek edasiyle söylenir) .
taşıl-
I, koşul- I sözünün tekidir. IImut. taşı- II’ den.
taşımalda-
azar azar taşımak; taşımaldap köç- : eşyaları azar azar tamak suretiyle tedricî surette göç etmek.
taşın-
taşımak (eşyalarını taşımak) ; ilgerki cayıtınan taşınıp, kıştakka barıp koñon: eski otlağından eşyalarını taşıyarak, kışlağa yerleşmiş; tayınıp- taşnıp, bk. tayın- .
taşınış-
müş. taşın-’ dan.
taşırka-
ayaklarını zedelemek: takasız at ayağınan taşırkayt: nalsız at ayağını zedeliyor.
taşırkat-
et. taşırka-’ dan; atın taşırkaktap salıptır: atının ayağını aksattı (ayağını zedeledi) .
taşıtış-
müş. taşıt-’ tan.
tebeele-
= tebele- .
tebeelen-
= tebelen- .
tebeeleş-
= tebeleş- .
tebele-
1. çiğnemek; at tebelep ketti: at çiğnedi; 2. hububatını ayırmak için başakları çiğnemek.
tebelen-
ayağa dolanmak; oy, kurğur! emne tebelenesiñ? üygö kir! : vay, yaramaz ne ayağa dolanıp duruyorsun? eve gir!
tebelet-
et. tebele-’ den; kee biröö cığılğan eldi atı menen tebeletip ketti: düşen bazı kimseleri atlariyle çiğneyip geçtiler.
tebeleş-
müş. tebele-’ den.
tebil-
tekme yemek.
tebirçile-
ayak altında çiğnemek (mes. çimeni) .
tebiş-
müş. tep- II’ den.
teekte-
teek (bk.) yardımiyle sıkıştırmak; kol teekte- : kolu burup bağlamak.
teele-
= teyle- ; malın teeleyt: hayvanları toplıyor (onarı muntazam bir şekle koyuyor) .
tegerekte-
kuşatmak, etrafında dolaşmak.
tegerektet-
et. tegerekte-’ den.
tegerekteş-
bir şeyi hep beraber kuşatmak, bir şeyin çevresinde hep birlikte durmak.
tegeren-
yuvarlanmak, dönmek.
tegerent-
yuvarlamak, döndürmek.
tegeret-
yuvarlamak, döndürmek, çevirmek.
tegizde-
düzlemek, tesviye etmek.
tegizdel-
düzeltilmek, tesviye edilmek.
tekireuñdet-
dörtnala koşturmak , sekerek koşturmak.
tekireñde-
dörtnal koşmak. sekerek koşmak.
tekireñdeş-
müş. tekireñde-’ den.
teksel-
müt. teske-’ den.
tekte-
yahut tegin tekte: (birisinin) menşeini araştırmak.
tekçey-
küçücük ve zarif olmak.
tekçeyt-
et. tekçey- ’ dan; tekçeyte baylañan böktörünçök: derli toplu bağlanmış çıkın.
teköörlöş-
1. biri birini mahmızlarla vurmak ( horozlar hakkında ) ; 2. mec. tutuşma, dövüşmek.
tekşer-
1. tetkik etmek (davayi) , tahkikat yapmak teftiş etmek; 2. tetkik etmek, araştırmak.
tekşeril-
1. görülmek, teftiş edilmek (iş hakkında) ; 2. tetkik edilmek, araştırılmak.
tekşert-
et. tekşer-’ den.
teli-
II. hayvan yavrusunu başka bir anneye katmak.
telin-
1. yalvarmak; 2. tabi bir durumda bulunmak.
telmir-
imrenmek intizarla bakmak.
telmiriş-
müş. telmir-’ den.
telpey-
1. = selpey- I ; 2. sarkmak, asılı halde sallanıp durmak; aldıñkı eegi telpeyip folk. : alt çenesi sarkarak.
telpeyt-
at. telpey-’ den.
teltirekte-
ayakları dolanarak yürümek (pek fazla yorulmuş veya sarhoş adam hakkında) .
telçi-
ilk adımları atmak, yürümeye başlamak (çocuk, yavru hakkında) bala telçip basıp kaldı: çocuk yürümeye başladı; kozu telçigende köçöbüz: kuzular yürümeye başladığında göçeceğiz.
telçit-
yürümeye başlamak için yardım etmek (çocuğa, hayvan yavrusuna) .
telçiş-
müş. telçi-’ den.
temegekte-
. iz bırakmak. leke yapmak.
temin-
II, 1. (atlı hakkında) : atı sürmek için ayaklariyle onun böğürlerine vurmak, tepinmek; atın öpköğö teminip: ayaklarıyla atının büğürlerini döverek (atlı hakkında) ; 2. mec. ileri gitmeye cehdetmek.
temindir-
et. temin- II’ den; temindirbey ırğağan folk.: mahmuzla- maksızın koşan (at) .
teminiş-
müş. temin- II’ den.
temsele-
elyardımiyle yürümek, emin olmaksızın korka korka gitmek, gayet yavaş yürümek.
temteñde-
1. temteñ (bk.) illetiyle hastalanmak: 2. sendelemek, sallanarak yürümek, korka korka basarak gitmek.
temteñdet-
et. temteñde-’ den.
temtire-
= tentire- .
teni-
= tenti- .
tentekten-
şuhluk, yaramazlık etmek.
tenti-
başı boş gezmek. serserice dolaşmak. yurdundan, kendi halkından ayrılıp gitmek; sen kayda tentip cürdüñ? sen nerelerde dolaştın? ; tentip tentip: serserice dolaşarak.
tentire-
= tenti- .
tentit-
et. tenti-’ den.
tepey-
öne doğru çıkmak; çıkık durmak (küçük nesne hakkında) ; eki toonuñ arasındağı tepeygen alaçık: iki dağın arasında sivrilip duran kulübe.
tepeyt-
et. tepey-’ den arğımağın kekeytip, kök kepiçin tepeytip, colğo cürüp kalsın. de folk. : söyleyin ona, atını kızdırarak, mavi pabuçunu giyerek yola çıksın.
tepeñde-
sık sık mahmuzlamak (atlı hakkında) .
tepeñdet-
et. tepeñde-’ den.
tepireñde-
hareket etmek (küçük ve sıska hakkında) .
tepkile-
tekme atmak. tepmek dövmek.
tepkilet-
et. tepkile-’ den.
tepse-
1. ayaklar altına almak çiğnemek, ezmek. at tepsegen: at çiğnemiş; araba tepsegen it: arabanın ezdiği köpek: 2. mec. zulmetmek; balçıktay tepse- : fena zulmetmek.
tepsel-
1. ayak altında çiğnenme; tepselgen tema: çiğnenmiş konu; 2. mec. zulmedilmek.
tepset-
et. tepse-’ den; çöptü malğa tepsetip ciberdi: hayvanlara otu çiğnemeye müsaade etti.
tepsetil-
müt. tepset-’ ten.
tepçi-
tegellemek; mık menen tepçip saldı: çivi ile tutturdu; suunu tepçip keç- : suyu sığ yerlerini bularak seçerek geçmek; terip- tepçip: derleyip toplayıp, teferruatına kadar dikkat ederek: terip- tepçip ayt- : mufassal bur surette inceden inceye söylemek, anlatmak.
ter-
II, dermek toplamak; onun ter: odun toplamak; pakta ter- : pamuk dermek.
terde-
terlemek; at calı köldöp terdegiçe tappadım: neticesiz araştırmalarla canım çıktı.
terdet-
et. terde-’ den.
terdikte-
teğelti sermek; cabdık salıp tertiktep folk. : teğelti sererek ve eğerliyerek.
terdir-
derletmek, toplatmak.
tereñde-
derinleşmek.
tereñdet-
derinleştirmek.
terge-
1. tahkiat yapmak; bakmak, tetkik etmek (bir işi) ; 2. es. (kadınlar hakkında) ( o kadın için yasak olan) bir kelime yerine başkasını kullanmak.
terik-
gücenmek.
teriktir-
et. terik-’ ten.
teril-
derlenmek, toplanmak.
teriş-
müş. ter- II’ den.
teriştir-
soruşturmak, bütün tafsilâtiyle sormak.
termel-
deprenmek, sallanmak, dalgalanmak.
termet-
depretmek, sallamak, dalgalandırmak.
termetli-
pas. termet-’ ten.
tesirey-
göz dikmek, dikkatle bakmak.
teske-
1. yoklamak, incelemek (şu veya bu işi) ; 2. tanzim etmek, idare etmek.
teskerilen-
yüz çevirmek; ters tarafa dönmek.
teskerilet-
ters tarafa çevirme, döndürmek.
teskeş-
müş. teske-’ den.
testele-
teste şeklinde toplamak (bk. teste ).
testelen-
teste (bk.) şeklinde toplanmak.
teyle-
1. tamamlamak, tanzim etmek; cumuştu teylep koyup barayın: işi bitireyim de öyle gideyim; 2. hizmet etmek; bakmak; mal teyle- : hayvanlara bakmak (onları intizama koymak) .
teytey-
biçimsiz, hantal olmak biçimsizce yürümek.
tezdet-
tacil etmek.
tezdetil-
tacil edilmek.
teñde-
denk etmek, müvazeneli bir şekile koymak; kadırıñ tabar katın al, teñdep otun al folk. : kadrını bilecek karı al, hayvan üzerine odunu denkleştirerek yükle.
teñdel-
denk olmak, bir sıraya gelmek.
teñdet-
bir hizaya koymak.
teñdeş-
II, müş. tende-’ den; sen ağa teñdeşpe: sen onunla denk olma.
teñdeştir-
denkleştirmek, bir seviyeye koymak.
teñe-
denkleştirmek, müsavi kılmak; uzunu kırk metr teñegen: boyu kırk metreye muadil olan.
teñel-
denk gelmek, müsavi olmak; mağa teñelbe! : sen benimle boy ölçüşme! balağa teneğlbe! çocukça hareket etme!
teñelt-
denkleştirmek.
teñet-
et. teñe- ’ den.
teñeş-
boy ölçüşmek.
teñirey-
ucu yukarıya doğru çevrilmiş olmak (burun hakkında)
teñireñde-
1. hareketlerinde burun ucu yukarıya çevrilmiş olan kimseye benzemek; 2. mec. fena saldırmak.
teñirsi-
aşırı derecede caka satmak.
teñkey-
kalın karınlı ve yürürken kıçını oynatır olmak.
teñsel-
mevzun ve ağır bir surette sallanmak; bir parça sallanmak.
teñseldir-
et. teñsel-’ den.
teñselt-
mevzûn ve ağır bir surette sallamak; bir yandan o bir yana sallamak.
teñsin-
kendini denk, müsavi saymak.
teñtayla-
: teñtaylap aytış- : biri birinden geri kalmıyarak münakaşe etmek.
teñtaylaş-
müş. teñtayla-’ dan; tentayğlaşıp turat: (kuvvetçe ve biribirine karşı muamele v.s. itibariyle) biri birinden geri kalmıyorlar. biri birine denktirler.
teñşer-
= tekşer- .
teñşeril-
= tekşeril- .
teş-
delmek, deşmek; ok teşe tiydi: kurşun delerek geçti; teşe tekşır- : inceden inceye tetkik etmek; teşe tikte, bk. tikte 2; közün teşip karayt: intizar vaziyetinde bakıyor.
teşil-
pas. teş-’ ten; karay berip közüm teşildi: bakmaktan gözüm delindi.
teşkile-
mükerreren delmek, birkaç defa yahut birkaç yerden delik açmak.
teştir-
et. teş-’ ten.
tigil-
II, 1. dikilmek, nasbedilmek 2. dikilmek (iğne ve iplikle) ; 3. aşırı derecede dikkatle bakmak; tigilip kara- yahut tigile kara- : dikkatle bakmak: göz dikmek.
tigint-
böyle yapmak, tigintip: böylece.
tigiş-
II, müş. tik III’ ten.
tik-
III, 1. dikmek (rekzetmek) ; köz tik- : göz dikmek (dimdik gözü ayırmadan bakmak) ; üy tik- : keçe evi kurmak; 2. dikmek (iğne, iplik ile) ; 3. (Cenubî Kırgızlık’ ta) kökü ile beraber dikmek.
tike-
III, dikmek, köz tike- : göz dikmek, gözü ayırmadan bakmak.
tikelen-
dim-dik, dikilip durmak.
tikiled-
canlıca hareket etmek; ti kildegen: tetik, atik .
tikirey-
1. dim-dik durmak, örper- mek; tikireygen uzun kaş: uzun örpermiş kaşlar 2. dik-dik bakmak, dikkatle bakmak.
tikireyiş-
müş. tikirey-‘ den.
tikireyt-
dim-dik koymak; kulak kabartmak.
tikireñde-
gözlerin faltaşı gibi açarak, hiddetle saldırmak.
tikiy-
= tikirey-.
tikte-
1. dim-dik koymak. dikmek; tiktep tura kaldı: dim-dik durdu; 2. dim-dik; asmandı tikeyt: göğe, yuarıya bakıyor: teşe tikte: delercesine dim-dik bakmak.
tiktiril-
pas. tiktir-‘den altımış üy tiktirilet:atmış tane oba kurulacak.
tikçiy-
= tikirey- .
tikçiñde-
= tikireñde.
tilde-
II: börü tildep (mızark hak kında): iyice sivrilterek. bileyerek (harfiyen: kurt dili şekli verecek) .
tildeş-
biri-birini sövmek sövüş mek.
tile-
dilemek. istemek; duşmanlığa ölüm tilegençe. özüñö ömür tile ats.: düşmana ölüm dilemektense. kendine ömür dile! (düşmanın kendiliginden helâk olacağını umma da, onunla mücadeleye hazırlan!) kayır tile-: dinleme.
tilen-
1. arzu etmek. cehdetmek; 2.dilenmek; 3. iltimas etmek.
tilet-
istetmek. istemelerini beklemek. arzu uyandırmak; kayır tilet-: dilenci durumuna düşürmek.
tiliş-
I müş. til- II’den
tint-
taharriyat yapmak: araştırmak.
tintil-
üzeri araştırılmak; hakkında tahkikat yapılmak.
tire-
dayamak, diremek; asman tiregen too: tepesi göklere çıkan dağ.
tirel-
yükselmek, dayanmak.
tiret-
et. tire-‘den.
tireş-
. dayanışmak (mes. Birbirine tezyik eden pehlivanlar hakkınkında).
tireştir-
müş. tireş-‘ten.
tirgiz-
. diriltmek. öldükten sonra diriltmek.
tirilt-
. et. tiril-‘den.
tirke-
1. takmak; 2. tescil etmek, kaydetmek; kinegene tirke- yahut depterge tirke-: kitaba. deftere. kayıt defterine kaydetmek.
tirkel-
pas. tirke-‘den.
tirket-
et. tirke-‘den.
tirkire-
= dirkire.
tirmey-
dikkatla bakmak; tirmeyip ele uktaybay otura beret: gözünü dört açarak bakıyor ve uyumuyor.
tirsiy-
= tırsıy.
tirtire-
titremek.
tirüülöttür-
diri-diriye yemek.
tiser-
geriye basmak (at hakkında); ürkünçök attay tiserip: ürkek at gibi geri basarak.
tisirey-
= tırsıy-
titin-
tereddüt etmek, korkmak, şaşırmak; titinip. kiyimin çeçe albay folk.: şaşırıp giyimini çıkaramıyor; titinbey: 1) azimle. cesaret-le. atılganlıkla; titinbey barıp sayıştı folk.: cesaretle savaşa tutuştu; titinbey coop kaytardı: cesaretle cevap verdi; 2) tiksinmeden. iğrenmeden; titinbey ele bakanı karmap aldı: iğrenmeden kurbağayı eliyle aldı.
titiret-
. titretmek. sarsmak.
titireş-
müş. titire-‘ den.
titirken-
iğrenmek, tikisnmek.
tiy-
. 1. değmek, dokunmak, düşmek(hissesine isabet etmek); kol tiy-bes mülk: el ilişmiyen mülk; tiybe!: ilişme! it (mışık) tiyip ketti: köpek (kedi) yaladı; it tiygen süt: köpeğin yaladığı süt; maa beş som tiydi: benim hisseme beş ruble düştü; ooz tiy-tadına bakmak, tatmak; gazete öz ubağın ola tiyet: gazete vaktı- zamanında alınıyor.ele geçiyor; kereği tiyer: lâzım olur; sağa biröö tiydibi? sana birisi ilişti mi; seni birisi incitti mi? kol tiybeyt: el değmiyor, vakit yok; kol tiygende: el değdiği zaman, müsait bir fırsatta; tiye ket- yahut tiye öt-: (mahsus gelmek suretiyle değil de, yol düşerken) uğramak; tiyip etme sınçı: üstün körü tenkitçi, erge tiy-: kocaya varmak; aldım. tiydimeden başkası bütkön: nbütün ön hazırlıklar tamam; caña tiy-: canına okumak; kököygö tiy-: bk. kököy; cürökkö tiy- bk. cürök; 2. hucum etmek; çılkı tiy-: atlara hücum etmek; anan adırdan cılkı tiyemin: folk.: sonra dağ yamacında ben atlar sürmeye atılıyorum; uyğa sayğak tiydi: ineklere öküzsineği musallat oldu.tiyak, öteki taraf. öteki; tiyakısı: öetik tarafı, onlardan ötekisi; tiyakka: ona, oraya.
tiydir-
= tiygiz; darı tiydir-, bk. darı.
tiygiziş-
. müş. tiygiz-‘den.
tiyiş-
II. müş. tiy-‘ den.
tizdet-
: töö tizdet-: devenin dizi bükülen ön ayağını boynuna bağlamak; uuk tizdet-: bir uuk’u (bk.uuk) öteki uuk’a “tizgiç cip” (bk. tizgiç) vasıtasiyle bağlamak.
tizdir-
et. tiz-‘den :tizme tizdir-: liste düzdürmek.
tizele-
. diz üstünde durmak; dizle basmak, ezmek; sıñar tizelep oltur-: bir tek diz üzerine oturmak; (yani dizi bükülmüş olan bir bacağını altına alarak, ötekisini dik tutarak oturmak).
tizelet-
diz çöktürmek. dizleri üzerine bastırmak.
tizginde-
dizginden tutmak, dizgini kapmak.
tizgindeş-
birinin atlarının dizginlerini tutmak (atlılar hakkında).
tizil-
dizilmek. sıralanmak.
tizilt-
et. tizil-‘den.
tiziş-
hep beraber sıraya dizilmek.
tizmekte-
dizmek; sıralamak.
tizmektel-
dizilmek, sıralanmak.
tizmele-
listeye ithal etmek. sıra ile kaydetmek.
tizmelen-
listeye kaydedilmek. sıra ile kaydedilmek.
tişe-
. süt dişlerini dökmek; at tişedi: (genç) at dişlerini döktü
tişte-
1. ısırmak, dişlemek; barma tişt:1) parmak ısırmak; 2) mec.: pışma olmak, nedamet göstermek; istegen tişteyt ats.: çalışan yer; iştebegen tiştebeyt: çalışmıyan yemez; 2. (dişlerle) ısırılmış tezyinat yapmak (başlıca, kumaştan yüzü olmayan kürke ve deri şalvara).
tiştegile-
. ara-sıra ısırmak.
tişten-
: 1. dişleri sıkmak; 2. mec.hırslanmak, ateş püskürtmek.
tiştet-
ısırtmak, dişletmek.
tiştik-
. sıkılmış olmak (dişleler hakkında).
toborsu-
kurumak.
toborsut-
et. toborsu-‘dan.
toborsuğansı-
hafifçe kurumak; cer urğabay ele, toborsuğansıp kalıptır: yer büsbütün kurumamış da. birparça kurumuş.
tobot-
= toot-,
tokmokto-
dayak atmak pataklamak.
tokmoktot-
t. tokmokto-‘dan.
tokooru-
. dinlemek, sükûnet kasbetmek (mes. ağrı hakkında).
tokoorut-
. et.: tokooru-‘dan; tokoorutup süylö-: teskin edici ve kandırıcı tarzda söylemek; bu meseleni ömönkküdöy tokooruttu: bu meseleyi aşağıdaki gibi (teskin edici ir tarzda ) izah etti.
tokoylo-
. ormanda dolaşmak. ormanda kalmak.
tokto-
durmak. kesilmek. dinmek.duraklamak;; toktoğon koy: büyük yaşını-başını almış) koyun; toktoğon bee: aygır kabul etmiş olan kısrak.
toktoluş-
. hep beraber dinmek, durmak.
tokton-
. durmak. duraklamak. kendini tutmak; toktono albay: kendini durduramıyarak.
toktonol-
(toktono-al); kendini durdurabilmek.
toktot-
IIdurdurmak, kesmek;uğranın toktotu: vurmayı durdurdu.
toktotul-
durdurulmak.
toktotuş-
müş. toktot- II’den; keñeş toktotuşup: sözleşerek.
toku-
1.dokumak; 2. eyerlemek: at toku-: atı eğerlemek; conuñğa taş tokurmun! canına okurum!
tokul-
pas. toku-‘dan; karşı adlımda sar ala turğan eken tokulup folk.: önümde srı-benekli (at) eyerlenmiş halde duruyordu.
tokulda-
boğuk takırtı çıkarmak (mes. bir ağaç nesneyle diğer bir ağaç nesneye vururken).
tokuldat-
et. tokulda-‘dan.
tokun-
1. kendi için eyerlemek; at tokun-: atı kendi için eğerlemek; teke sañıl tulpardı emi Töştük tokundu folk.: işte Töştük al yürük atı eyerledi; 2. mandaş tokun-, bk. mandaş.
tokunt-
et. tokun-‘dan; at tokunttum: kendim için at eyerlettim.
tokut-
1.dokutmak; 2. eyerletmek; cerde kaşka corğonu asem menen tokutup folk.: akıtmalı al yorga batı mükellef bir surette eyereterek.
tokuttur-
et. tokut-‘tan.
tokuş-
1. hep beraber dokumak 2. hep birlikte eyerlemek.
tol-
. dolmak. olgunlaşmak; suuğa toldu: su ile doldu: tolup tuğran kız: olgun, gelinlik kız; bıyıl on ekige tolot: bu sene oniki yaşını dolduruyor; beş butka toldu: beş pud çekti; çımcık semirip, bat- maña tolbot ats.: serçe semirmekte batman çekmez (bk. batman 1); köñülgö tol-, bk. köñül; közüm tolo körbödüm, kuçağım tolo süybödüm folk.: kana- kana görmedim, geregi gibi kucağıma alarak sevmedim.
tolgon-
1. dönmek burulmak, kıvrılmak; 2. okşamak, mülâyemet göstermek.
tolku-
dalgalanmak; suu tolkuyt-: su dalgalanıyor.
tolkunda-
= tolku-.
tolkundan-
dalgalar yükseltmek, dalgalarla örtülmek dalgalanmak.
tolkunt-
dalgalar yapmak, dalgalandırmak.
tolkut-
et. tolku-‘dan.
toltur-
1. doldurmak; üydün içi toltura el:. obanın içi insan dolu; 2. yerine getirmek; tilek toltur-: arzuyu yerine getirmek.
tolturt-
et. toltur-‘dan.
tolturul-
1. doldurulmak 2. yerine getirilmek.
tolturuu-
1. doldurma 2. yerine getirme.
tolturuş-
1. hep birlikte doldurmak; 2. hep beraber yerine getirmek.
tolukta-
1. doldurmak (tamamlamak. ikmal etmek); 2. yerine getirmek; 3. doldurmak; toluktap ayt-: tam olarak anlatmak.
toluktal-
1. yerine getirmek; 2. doldurulmak, ikmal edimek.
toluktur-
ikmal etmek.
tolukşu-
tam kuvvetinde, tam özünde bulunmak.
tolukşut-
et. tolukşu-‘dan .
tolukşuu-
işs. tolukşu-‘dan.
toluş-
hep beraber olmak.
tolğo-
burmak çevirmek döndürmek, musiki aleti kulağını burmak.
tolğot-
1. et. tolğo-‘dan; 2. doğum sancılarından ıstırap çekmek; tol- ğotup catkanda: doğum sancıları geçirirken.
tomkor-
= tomur.
tomkorul-
= tomurul.
tomolon-
yuvarlanmak; yukarıdan aşağıya doğru yuvarlanmak; tomoloñon bala mec.: küçük çocuk; toksondoğu can kalbay, tomoloñon baladan takır kalbay büp bütün uşul toyğo çıyıldı folk.: doksan yaşında olan ihtiyarlarla küçük çocukların kâffesi bu şölene toplandılar.
tomolonuş-
beraber yuvarlanmak.
tomolot-
et. tomolo-‘dan; sayıpsıñ tübün ön kektüü kişiñdi folk.: öteden beri düşmanın olan adamı kargı ile öyle vurdun , ki o, yuvarlanıp düştü.
tomolu-
yuvarlamak; yukarıdan aşağıya doğru yuvarlamak.
tomoolo-
hayalmeyal hatırlamak.
tomooloğonsu-
.:eles-bulas tomooloğonsuym: sanki düşte imiş gibi hayalmeyal hatırıyorum.
tompoñdo-
ağır ve biçimsiz yürümek.
tompulda-
: tompuldağan celiş: biçimsiz, çirkin link yürüyüş.
tompuldat-
et. tompulda-‘dan; tompuldatıp celdir-: biçimsiz ve çir kin link yürüyüşle gitmek.
tomsor-
yüzde hiddet ve gazap eseri belirmek, somurtmak, surat asmak, muzlim bir çehre ile gözükmek; tomsorup açuusu keldi: aşırı derecede kızdı hiddetlendi.
tomsort-
sumurtmaya zorlamak, kızdırmak, kederlendirmek; tomsortup taştap ketti: beni müteessir ederek ve kaygı içinde bırakıp gitti.
tomuk-
II, soğuktan şişmek (ten hakkında), pek fazla üşümek.
tomuktur-
et. tomuk- II’den.
tomur-
kökü ile çıkarmak (ağacı, çimi) ; çım tomur-: çimden kesek kesmek.
tomurt-
köküyle çıkarmak (ağacı).
tomurul-
köküyle çıkarılmak.
tomuyt-
vurarak kabartmak; men anı tomuyta muştadım: ben onu vücudunda şişler peyda oluncıya kadar dövdüm; al cağılıp, başıntomuytup aldı: düştü ve kafasını şişirdi.
tongkoyturuu-
işs. tongkoytur-‘dan.
tonkoñdot-
baş aşağı kıç yukarı yürütmek.
tono-
1. soymak (yağma etmek); 2. çıplak bırakmak.
tonol-
pas. tono-‘dan
tonot-
et. tono-‘dan.
tooru-
II, gözetlemek, keşifle uğraşmak, bir şeyin etrafında dolaşmak, gözle nişan almak (mes. aşık oynarken vurmak için); tündö ayıldı uuru toorudu : geceleyin hırsız köyü şöyle bir yokladı;bödönönü toorup çaap aldık: bıldırcını birkaç defa kuşatarka vurduk; sen meni köp tooruba!: seni benim başımı fazla ağırtma; ayıktıñbı, can boorum, toorugan kesel-oorudan. folk.: seni rahatsız eden hastalktan iyileştin mi, can-ciğerim!
toorul-
gözetlenmiş, kuşatılmış olmak.
tooruş-
bibirini takip etmek. birbirinin hareketin dikkatle gözetlemek ( mes. güreşe hazırlanan boğalar hakkında); balbandar ortoğo tooruştu: pehlivanlar meydana çıktıla, birbirne göz attılar.
toot-
(karş. toğot-): meni tootpoy koydu: o beni adam yerine koy- muyor, o bana asla iltifat etmiyor;sözün tootpoy koydu: sözüne kulak asmadı, sözünü dinlemedi; caşbalanı al tootmok bele, özüñ bar: küçük çocuğun sözünü dinler mi hiç. sen kendin git!; kişini tootup uyalıp da koyboyt: insanlardan zerre kadar utanmıyor; aylımdı tootpoy aralap, bu kelişi caman, dep folk.: benim köyümde korkmadan dolaşması- çok kötüdür.
tooçton-
kangallaşmak.
topoloñdo-
telâş etmek, paniğe kapılmak.
topoloñdot-
telâşa vermek. Panik yaratmak.
topondo-
(kalburla elerken) kepeği, çöpü atmak; oor topondo-: iri kepeği, iri çöpü bir yana atmak.
topoñdo-
kâh iğilerek kâh doğrularak, hızlı yürümek.
topto-
1. yığın şeklinde yığmak, kü- bme şeklinde toplamak, 2. grup yapmak. toplamak, toplayıp tamamlamak, koleksiyon yapmak.
toptol-
pas. topto-‘dan; ürön toptolsun! tohumlar toplanmalı!!
topton-
1. toplanmak,yığın şeklinde yığılmak. küme şeklinde toplanmak; 2. gurup gurup toplanmak.
toptont-
et. topton-‘dan.
toptoş-
guruplar halinde birleşmek. gruplar teşkil etmek.
topulda-
şakırdayan boğuk ses çıkarmak; töönün korğulu cerge topuldap tüştö: devenin tezeği yere şakırtı ile düşüyor.
topuldat-
et.topulda-‘dan.
topura-
1. rahatsızlanarak hareket etmek; rahat durmayıp yeri çiğnemek (mes. heyecan içinde bulunan kalabalık hakkında); 2. bir yığın veya küme halinde toplanmak.
topurat-
et. topura-‘dan; maldı topuratıp aydayt: hayvanları öyle sürüyor ki, ayak patırtısı çıkıyor.
topurla-
= topura-.
topçula-
düğmelemek.
topçulan-
düğmelenmek.
tordo-
1. ipliği tura ve çile yapmak; btopçuluk tordo-: ilmikler yapmak; 2. ağ kurmak.
tordol-
örselenmek, delik-deşik olmak.
torlo-
= tordo-.
toro-
(arş. torğo) mani olmak, alı- komak; col-: yolu kesmek, yolu kapatmak; toroy çal-: (güreşirken) çelme takmak; adımdı tobobo: bana mani olma, bana engel olma!; aldınan toroy çaptım: yolunu keserek koşturdum.
torol-
erkeklik çağına ermek, büyümek; toğuz caşta toroldum; folk. dokuz yaşında kendimi büyümüş hissettim; daha ör. bk. tomuk I.torom, (karş. toom): toğuz coldun toromu: dokuz yol ağzı; yolların kavuştuğu yer. düğüm noktası.
toroy-
yan gelip yatmak, bir yana yatarak uzanmak (hayvanlar hakkında).
toroyt-
et. toroy-‘dan; attan toroyto çaptım: öyle vurdum’ki o, attan yuvarlandı.
torsoy-
kabarmak, şişmek.
torsoñdo-
= torsoy-.
toruk-
II, yorulmak, dermansız düşmek (başlıca maneviyatı kırılmış adam hakk.), kederlenmek.
torğo-
(karş. toro) engel olmak, yolu kapatmak, alıkoymak; söz torğo-: sözü kesmek; sözümdü torğobo: sözümü kesme; söylememe mani olma!; torğoy çalma: çelme atma (güreşte).
torğol-
mut. torğo-‘dan.
tos-
= toz- IV; tostum!: (kâğıt oynarken) ortada duran paranı hepsini oynamaya razı olduğunu bildiren kelime.
tostongdo-
= tostoy-.
tostoy-
1. kabarık. şişkin olmak; 2. mec. aşırı kızgınlıkla üzerine atilmak.
tostur-
I. et. tos-‘tan. II= tozdur-.
tosul-
= tozul-.
tosuray-
1. kabarmak, şişmek; 2. şişmanca, tombul olmak; tosurayıp kiyin-: tombul gözükür gibi giyin- mek; tosurayğan bala: tombul çocuk; tosurayğan köökör: küçük ve derli toplu tulum.
totkol-
. 1. durma; emi madaniyat kuruluşu maselelerine toktoloyun: şimdi medenî kuruluş meseleleriüzerinde duracağım; 2. akıllanmak. ağır başlı olmak.
totoş-
hep birlikte durmak.
toy-
II. doymak, bıkmak; etke toydum: ete doydum; senden toydum: senden bıktım; toy soy-: düğün veya ziyafet için hayvan kesmek.
toydur-
doyurmak. bıktırmak.
toylo-
cümbüş etmek. ziyafetten- ziyafete dolaşmak; ayıl sayıldap, toytoylop: avullarda dolaşarak ziyafetlerde ağılanarak; it üyüñdü toylop: atpasın: (sakın) köpek evinde bir şeyler yapmasın (bir şeyler yemesin!).
toylondur-
evlendirmek.
toypoñdo-
neşeli ve canlı hareketlerde bulunmak.
toypoñdos-
müş. toypoñdo-‘dan; baldar toypoñdoşup oynop atışat: çocuklar büyük bir hararetle oynuyorlar.
toytoy-
örselenmek ve iğrilmek (mes. ayakkabı hakkında).
toytoyt-
et. toytoy-‘dan.
toyun-
doymak, karın doyurmak; arık semirer, aç toyunar ats.: zayıf semirir acın karnı doyar; köönü toyundu: tatmin edildi.
toyundur-
doyurmak, yedirmek.
toyunt-
yedirmek, beslemek; akçan kursak toyunttum, arık eleñ semirttim folk.: aç karnı doyurdum, sen zayıftın, (seni) semirttim.
toyunuu-
işs. toyun-‘dan.
toyuttadurıl-
pas. toyuttadır-‘dan.
toyuttandır-
yedirmek, beslemek.
toyuş-
hep birlikte doymak.
toyğuz-
= toydur-.
toz-
III, 1. dağılıp toz olmak; azıptozup ketti: her yana dağılıp gittiler; 2. büsbütün eskimek, örselenmek (elbise hakkında). IV. 1. yolu kapatmak; tozup çık-: karşıya çıkmak; konok toz- misafir (konuk) kabul etmek; 2. beklemek, intizar etmek; 3. tutmak; murduñdu toz! Burnunu öne doğru uzat! (oyunda; daha ör. bk. tos); bala toz: çocuğu oturak üzerinde tutmak.
tozdur-
1. toz halinde komak; 2. büsbütün eskitmek, yıpratmak (elbiseyi).
tozmolo-
yolu kesmek. yoldan geçenleri durdurmak. alıkoymak.
tozmoçu-
yolu kesen, yoldan geçenleri durduran. muhafaza eden.
tozokto-
azaplamak. azap vermek.
tozoktol-
azaplanmak, ıstırap çekmek.
tozul-
pas.. toz- IV-‘ten;tozulağn tor: kurulmuş ağ.
toñ-
II, donmak, üşümek; soğuktan katılaşmak; murutuna muz toñ- du: bıyığına buz peyda oldu.
toñdur-
dondurmak.
toñkoy-
kıçını yukarı kaldırarak iğilip durmak; dizleri üzerinde durarak; ellerle yere dayanrak başla yere kadar iğilmek; toñkoyup çığıl-: baş aşağı, bacaklar yukarı düşmek.
toñkoytur-
et. tongkoy-‘dan.
toñkoçukta-
1. = toñkoçuk at- (bk. toñkoçuk) ; 2. (hayvanlar hakkında) burnunu toprağa sokarak ve kıçını yukarı kaldırarak aşağiya doğru kaymak.
toñkoñdo-
baş aşağı, kıç yukarı yürümek.
toñurañsa-
hareketlerinde şişmana bezemek (mes. emekliyen gürbüz, çıplak çocuk hakkında ).
toğo-
. 1.saymak. hesabına saymak, mahsup etmek; mıktı küyöö catkanın kalıñğa toğoyt ats. es.: zengon damat (kız yanında) gecelemesini kalına mahsup ediyor; 2. şu veya bu şeye güvenmek; 3. ay toğodu: av ürkör’e yaklaştı (bk.ürkör: ayın seyrindeki safhalardan biri).
toğolo-
yuvarlamak.
toğolon-
. yuvarlanmak.
toğolot-
. yuvarlanmaya zorlamak. yuvarlatmak.
toğot-
(karş. toot-) dikkat ettirmek. iltifata lâyık görmek; kün murun kültügöndör kıştı toğotkon cok: vaktı-zamanında hazırlık görenler için kış korkunç değildi.
toğoş-
karşı-karşıya çarpışmak. tokuşmak. mübareze etmek.
toğuzda-
(karş. toğuz 2); toğuzdap: dokuzar-dokuzar, dokuzardan; toguzday ayıp bergen: dokuzar baş hayvanla ceza ödemiş.
traktorlo-
traktörle çalışmak.
tsitatta-
bir müellifin sözlerini nakletmek.
tukulcura-
büsbütün kuvvetten düşmek, takattan düşmek, büsbütün mafrum olmak; 16-nçı cılı kırğız kiyimden tugulçuradı: 16-cı (1916) senede Kırgızlar giyimsiz kaldılar.
tukumda-
türemek çoğalmak.
tukur-
II, 1. kışkırtmak; itti tukur-: köpeği kışkırtmak; 2. koro tukur-: ağılı beklerken ara-sıra seslenmek; korooğo tukurup koy-: ağılın etrafında arasıra seslen, bağır1; 3. tahrik etmek, kışkırtmak.
tuldan-
1. tasalanmak (ölen koca için); tuldanıp canıñ kıynaba! folk.: kederlenip canına ıstırap verme!; 2. yaslı bir şekle girme (karş. tul 1); ak üyüm kızıl tuldandı, mendey alğanı, ıylap, tul kaldı folk.: ak obamda yaş tasviri (resmi) vardır, ben, onun karısı, dul kaldım.
tuldat-
dul bırakmak (karıyı).
tultuy-
= bultuy; tultuyup. Bököy olturat folk.: Bögöy surat asarak oturuyor.
tumandal-
sislenmek. sisle örtülmek.
tumoolo-
yahut sasık tumoolo = tumooro-.
tumooro-
nezle olmak.
tumuray-
somurtmak, surat asmak; insanlardan kaçıñan ve münzevi bulunmak.
tumçuk-
nefes kısılmak.
tumçuktur-
et. tumçuk-‘tan.
tumçula-
tıkamak, kapatmak; murun tumçula-: burun tıkamak.
tumçulan-
mut. tumçula-‘dan.
tun-
II, 1. dinmek; 2. temiz ve şeffâf olmak, durulmak; suu başınan tu- tan ats.: su kaynağından temizlenir; 3. memnun ve mahzuz olmak, tatmin edilmek; tuna kara-: memnuniyetle, tatmin edilerek bakmak; kımızğa tunduk: kımıza kandık: bol bol kımız içtik; 2. asğırlaşlaşmak: kulak tuñan çuu: kulağı sağırlaştıran gürültü partırtı.
tunar-
1. kararmak, karanlık olmak, karanlık basmak; 2. kör olmak.
tunart-
et. tunar-‘dan.
tunarıkta-
bozarmak; bulanmak; közü bir az tunarıktap kaldı: 1) gözleri bir parça karardı, 2) gözleri fena bulanık görüyor.
tuncura-
1. tam bir rahat ve sükûn içinde bulunmak; 2. kederli, abûs ve düşünceli olmak.
tuncurat-
et. tuncura-‘dan.
tundur-
1. şeffâf ve temiz yapmak, dinlendirmek durultmak (diyelim, suyu); 2. memnun ve mahzuz etmek; susun berip tundurdu: içecek verdi ve memnun etti; 3. sağırlaştırmak, sersemleştirmek; on eskiden örgön buldursun, çapsa kulak tundursun folk.: on iki srırımdan örülmüş kamçı, ki onunla vurulduu zaman insanın kulağını sağırlaştırıyor; 4. saka tundur- vurmak için kullanılan aşığı kurşunla doldurmak (şöyleki kurşun dışarıya çıkık durmasın).
tunukele-
saçla kaplamak.
turakta-
yaşamak, oturmak ikamet etmek.
turala-
(arş. turaı): mık turalap keti: çivi kemiğe battı (atı nallarken).
turdur-
et. tur-‘dan.
tursuy-
= bursuy-.
turuş-
ıı, müş. tur-‘dan.
turğuz-
1. dikmek (rekzeylemek); 2. kaldırmak, uyandırmak.
turğuzdur-
et. turğuz-‘dan; töşöktörünön turğuzdurup: yataklarından kaldırarak.
turğuzul-
1. konulmak; dikilmek (nasbedilmek); tapsız sotsialistik koomdun sonun üyü bizdin köz aldıbızda tuğuzulup catat: mükemmel sınıfsız sosyalist cemiyeti binası bizim gözümüzün önünde dikilmektedir; 2. aldırılmak, uyandırılmak.
tut-
ıı, tutmak; yakalamak; uuru tut.: hırsız saymak; korooño sak bol, koñşuñdu uuru tutpa ats.: ağılını koru, komşunu hırsız sayma!; kesek tut- mec.: yaltaklanmak, dalkavukluk etmek.
tutalan-
hırslanmak, kin beslemek.
tutamda-
1. yumruk içinde, yumulmuş elde tutmak; 2. tutam ile ölçmek (bk. tutam 3).
tutamdat-
et. tutamda-‘dan.
tutan-
tutuşmak, yanmaya başlamak alevlenmek.
tutandır-
yakmak, tutuşturmak.
tutant-
et. tutan-‘dan.
tutaş-
ıı. bitişik olmak; yan yana bulunmak, aralıksız (yekpare) bir hale gelmek.
tutaştır-
et. tutaş- ıı’den.
tutkundal-
esir olmak, esir düşmek, hapsedilmek.
tuttuk-
1. idrar tutulmak; tuttuğup öl-: idrar tutulmaktan, üremiden ölmek; 2. (söylerken) kekelemek; tuttuğup ele süylöy albay koydum: kekeledim ve söyleyemedim; tuttukapay süylö!: kekelemeden, şaşırmadan, sakin bir tavırla söyle!
tutul-
tutulmak, yakalanmak, ele geçirilmek; kün tutuldu: güneş tutuldu; ay tutuldu: ay tutuldu.
tutun-
kendi çocuğu gibi tutmak; tuubasañ da enek, tutunup meni bağıp al! folk.: gerçi, anneciğim, sen doğurmadın, fakat sen beni artık kabul ve terbiye et!; tuubasam da, tutuñan, emçek sütün berbesem, elik sütün berdim bi? folk: seni doğurmadımsa da, kabul ettim, seni kendi sütümle beslemeyip, dağ keçisi sütiyle mi besledim?
tutuş-
hep beraber tutmak, birbirini tutmak, tutuşmak (kapışmak).
tuu-
ıv, 1. doğurmak, doğmak, türemek; tuuyt (bazan tubat): doğuruyor; artık tuuğan: yüksek soylu, asil; cumurtka tuu-: yumurtlamak; ara tuu, bk. ara 3; tuuğan ene: öz anne; tuuğan cerim: doğduğum yer, vatanım; 2. tulu etmek (doğmak) (güneş, ay hakkında); başına kün tuudu: “başına güneş doğdu” (o daima muvaffak oluyor); başına kara gün tuudu: başına felaket geldi.
tuudur-
1. doğurtmak; tuudurğan ata: öz baba; üç ese tuudurup alasıñ: üç misli alırsın (mükafata nail olursun); 2. doğum sırasında yardım etmek.
tuuduruş-
müş. tuudur-‘dan.
tuul-
doğmak, doğmuş olmak; kayradan tuul-: yeniden doğmak, hayat bulmak; kayradan tuulğan: yeniden doğmuş, yeni hayat bulmuş olan.
tuura-
ııı, doğramak, kıymak, et tuura-: et doğramak. ıv, taklit etmek, yansılamak.
tuurala-
tevcih etmek, yoluna komak intizama komak, uydurmak; mutabık kılmak; ustavğa turalap: talimatnameye uygun bir tarzda.
tuuralan-
ı. yoluna konmak, tanzim edilmek, uydurulmak. ıı, hırslanmak, hiddetlenmek.
tuuralant-
et. tuurlan- ı, ıı-‘den.
tuurat-
et. tuura- ııı, ıv-‘ten.
tuuraş-
ıı, müş. tuura ııı, ıv-‘ten.
tuurda-
(bir şeyin) yakınında dolaşmak; ayıl tuurda-: köy etrafında dolaşmak (mes. kurt hakkında, bir şey kapmak umudile köy civarında bekliyen hırsız hakkında; köyün himayesi altında kalmak isteyen çoban hakkında).
tuuruk-
ıı, çatlamak kabuklanmak.
tuuruktal-
= tuuruk ıı.
tuurul-
çatlamak; tuurulğan nan: çatlamış ekmek; tuurulğan kamır: uzamayıp dağılan, parçalanan hamur.
tuurult-
et. tuurul-‘dan.
tuuğuz-
= tuudur-; tıynına som tuuğuzup: bir kapiğine bir ruble kazanarak.
tuuş-
ııı, müş. tuu- ıv-‘ten.
tuuşal-
bir yandan bir yana dönmek (uyanan insan hakkında).
tuy-
duymak, sezmek (farkına varmak).
tuyla-
sıçramak, kıç atmak, cesurluk taslamak. horozlanmak; kan tuylayt: kan kaynıyor.
tuylan-
mut. tuyla-‘dan; cürök tuylandı: kalp çarpıntı yaptı.
tuylat-
et. tuyla-‘dan.
tuylaş-
müş. tuyla-‘dan.
tuytun-
servet edinmek.
tuytunda-
= tuytun-.
tuytuñda-
kıvranmak. memnun olmayıp çırpınmak söz dinlememek.
tuyukta-
yolu kapatmak, geçilmez bir hale koymak.
tuyuktal-
bir şeyin içine alınmak, bir çıkmaza girmek. içinden çıkılmaz bir çalılığa girmek.
tuyuktan-
mut. tuyukta-‘dan.
tuyuktat-
mut. tuyukta-‘dan.
tuyun-
1. farkına varmak, anlamak, hissetmek; alardın arızın ukkanda, zalimkan cakşı tuyundu folk.: onların şikayetlerini dinleyince zalimhan iyi anladı; 2. sezilmek; görülmek; bir adamğa bilinbey, bir de caña tuyunbay folk.: kimse tarafından tanıtılmadan, kimsenin ruhu duymadan.
tuyundur-
hissettirmek, çaktırmak, farkına vardırmak, haberdar etmek.
tuyunul-
hissedilmek,… hissini vermek.
tuyunuş-
müş. tuyun-‘dan.
tuzda-
tuzlamak.
tuzdal-
pas. tuzda-‘dan.
tuzdat-
et. tuzda’dan.
tuñ-
: tañıp-tuñup: pek sıkı bağ lıyarak.
tuğurtakta-
= tugurukta-.
tuğurukta-
tumar yapmak. katlamak; tuguruktap kiyiz koy-.: keçeyi katlayıp koymak.
tuğuruktal-
mut. tuğurukta-‘dan.
tuşa-
kösteklemek (ön aykalara) bukağı vurmak; kuura tuşa- yahut cüyür tuşa-: (ayaklar birbirine dokunacak surette) sım sıkı kösteklemek; keñ tuşa: serbest, geniş kösteklemek.
tuşat-
et. tuşa-‘dan.
tuşattır-
et. tuşat-‘tan.
tuşaştır-
(hayvanın ön ayaklarını) kösteklettirmek.
tuşta-
: tuştap 1. doğruca, doğru istikamet alarak; 2. tam bu dakkada, ne erken ne de geç.
tuştaş-
1. karşı karşıya bulunanlar; atçandarğa tuştaş barıp: atlılarla aynı hizaya gelerek; 2. çağdaş, yaşıt.
tuştaştır-
dürüst uydurmak, birini diğerine uydurmak.
tuşuk-
karşılaşmak, tesadüf etmek.
tuşuktur-
karşılaşmaya zorlamak veya bırakmak, karşılaşma sebebi olmak.
töbölöş-
dövüşmek. tepeleşmek.
tögöröktö-
= tegerekte-.
tögül-
dökülmek (mavi,hububat gibi şeyler kabından veya yerinden çıkıp akmak) üyüñdö sütüñ tögülsö. taladamuzooñ emip kelet ats.: felâketler hep birden geliyor (harfiyen.: evde sütün dökülürse, kırda buzağın anasının sütünü emmiş olur). abiyiri tögüldü bk. abiyir 1. kuyruk-calı tögülgön at: uzun kuyruklu ve bol yeleli at; tögülgön sakal: uzun sakal kaba sakal.
tögült-
et. tögül-‘den; közünön caşın tögültüp: gözyaşlarını dökerek.
tök-
dökmek; nalog tök-: (aynî) vergiyi ödemek; akça tök-: para yatırmak; tökpey-çaçpay aytıp keldi: (işitiğini yahut kendisini tevdi edileni) dökmeden- saçmadan gelip söyledi; caan tögü turat: yağmur dökülüyor. şiddeti yağmur yağıyor;karın tök-: içini çıkarmak, temizlemek.
töktür-
et. tök-‘ten.
tökö-
kaba-saba işlemek, üstünkörü dövmek (demiri).
töldöt-
. et. töldö-‘den; uşak töldöt-: dedikodu yapmak, dedikodu yaymak.
tölö-
IIödemek.
tölön-
ödenmek.
tölöt-
ödetmek.
tölöttür-
et. tölöt-‘ten.
tömpöy-
kabarmak. şişmek (her hangi bir küçük nesne hakkında).
tömpöyt-
et. tömpöy-‘den.
tömöndö-
aşağıya doğru yürümek. hareket etmek.alçalmak. tedenni etmek; tömöndöp ak-: aşağıya doğru akmak.
tömöndöt-
et. tömöndö-‘den.
tömöndöttür-
et. tömöndöt-‘ten.
töndür-
yoluna koymak, yöneltmek.
töptö-
bir işi iyi ve dikkatle yapmak; tögörötö çaldı ele. töptöy körüp aldı ele folk.: etrafı tetkik etti, her şeyi dikkatle baktı; tört tülük maldın barısına töptöp cıyıp aldı ele folk.: bütün hayvanları özenle topladı.
törkündö-
akrabasının yahut babasının evine gitmek (evli kadın hakkında).
törkündöt-
et. törkündö-‘den; katının törkündötüp cibergen: karısını balasının evine göndermiş.
törkünsü-
evli kadının hısım- akrabasına münasebette bulunması gibi münasebetlerde bulunmak; caman katın çıkkan cerin törkünsüyt ats.: kötü karı kocasının ailesine karşı. kendi ailesine gibi muamele eder (yani kendisi bir misafir imiş gibi hareket eder).
törsöñdö-
= torsoñdo.
törö-
II, doğurmak; eneñ erkek törögöndöy: (sen öyle memnunsun ki) sanki annen erkek çocuk doğurmuş.
törölö-
törö gibi muamele veya hareket etmek (bk. törö I).
törölöş-
bürökratlaşma. törölük. beylik. bey tavırları.
törösü-
beylik taslamak, azamet satmak.
tötölö-
doğru yönde hareket etmek; tötölöp ayt-: uzatmadan söylemek doğru söylemek.
töñkör-
devirmek, altını üste çevirmek.
töñkörül-
devrilmek. alatı üste gelmek.
töönö-
sivri şeyle delmek, şişlemek, (toplu iğneyle) raptetmek, inelemek.
töşö-
döşemek, sermek; taş töşö-: taş döşemek (mes.. sokağa); may töşö mec.: kandırmaya çalışmak. töşök, yatak; töşök cañırt-: 1) yatağı yenilemek; 2) mec. tekrar evlenmek; töşök salar es.: yeni evlilere yatak düzmek mukabilinde verilen hediye; töşök talaş: toprağa adamakıllı gömülen ipi çekip çıkarmak (bir düğün adetidir); töşök tart-: yatakta yatmak (hasta hakkında); hastalanmak; bir ay töşök tartıp cattım: bir ay yatakta kaldım (hasta yattım).
töşöl-
1. döşelmek, serilmek (teğelti hakkında) taş töşölgön köçö: taş döşelmiş sokak; 2. meleke kesbetmek; töşölgön cazuuçu: tecrübeli muharrir töşölgön corğo: çok koşarak meleke kesbetmiş olan yorga.
töşön-
bir nesneyi, döşek, sergi olarak kullanmak.
tügöldö-
sayısını, niktarını tahkik etmek, hesaplamak. yekün çıkarma. bilançosunu yapmak.
tügöldöt-
sayısını, miktarını tahkik ettirmek, hesabını yaptırmak, yekününü çıkarttırmak.
tügön-
ıı. tükenmek, kurumak; betiñ tügöngön!: vay seni, mendebur!
tügöt-
ıı. 1. tüketme, bitirmek, sona erdirmek; 2. tasfiye etmek; 3. kurutmak.
tüksöy-
= tüksüy-,
tüksüy-
1. tüylü gözükmek, tüylü yüzlü olmak; tüksüyüp- tüktöyüp, çaçın cıyalbay cüröt: saçlarını toplap taramadan perişan bir halde geziyor; 2. mec. kin beslemek.
tüksüyt-
et. tüksü-‘den.
tüktö-
kabuğunu ayırmak (mes. arpayı dövmek suretiyle).
tüktöy-
= tüksüy-.
tüktöyt-
= tüksüyt-.
tüktöñdö-
= tüksüy-.
tüktüy-
= tüksüy-.
tükür-
1. tükürmek; 2. es. yılan ve zehirli böcekler sokmasından tedavi etmek (sahte tabip hakkında).
tükürt-
et. tükür-‘den.
tükürün-
şuraya buraya, sık sık tükürmek.
tükürüş-
müş. tükür-‘den.
tükşümöldöt-
: tükşümöldötüp sura-: bir şeyi artık biliyormuşsun gibi sormak ve bu suretle muhatabını cevap vermeye mecbur eylemek.
tülö-
tüyünü dökmek ve değiştirmek (kuşlar, hayvanlar hakkında); tülögön taylaktay mec.: yırtık pırtık giyim giymiş; perişan kıyafette.
tülön-
= tülö-.
tülöt-
et. tülö-‘den.
tüngül-
vazgeçmek, yüz çevirmek, ebedi olarak vedalaşmak; umudu kesmek; üydön tüñüldüm: evden büsbütün ayrıldım. evi aklımdan çıkardım; senden tüñülö elekmin: henüz senden umudu kesmedim, ben hala sana güveniyorum; canınan tüñüldü: hayatından bıktı; tüñülbösöñ, eneke, tübündö caraym kerekke folk.: benden vazgeçmezsen, anneciğim, ben sonra sana bir işe yararım.
tüntöy-
sık ve karanlık olmak (orman hakkında); gölgeli olmak (bahçe hakkında).
tünö-
gecelemek, gece geçirmek.
tünör-
azacık gözükmek, uzakta kararıp görünmek; tünörgön tokoy: karanlık orman.
tünört-
et. tünör-‘den; kabak tünötr-: kaşları çatmak, somurtmak.
tünörün-
(manaca) = tünör-.
tünöt-
gecelemeye bırakmak yahut zorlamak, gecelemeye alıkoymak.
tünöş-
hep birlikte gecelemek.
tüptö-
1. dip komak, temel kurmak, dikmek (rekzetmek); 2. tetkik etmek.
tüptöl-
pas. tüptö-‘den.
tür-
ıı, dürmek, kaldırmak (eteği); eşik tür-: (keçe) kapıyı kaldırmak, dürmek, açmak; kulak tür-: bk. kulak ı 1.
türdö-
1. biçim vermek; 2. nakış yapmak (keçe döverken).
türdön-
muhtelif şekillere girmek.
türdönt-
türlü şekillere sokmak; çeşiti yapmak; türdönüp ırda-: muhtelif ahenk ve edalarla ırlamak (şarkı söylemek).
türdönüş-
müş. türdön-‘den.
türdöt-
et. türdö-‘den.
türdöş-
ıı, müş. türdö-‘den.
türkümdöş-
zümrelenmek, gruplar teşkil etmek.
türkümdöştür-
zümrelendirmek tasnif etmek.
türkündön-
türlü türlü olmak.
türlön-
= türdön-.
türlöndür-
= türdönt-.
türmöktö-
yumaklamak, yumak yapmak.
türmöktöl-
yumaklanmak, kangallanmak.
türpülö-
törpülemek (ağacı, deriyi, fakat madeni değil).
türpülöt-
et. türpölö-‘den.
türs-
ses taklidi; türs dey tüştü: pat diye düştü; türs kaçır-: şiddetli saldırmak.
türsüldö-
ayak patırtısı çıkarmak. çarpmak (kalp hakkında); attıñ türsüldögö tabışı bilinet: atın ayak patırtısı duyuluyor.
türsüldöt-
et. türsüldö-‘den.
türt-
dürtmek, itmek, közgö türtüp körsöt-: göze dürterek göstermek (birisinin dikkatini çekmek).
türtkönsü-
dürter gibi gözükmek.
türtkülö-
mütemadiyen dürtmek, teşvk ederek birkaç defa itmek.
türül-
dürülmek, sarsılmak, bükülmek, sığanmak; tümönü türülgön, bk. tümön.
türült-
dürmek, sığamak. (kolları, paçaları vs.)
türün-
sığanmak (yenler, etekler hakkında); ceñin türünüp. kollarını sığayıp.
türüş-
müş. tür ıı’den.
tüt-
(mutat olduğu üzere menfi şekilde) 1. kaldırmak (dayanmak), tahammül etmek sabretmek: men ağa bugün oruşsam, erteñ tütpöym: ben onu bugün azarlarsam, ertesi günü dayanamıyorum (barışıyorum); 2. yetmek (kafi gelmek); kança akça bolso, sağa tütpöyt: ne kadar para olsa da sana yetişmiyor; ağa kiyim tütpöyt: ona giyim dayanmıyor.
tütö-
tütmek, hafif duman çıkarmak, tutuşmaya başlamak.
tütöt-
yakmak, tutuşturmak.
tütündö-
duman çıkarmak.
tütündöt-
duman çıkartmak, dumanla kapamak.
tüy-
örmek, düğümlemek; tor tüy-: ağ örmek; kabak tüy-: kaşlarını çatmak; köñülgö aramdık tüy-: kalpte bir fenalık saklamak: akılıña tüyüp al folk.: hatırında iyi tut.
tüydöktö-
yumak yapmak.
tüydöktöl-
yumak şekli almak, küme haline gelmek, yığışmak, kakışmak.
tüyröñdö-
kalın dudaklarını kımıldatmak.
tüytöy-
küçük sıska ve perişan olmak; perişan bir kıyafette bulunmak; tüytögön kempir: miskin kocakarı.
tüyö-
yüklemek.
tüyöl-
yüklenmek.
tüyül-
top şeklinde toparlanmak, kısılmak, büzülmek; külüp atıp, içegisi tüyüdü: gülmekten katıldı: tüyülüp barıp kel!: çabucak varıp gel!; kabaktarı tüyügön folk.: kaşlarını çatmış.
tüyült-
et. tüyül-‘den.
tüyüş-
müş. tüy-‘den.
tüyüştür-
bağlamak; uçun birbirine tüyüştürüp alğamın: bir ucunu öteki ucuna bağladım.
tüyşöl-
1. bir yandan yana dönmek; tüyşölüp oyğoñon: bir yandan bir yana dönerek uyandı; 2. rahatsız edilmek; zahmet etmek.
tüz-
ıı, düzmek, yoluna koymak; şart tüz-: şart tanzim etmek.
tüzdö-
düzeltmek, bir şeyi doğruca icra etmek, geçirmek; tüzdöp: gereği gibi, doğruca; dürüstçe, matlup vecihle; tüzdöp köönüñ ağarsa, tüñölüşpös coldoşuñ folk.: eğer kalbin temiz olursa, arkadaşların senden yüz çevirmezler.
tüzdöl-
pas. tüzdö-‘den.
tüzö-
düzeltmek; katarıñardı tüsügülö!: sıraya dizilin!; bet tüzö: 1) yönelmek, bir istikamet almak; 2) niyet etmek.
tüzöl-
düzelmek, yoluna girmek.
tüzöt-
düzeltmek, tamir etmek.
tüzötül-
düzeltilmek, tamir edilmek.
tüzöş-
müş. tüzö-‘den.
tüzül-
yoluna konulmak. tanzim edilmek, düzülmek.
tüñküy-
(şafak, fecir hakkında) = kılay; tañ tüñküyüp atkan soñ: şafak söktükten sonra.
tüñüldür-
et. tüñül-‘den.
tüñült-
et. üñül-‘den; kaçkan coonu kubalap, kara candan tüñültüp folk.. kaçan düşmanı kovalayarak, onun hayatını cehenneme döndürdü.
tüştön-
öğle zamanında mola vermek; konor bolsoñ, anıñdı ayt, tüştönör bolsoñ caınığdı ayt folk.: geceleyeceksen onu söyle, yalnız öğle zamanını geçirmek için kalacaksan, kim olduğunu söyle!
tüşün-
anlamak, kavramak.
tüşündür-
anlatmak, izah etmek, izahat vermek.
tüşündürül-
pas. tüşündür-‘den.
tüşünt-
anlatmak; izah etmek.
tüşünül-
anlaşılmak.
tüşünüş-
müş. tüşün-‘den.
tüşür-
indirmek, düşürmek; cük tüşür-: yükü almak (sırtından indirmek); köşögö tüşür-: perdeyi indirmek; süröt tüşür-: resim çıkarmak; oozdon tüşürböyt: ağzından düşürmüyor (boyuna anıyor); işten tüşür- yahut orundan düşür-: vazifeden çıkarmak; eske tüşür-: hatırlatmak.
tüşürkö-
(manaca) = tüşürkön-.
tüşürkön-
düş azmak, ihtilam olmak.
tüşürt-
indirtmek; cük tüşürt-: yük indirtmek.
tüşürül-
indirilmek; işten tüşürül-: vazifeden çıkarılmak.
tüşürüş-
ı. işs. tüşür-‘den. ıı, müş. tüşür-‘den.
tüşüş-
müş. tüş- ııı’den.
tıbıra-
tepinmek, çırpınmak (ağlayan çocuk hakkında) ; ayak patırtısı çıkarmak, daha bk. tıbır.
tıbırat-
et. tıbıra- ’ dan.
tıbırçıla-
= tıbıra- .
tıbırçılat-
= tıbırat; butun tıbirçaltip: ayaklariyle tepinerek.
tıkçıy-
küçük, şişmanca, sık. tıknaz olmak (insan hakkında) .
tıkçıñda-
hareketlerinde tıknaza benzemek.
tıkçıñdat-
zorla tıkmak.
tıkılda-
kesik kesik ve sık sık takırtı yapmak; tıkıldap cötölüp atat: kesik kesik ve sık sık öksürüyor; tıkıldağan: aceleci.
tıkıldat-
et. tıkılda-’ dan; eşikti tıkıldattı: kapıyı vurdu ( sık sık ve kesik kesik) .
tıkırla-
. hızlandırmak, süratlendirmek.
tıkırlat-
. hızlandırmak hususunda israr etmek, direnerek istemek; alasasın tıkırlatıp turat: alacağının acele ödenmesini istiyor. alacağının ödenmesi hususunda israr ediyor, sıkıştırıyor.
tıkıy-
kısa biçimde olmak, kısa olmak.
tıkıyıt-
et. tıkıy-’ dan; attı tıkıyta koyuptur: atı kısa bağlamıştır; sakalın tıkıytıp kırkıp koyğon: sakalını kısa (derli toplu) kırpmış.
tım-
II= içinen tımıp: içinde saklayarak.
tımpıy-
II, tam bir sükûtu muhafaza etmek. susmak, tek bir kelime bile ağızdan kaçırmamak; tımpıyıp, unçukpay kaldı: sustu, ağzını kapadı; tımpıyıp ooz açpay cüröt: susarak ağzını açmadan geziyor.
tın-
II, dinlenmek, tevakkuf etmek, rahat etmek; eki tınıp keldim: yolda iki defa dinlendim; tındım kıl- : yok etmek; cooçuluğu bar bolso. tındım kılıp salayın folk. : düşmanlığı varsa, ben onu yok ederim.
tındır-
et. tın- II’ den işin tındır: işlerine bak da aralarını bul!
tıntıy-
1. küçük olmak (insan hakkında) ; 2. küçük ve basık burunlu olmak.
tınçı-
1. rahat etmek, sükûnet bulmak, sütliman olmak; 2. (et hakkında) bir parça bozulmak.
tınçıt-
1. teskin etmek, sütliman haline komak; 2. (et hakkında) bir parça bozmak; etti tınçıtıp ceyli: eti bir parça eskitip yiyelim.
tınçıtal-
. dinmek rahat etmek, sükûnet bulmak.
tınık-
sükûn bulmak, dinlenmek hastalıktan iyileşmek; tığınıp kele atasıñbı? : artık iyileşiyorsun, değil mi? kendini daha rahat hissediyorsun, değil mi?
tınıçtal-
= tınçtal.
tınış-
II, müş. tın II’ den.
tıpıldat-
et. tıpılda-’ dan; tıpıldata baskan kaçırlar: ufak ufak adımlarla yürüyen katırlar.
tıpıldaş-
şıp şıp etmek; camğırdın tamçıları tıpıldap cerge tüştü: yağmur damlaları şıp şıp yere düştüler.
tırakata-
şataretli olmak, şen ve şuh bir surette yürümek, kıç atmak, tıraktap kül- : büyük bir şevk ve şataretle gülmek.
tırakayla-
her yana dağılarak kaçmak, koşmak.
tıray-
apışmak, ayaklarını ve kollarını açmak; tırayıp catıp kaldı: bacaklarını ve kollarını açarak yahut bacaklarını ve kollarını kaldırarak yatıverdi.
tırayt-
et. tıray-’ dan.
tırañda-
ateş almak, alevlenmek, sövüp sayarak üzerine saldırmak, hiddetten kendini zaptedememek.
tırañdat-
et. tırañda- .
tırbalañda-
kendini zorlamak, elinden gelmiyecek işlere teşebbüs etmek (zayıf ve kurumuş insan hakkında) .
tırbalañdat-
et. tırbalañda-’ dan.
tırbıy-
küçük ve arık olmak; tırbıyğan = tıbığıy.
tırbıñda-
= tırtañda- .
tırcıñda-
= ırcıñda- .
tırkıra-
= dırkıra- .
tırmala-
1. tırmalamak, kaşımak; ser tırmala- : tarla sürgüsü geçirmek; 2. tırmanmak.
tırmalat-
et. tırmala-’ dan.
tırmalañdat-
et. tırmalañda-’ dan.
tırman-
kaşınmak (kendi kendini kaşımak) .
tırmanış-
müş. tırman-’ dan.
tırmat-
et. tırma-’ dan.
tırmış-
çabalamak, olanca gayreti sarfetmek. ileriye atılmaya çalışmak.
tırpıra-
çırpınmak, titremek; tırpırap ıyla- : titreyerek ağlamak.
tırsılda-
çatırdamak, kıtırdamak.
tırsıldat-
et. tırsılda-’ dan; tırsıldatıp bastır- : hızlı gitmek (başlıca, tay üzerinde) .
tırtay-
arık, kurumuş görünmek; tırtayğan arık at: zayıf, kurumuş at.
tırtayt-
et. tırtay-’ dan.
tırtañda-
. 1. hareketlerinde zayıfa benzemek; 2. mec. boşuna çabalamak; elinden gelmiyeceği belli olan iş için uğraşmak (başlıca, zayıf ve kurumuş adam hakkında) .
tırtañdat-
. boşuna, elinden gelmiyecek ve faydasız iş ile uğraşmaya zorlamak; arık atıñdı tırtañdatıp çappa: arık atını boşuna sürme, koşturma!
tırçı-
II, alınmak, hırslanmak, kızmak.
tırçıy-
= tıçı- II; kabağı tırçıya cazdap turat: kaşların çatarak gibi. hırslanacak gibi duruyor.
tırılda-
çatırdamak, gürlemek, tıkırdamak (makineli tüfek hakkında).
tırış-
II, 1. büzülmek, kırışmak; 2. mec. çalışmak, çabalamak.
tırışış-
müş. tırış- II’ den.
tısıray-
= tırsıy- .
tıt-
III, ditmek, atmak. perişan etmek; el, boorun tıtıp. külüp kaldı halk gülmekten katıldı.
tıtala-
tırmalamak.
tıtalan-
. pas. tıtala-’ dan.
tıtmalaş-
= tıtış- .
tıttır-
et. tıt- III’ den; butun tikenge tıttırdı: bacağını dikene yırttırdı; tonun tıttırıp, tokmok cep çıktı: onu patakladılar ve kürkünü yırttılar.
tıtıra-
takırdamak, gürültü yapmak, çatırdamak; pulemyottor tıtırayt: makineli tüfekler takırdıyorlar.
tıtış-
müş. tıt- III’ den.
tıy-
menetmek, tutmak; közüñ oorsa koluñdu tıy, içiñ oorsa, tamagıñdı tıy! : ats. gözün ağırırsa, elini tut (gözlerini oğma!) , karnın ağırırsa, boğazını tut (çok yeme!) .
tıydır-
et. tıy-’ dan.
tıytakta-
inat etmek, direnmek, müşkülât çıkarmak.
tıytay-
= tırtay- .
tıytañda-
= tırtañda- .
tıytıy-
alınmak, mugber olmak.
tıyıl-
menedilmek; coopsuzduk tyılsın: mes’ uliyetsizliğe son vermeli; içi tıyıldı: iç sürmesi (ameli) durdu.
tıyılt-
et. tıyıl-’ dan.
tızılda-
1. ıslık çalmak, zırıldamak, yaygara etmek; 2. mec. hızlı hare ket etmek. atı şiddetle koşturmak; tızıldap cügür- : hızlı koşmak; 3. şiddetlice ağırmak; içim tızıldap, küyüp atat: 1) içim dayanılmaz derecede yanıyor; 2) mec. dayanılmaz derecede âr, keder ve pişmanlık duyuyorum.
tızıldat-
et. tızılda-’ dan; menin koluma tızıldatıp birdemsi çığıp kele catat: elime, yakıcı bir ağrı veren bir şey çıkıyor.
tıñ-
II, dinlenmek, hastalıktan iyileşmek, kendine gelmek, canlanmak.
tıñduusun-
kendini başkalarından kuvvetli, daha mahir saymak.
tıñkılda-
çığlıkla gülmek.
tıñkıldat-
et. tıñkılda-’ dan.
tıñkıy-
kangallanmak, küçük, lâkin şişman olmak; tıñkıyıp ukta- : bacakları bükmek suretiyle uyumak (başlıca. kadınlar hakkında) .
tıñı-
kuvvetlenmek, iyileşmek, düzelmek.
tıñıt-
et. tıñı-’ dan.
tıñşa-
dinlemek, kulak vermek, gizlice dinlemek.
tığılı-
tıkılmak, sokulmak; cürük oozğo tığılağanda: mec. sıkışık bir zamanda.
tığın-
II, mut. tık- II’ den; (kendine) tıkamak, tıkmak; çapandı başıña tığın! : kaftanı baş altına koy! : baş ayağıña tığınıp atasıñ: (giyimi) hem baş altına, hem ayak altına sermişsin.
tığında-
tıkamak, sıkı kapatmak.
tığındat-
et. tığında-’ dan.
tışta-
dışlamak (zarf. gömlek geçirmek) . kapakla kaplamak; kitep tışta- : kitap ciltlemek; çapan tışta- : çapana yüz geçirmek.
tıştal-
pas. tışta-’ dan; barkıt menen tıştağan: kadife ile kaplanmış (meş. gocuk. kürk elbise v. s. ) .
tıştat-
et. tışta-’ dan; tışın buulum tıştatıp folk. : kürke buulum’ dan (bk. ) yüz geçirterek.
tıştattır-
et. tıştat-’ dan.
tıştattırğız-
= tıştattır.
uba-
: ubap çubap yahut ubay çubay, 1. katar halinde, birbiri ardınca. ardı sıra; 2. güçbela adım atarak.
ubadalaş-
sözleşmek, birbirine vadetmek.
ubalan-
ufalamak. parçalanmak.
ubaralan-
rahatsız edilmek; zahmete katlanmak.
ubat-
ufaltmak, ufalamak.
ubayımda-
endişe etmek, merak içinde bulunmak, dert çekmek.
udaalaş-
: birbirini takip eden. artsız arasız.
udarnik-
r. “hamleci” (aşırı faaliyet ve gayret gösteren işçi). udarnik ayal: bu sıfatta olan kadın.
udurğu-
(kütle, kalabalık hakkında) çırpınmak, üşüşmek, akın etmek; el uduruğup atat: kalabalık çırpınıyor (kah bir yana, kah diğer yana akıyor); udurğuğan köp karaan, ottop cürgön malkeben- folk.: uzakta çırpınıp duran karartılar, otlayıp gezen hayvanlar mı acaba?
ugul-
işidilmek; uguldu: işitildi, dinlendi; dinlenmiş.
ugumduuluk-
söz ugumduuluğu: söz dinleyicilik.
uguz-
işittirmek, bildirmek.
uk-
dinlemek, işitmek: duymak; uktuñbu?: işittin mi?; til uklaf işitmek (takdir edici sözlere maruz kalmak).
ukala-
oğmak, oğalamak, masaj yapmak.
ukalat-
et. ukala-‘dan.
ukmuştan-
hayrete düşmek, taacup etmek, şaşmak.
ukmuştant-
hayrete düşürmek; şaşmayı mucip olmak.
ukta-
. 1. uyumak; 2. uyuşmak; butum uktap kaldı: bacaklarım uyuştu.
uktat-
uyutmak; uykuya yatırmak.
uktur-
kafasına sokmak; anlatmak; izah etmek; ukturup ayt-: anlaşılacak bir tarzda söylemek.
uku-
dürtmek (diyelim, büğüre).
ukuş-
müş. uku-‘dan; biri birin koltukka ukuşup:birbirinin büğürüne dürterek.
ula-
. 1. uçlarıyla bitiştirmek: ulamak; 2. aşılamak (bitkileri); 3. köñül ula-: 1) teskin etmek. teselli vermek; 2) pehpehlemek.
ulaarıt-
. uzatmak; cip ulaarıt-: 1) ipi, ipliği eklemek suretiyle uzatmak; 2) mec. mubalağa etmek; kepti ulaarıtıp ciberdi: sözü fazla kabarttı (mübalağa etti).
ulamala-
1. eklemek; ilave etmek, katmak; 2. şişirmek (şayiaları).
ulan-
ıı. mut. ula-‘dan; bir somdon ulanıp. cüz som uttum: oyuna bir ruble ile katıldım. yüz ruble kazandım.
ulanıl-
mut. ulan- ıı’den; piyesadağı okuyalar üzülböstön birine biri ulanılıp olturbayt. piyesada shematizm küçtüü: piyeste olaylar doğrudan doğruya birbiriyle bağlanmıyor ve piyeste schematisme kuvvetli.
ulanış-
. birbirine takılmış, bağlanmak.
ulaştır-
et. ulaş-‘tan; uçun uçuna ulaştır-: uçlarını bitiştirmek; bağlamak.
ultar-
dikmek (ayakkabını).
ultart-
et. ultar-‘dan.
ultun-
= ulutun-.
ulu-
ııı. ulumak; ulup-uñşup: uluyan sesler çıkarmak.
uluksun-
kendini ulu saymak, ululuk taslamak, uluksunup kel-, güya bir amir gibi gelmek.
ulukta-
tazim etmek. ululamak, saymak.
uluktaş-
dava açmak, amirlerin eşiğini aşındırmak.
uluttaştır-
millileştirmek.
uluttaştırıl-
millileştirilmek.
ulutun-
esef izhar ederek, iç çekmek.
ulutunt-
et. ulutun-‘dan.
ulğa-
: ulğap-çulğap bayla-: kördüğüm yaparak bağlamak.
umaçta-
1. hafifçe ıslatmak (mes. hayvanlara verilecek olan kepeği); 2. kırıştırmak, ezmek, doğramak.
umaçtal-
pas. umaçta-‘dan.
umaştal-
= umaçtal-
umsun-
umutlarında aldanmak.
umsunt-
et. umsun-‘dan.
umtuluş-
ıı. hep beraber ileriye atılmak, hücum etmek.
umutludur-
et. umtul-‘dan; emgekke umutludur-: işe emeğe heveslendirmek.
una-
tasvip etmek. muvafakat etmek.
unaş-
müş. una-‘dan.
unutkar-
1. unutkanlıktan gelmek: unutkarıp turup alıp ketkeni turasıñ: unutkanlıktan gelerek, alıp götürmek istiyorsun (diyelim, başkasının eşyasını); 2. unutmak.
unutkarıl-
pas. unutkar-‘dan.
unutul-
unutulmak.
unçuk-
ses çıkarmak, seslenmek; unçukpa!: sus!: köp unçukapayt, sözkö cok: çok konuşmuyor, konuşkan değildir; katuu unçuğup süylöt: bağırarak konuşuyor.
unçuktur-
et. unçuk-‘tan; anı unçukturbay taştadı: o, onu susturdu.
upala-
1. pudra sürmek; 2. beyaz düzgün sürmek.
upalat-
et. upala-‘dan.
upta-
kavutu. talkan’ı (bk.) sütle kaymakla yahut yağla karıştırmak: talkandı mağa uptap cedim: kavutu yağla karıştırıp yedim.
uptat-
et. upta-‘dan.
ur-
ııı. 1. vurmak dövmek; taş urdu: (birisinin yahut bir şeyin üzerine) taş attı; 2. ilenç sözlerinin bir parçası gibi kullanılır (bazan da aynı manayla müstakilen de kullanılır); al, urğan, ayağandı bilebi?: o, melün merhamet etmesini bilir mi?; kuday urgan: allahın kahrine uğramış; tuz ursun bk. tuz; ant urğan, bk. ant ı; kursaktan urğan: bir işe yaramayan (sövme sözdür ki harfiyen: karında iken sakatlanmış demektir): kursaktan urğan akmak: adam olmaz ahmak; 3. ılay ur-, bk. ılay: 4. sövme tabirlerinde söylemesi ayıp olan fiilin yerine
ura-
yuvarlanmak, yıkılmak. kağşamak, harabolmak.
uraala-
: uraalap kötör: arkadaşları tarafından birisini tâzim etmek için ellere kaldırmak ve <> diye bağırarak bir kaç kere yukaraıya doru atmak.
uraalaş-
müş. uraala-’dan.
uraandaş-
hep birlikte aynı uran’ı söylemek; kendi kabilesinin, soyunun tarafını tutmak.
ural-
pas. ura-’dan uralbas birdiktülük: bozulmaz birlik.
urat-
tahrip etmek, yıkmak.
urdur-
vurdurmak, vurmaya zorlamak, yahut bırakmak.
urkuy-
köşesiyle; sivri uciyle çıkık durmak; eki betinin söögü urkuyğan: elmacık kemikleri pek fazla çıkık duruyor.
urmattaş-
müş. Urmatta-’dan baarıanı urmattaşat: herkes ona hürmet ediyor.
uruktal-
türemek, çoğalmak.
uruktat-
türemek, coğaltmak.
uruktaş-
kabilelere, soylara ayrılmak.
urun-
1. çarpmak çatmak, kırıklık hissetmek (mes.at üzerinde gitmekten yahut sarsan araba yüzünden) özüñö urunbas üçün, özgögö carık kıl ats: kendin çarpmamak için başkalarına ışık göster; mandaş urun, bk. mandaş; urunarğa too tappay uruşarğa coo tappay folk.: çatmak için dağ bulmayıp savaşmak için düşman bulmayıp kuvvet ve gayret fışkıran bahadırın durumunu ifade edenbasmakalıp bir ibare ) 2. bir iş için kullanmak istifade etmek; candır urun-: tesisatı bir iş için kullanmak: tesisattan istifade etmek uruğan cabdığım: çalışırken kullandığım aygıt; urağan malım: mülkümde bulunan ve kendisiyle meskul olduğum hayvanlarım; ömründö mal uruğan cok: ömründe hayvanlarla uğraştığı yok (hiçbir zaman sürü sahibi olduğu yoktur) uruñan mülküm: faydalandığım ve işte kullandığım (ihtiyat olmak üzere saklamadığım) mülküm; Kırğızdan malay uruñan: Kırğızdan ırgatlar kullanmış; mal can urağan: mal ve aile edinmiş; baş urun-: bk. baş 1; 3. iştirak etmek; 4. tesadüfen ele geçmek; sıypalap körsöm, bir kepiç urundu: elimle karıştırdığım zaman bir pabuç rast geldi.
uruş-II
1. dövüşmek. kavga etmek; anı menen uruştum: onunla kavga ettim dövüştüm; ağa uruştum: onu azarladım; 2. harbetmek.
uruştur-
1. çarpıştırmak, bir şeyi birbirine vurmak; 2. kavga ettirmek. dövüştürmek.
ustukanda-
(eti) kemiklerden ayrılmak.
ustukandal-
kemiklerden ayrılmak (et hakkında).
ut-
kazanmak (oyunda); utpay kalbay tuğran: muhakkak kazandıran (tahvilât hakkında).
uttur-
yutturmak. kaybetmek (oyunda).
utturuş-
II, hep birlikte kaybetmek (oyunda).
utul-
(oyunda) kazanılmak; beş somum utuldu beş ruble kaybettim (harfiyen benim beş rublem kazanıldı) ;; men utuldum: ben kaybettim.
uturda-
= uturla-; uturdap baş-: karşılaşmak için. hareket etmek.
uturla-
= uturula-.
uturula-
karşılaşmak için gitmek, karşılaşmak; uturulap umtul-: karşılaşmak için atılmak, bir işi tekrar tekrar yapmak, tekrarlamak; uturulap çay suradı: boyuna çay istedi (her fincandan sonra tekrar istiyordu).
uuk-
II, zehirlenmek.
uuktur-
zehirlenmek.
uula-
I. anlamak; tütün uula-: <> (yemek ikram ederler diye dumanın çıktığı yere gitmek). II: uulap-çuulap: gürültü ve uğultu yaparak.
uulan-
zehirlenmek.
uulandır-
1. zehirlemek; mec. en hassas noktasına dokunmak; 2.çürütmek (hububatlı).
uulant-
zehirlemek.
uulda-
: uuldap – çuuldap: yüksek sesla ağlayarak, hıçkırarak, endişe ile bağırarak.
uuldat-
et. uulda-’dan; uuldatıp-çuuldatıp: hıçkırıkla ağlayacak hale koyarak, şiddetli baskı ve cebir altında tutarak.
uuldaş-
: ata-uuldaşıp: birbirine karşı baba ile oğul gibi muamele ederek.
uuluk-
= uuk- II.
uuluktur-
= uuktur-.
uurda-
çalmak; aşırmak, hırsızlık etmek.
uurdal-
çalınmak, aşırlımak; uurdalğan mal: calınmıs hayvan.
uurdan-
bir işi gizlice yapmak; uurdanıp bar-: gizlice saklanarak varmak.
uurdat-
çaldırmak: at uurdattım: atımı çaldırdım.
uurdaş-
hep beraber çalmak.
uurt-
yanak (yanağın dudakların köşesine bitişen kısmı). avurt; yahut uurtka tarmay: bir çocuk oyununun adıdır (avurt kabartılıyor ve ona fiske vuruluyor).
uurta-
kaşıkla yemek (çorba v.s. sulu yemeği).
uurtal-
. pas. uurta-’dan.
uurtat-
et.. uurta-’dan.
uurtta-
avurttan tutmak.
uuçta-
avuçla almak, avuçlamak.
uuğuş-
müş. uuk- IIden.
uyala-
yuva yapmak; oozuña cılan uyalağır!: sen sus! (harfiyen.: ağzına yılan yuva yapsın!).
uyalan-
kendine yuva kurmak.
uyalaş-
1. yuvadaş, aynı yuvadan olan; 2. mec. karındaş.
uyalt-
utandırmak, terzil etmek, fena vaziyete komak; aş kadırın bilbegen üy eğesin uyaltat ast…: yemekten anlamayan kimse ev sahibini utandırır; kün közdü uyaltat: güneş gözü kamaştırıyor.
uyalğansı-
utanır gibi gözükmek; yalandan utanmak.
uyalıñkı-
: uyalıñkı tartıp kaldı: bir parça utandı.
uyat-
utanç, ayıp; kepazelik; yüz karası, rezalet; uyat bol: rezil olmak, kepaze olmak; uyat kıl-: kepaze etmek, terzil etmek; uyakta kal-: utanmak, kepaze olmak; sisge uyat boldum: size karşı mahcup odum, sizin karşınızda rezil oldum; uyat berüü: ihtar etmek, utadırma (bir nevi cezdaır).
uyatsızdan-
hayâsız olmak, utanmamak.
uykalaştır-
1. birini ötekisine uydurmak, birbirine uygun şekle sokmak; 2. kafiyelendirmek.
uykalış-
1. birbirne uymak; uygun gelmek; 2. kafiye olmak; kafiyelenmek.
uykaş-
I. 1. ahenkli ölçülü; 2. kafiyeli, kafiye; atı uykaş: adaş; ırının uykaşı cok: şarkısının ahengi yok; uykaş sözdör: kifayeye uyan sözler. II. 1. ahenkli olmak; ölçülü olmak; 2. kafiyelenmek.
uykusura-
uykuda sayıklamak.
uypala-
1. karma karış etmek, perişan bir hale komak (mes. saçları); 2. buruşturmak (mes. giyimi); at kök şiperdi uypalap oonap ele ketti. at ağnadı ve yeşil otu ezdi.
uypalakta-
(gözleri) oğmak; uykubuzdan oyğonup ketip, uypalaktap. közübüzü açtık: uykumuzdan uyandıktan sonra gözlerimizi oğuşturarak açtık.
uypalan-
kırışıp top şekline girmek; keçeleşmek, ezilmek, çaçı cündöy uypalandı: şaçı yün gibi keçeleşti.
uypalat-
. et. uypala-’dan.
uyu-
1. pıhtılanmak (kan, süt hakkında) birikmek, tolanmak ; 2. peşini bırakmadan takip etmek,bütün varlığiyle kendini bir işe vermek.
uyukta-
. yuva kurmak.
uyulğu-
1. dönmek, deveran etmek; şiddetli çarpınmak; uyulğuğan şaman: şiddetli esen rüzgâr; kâh bu, kâh öteki yandan şiddetle esen yel; 2. buram buram yükselmek; uyulğuğan çañ: buram buram yükselen toz; tamekinin tütünü kalıñ tumanday uyulğuyt: tütün dumanı koyu sis gibi asılı duruyor; 3. kıvrılmak (saçlar hakkında) 4. yatmak (ot hakkında).
uyulğut-
et. uyulğu-’dan; uyulğutup kamçı urup. kirip bardı oşondo folk.: kamçı sallayarak ve vurarak içeriye fırladı.
uyumdaş-
teşkilâtlanmak.
uyut-
et. uyu-’dan ılay uyut-: balçığı yoğurmak; ayran uyut: yoğurt ekşitmek; köğülümö uyuta albadım: tam kanaat edinmedim.
uyuş-
1. keçeleşmek, buruşarak topak haline gelmek; 2. birleşmek,teşkilâtlanmak.
uyuştur-
teşkilâtlandırmak.
uyuşturul-
teşkilâtlandırılmak.
uyuşul-
teşkilâtlanmak, birleşmek; uyuşulğan col menen: teşkilâtlanma yolu ile; baldar bakçası uyuşulğan: çocuk bahçesi teşkilâtlandırılmış.
uyğar-
tahsis etmek, ayırmak; bul işti mağa uyğarıp koydu: bu işi benim için ayırdılar, bu işe beni tahsis ettiler.
uza-
1. uzaklaşmak; uzağa gitmek; köp uzağan cok atam öldü: çok bir zaman geçmeden babam öldü; 2. muvaffak olmak; terraki etmek; kılmışı cok kıynağan Kedeykan kantip uzasın folk.: şuçsuzları azaplayan Kedeykan nasıl terakki etsin ve nasıl muvaffak olsun?; e, uzabağır!: iyilik yüzü görmeyesin!
uzakta-
uzun sürmek; uzaktabay: uzun süemeksizin, çok geçmeden.
uzan-
çalışmak, bir zanaatla meşgul olmak (başlıca, demirci hakkında); usta uzanıp atat: demirci çalışıyor.
uzant-
et. uzan-’dan.
uzanış-
müş. uzan-’dan.
uzar-
uzamak (uzun olmak); ayağı uzarbas: iyilik görmez; coluñu uzarsın! bk. col 1; eteği bütölüp, ceñi uzardı bk. bütöl.
uzart-
uzatmak.
uzartuu-
uzatma.
uzat-
1. uzaklaşırmak, gitmye müsaade etmek, kendinden uzağa bırakmak; geçirmek (teşyi etmek); 2. kızı güveyin köyüne göndermek; 3. kocaya vermek.
uzatış-
müş. uzat-’tan.
uzda-
bir işi ustalıkla, merhametle yapmak.
uzdat-
et. uzda-’dan; çımırata tiktirgen, uzdan uzğa uzdatkan folk.: pul pul nakışla işletti, elişi ustalarından en ustası olan kadına marifetini göstermeyi emretti.
uç-
ıı, uçmak; uçup kel-: uçup gelmek; toodan uç-: dağdan yuvarlanmak; okko uç-: kurşunla vurulmak; oktan, kurşundan helak olmak; közünön uçtu: bk. köz; uçup kal-: mec. yuvarlanmak (yerinden, memuriyetinden olmak).
uçkas-
bingeşmek, iki kişi bir hayvana binmek. atlının arkasına binmek; sen mağa uçkaş!: sen ata benim ardıma bin!
uçkaştır-
(karş. öngör ıı) 1. (atlı hakkında) hayvana kendinin ardına bindirmek; azıraak cerge uçkaştırıñız!: kendi ardına bindirerek beni birparça götürün!; 2. (binek hayvan hakkında) sırtına iki kişinin binmesine müsaade etmek; atım uçkaştırbayt, möñküp cığat: benim atım iki kişiyi taşımaz, kıç atar ve sırtındakileri de bir yana fırlatır.
uçta-
1. ucunu sivriltmek, açmak (kurşun kalemi); 2. eklemek (mes. yeni).
uçtal-
1. ucu sivriltmek; uçtalğan karındaş: açılmış. ucu sivriltilmiş kurşun kalemi; 2. eklenmek (mes. yen hakkında).
uçtat-
uçlatmak; uç taktırmak.
uçtaş-
uçlarıyla birleşmek.
uçukta-
1. uçuğu tedavi etmek (bk. uçuk ı); 2. mec. korkutmak, göz dağı vermek.
uçuktat-
et. uçukta-‘dan.
uçun-
(karş. elinde- 2) (tek tırnaklı hayvanların erkeklerinde) kendini tenasül uzuvların şişmesiyle gösteren bir hastalıkla hastalanmak; ayğır uçunsa at bolot, at uçunsa, et bolot ats.: aygır hastalanırsa at olur at hastalanırsa et olur (kesilir).
uçur-
ıı, uçurmak; kalp uçur-: yalan atmak; attan uçurup tüşür-: attan çekip düşürmek.
uçura-
karşılamak; rastgelmek; cutka uçura-: cut’a duçar olmak (bk. cut ı); tüsü cılanday uçuradı: benzi yılanı andırdı (o kadar menfur gözüktü).
uçurat-
uçura-‘dan.
uçuraş-
karşılaşmak, birbirine rastgelmek.
uçuraştır-
et. uçuraş-‘tan.
uñkul-
uñkul-çuñkul = uñkur- çuñkur (bk. uñkur).
uñkulda-
havlamak, cıyak cıyak bağırmak (köpek yavrusu hakk).
uñkuy-
(hüzünle) aşağıya salmak, mutavaat gösterir vaziyet almak; baylooğo tüşkön kulday uñkuyup oturat: bağlanmış köle gibi başını aşağı iğerek oturuyor.
uñkuyt-
et. unkuy-‘dan.
uñğula-
baltanın tersiyle vurmak.
uñşu-
ulumak, hazin ve sürekli ses çıkarmak; unşuğan ün: hazin ün; ulup- uñşup: uluyarak.
uñşuy-
= uñkuy-.
uğrula-
mükerreren dövmek, birkaç defa vurmak.
uşakta-
dedikodu yapma. gıyaben çekştirmek.
uşaktat-
et. uşak-’dan.
uşala-
oğalamak, ovuşturmak, ovmak; kol uşala-: elleri oğuşturmak; köz uşala-: gözeri oğmak.
uşat-
1. ufatmak; 2. mec. israf etmek, külünü savurmak; akçanı uşatıp koydum: parayı, çılgıncasına harcadım.
uşta-
= uçta-.
uştal-
= uçtal-.
zaarkan-
nefret hissetmek.
zabırka-
ıztırap çekmek.
zabırkat-
zahmet vermek, azap vermek.
zaküskölöt-
meze bulundurmak; kiçine zaküskölötüp içpeylibi-: bir parça meze ile içmeyelim mi?
zakımda-
1. ışığı aksettirmek; zakımdap ırda-: ıssız, tenha bir yerde şarkı söylemek, başkalarına yalnız uzaktan bir ses duyulacak tarzda ırlamak; 2. hızlı koşmak; zakımdan ketti: koştu;<<çu!>>degende, Çalkuyruk, caaday uçup; zakımdap:<<çü!>> sesini duyar duymaz, Çalkuyruk (at) ok gibi uçarak koştu gitti.
zakımdan-
serapla örtülmek; ılgımsalgımla kaplanmak.
zakımdat-
et. zakımda’dan.
zapasta-
ihtiyat olarak saklamak; 2. (silâh hakkında) kurmak: mauzurun suurun alıp, zapastap, kayra saldı: mavzerini çekip çıkararak, kurdu ve yeninden yerine koydu.
zardan-
= zarlan.
zardant-
= zarlant-.
zardat-
= zarlat-.
zarlan-
acı acı ağlamak, sızlanmak, tasalanmak.
zarlant-
et. zarlan’dan.
zarlat-
acı acı ağlatmak, aşırı derecede incitmek; umutsuzluğa götürmek.
zarıktır-
. üzmek, azap vermek.
zarıl-
II, ihtiyaca. katlanmak, sızlanmak, müşteki olmak, azap çekmek; zarıla kütüü: üzücü intizar, kaynata mağa zarılba, kalalbaymın bu cerde folk.: kayınpeder, bana drılma, ben burada kalamıyorum.
zarılda-
hızlı koşmak.
zarıldat-
et. zarılda’dan; zarıldatıp taşıyt: öyle hızlı taşıyor. ki buram buram toz yükseliyor.
zañkay-
zankğygan göklere doğru yükselmek, gayet yüksek olmak; zankaygan aküy; muhteşem. Kocaman beyaz ova
zañkıy-
zañkıygan ak tamdar: muhteşem. Büyük beyaz evler; zañkıyğan çoñ eleçek kocaman eleçek (bk) zañkıyğan cigit: kocaman delikanlı
zañkıyt-
et. Zañkıy-‘dan; seldein zañkıytıp orodo: (başına) kocaman sarığını sardı.
zañğıra-
tiz ses çıkarmak (erkekler hakkında); zañğırap ırda: yüksek ve ince sesle şarkı söylemek; zañğırağan çoñı üy: büyük muhteşem ev kocaman ev.
zañğırat-
et. zañğıra-’dan; zañğıratıp cüktö-: dağ kadar. gayet çok yüklemek.
zañılda-
çınlayan ve tiz ses çıkarma; zañıldağın ır: yiğitçe söylenen şarkı.
zeki-
korkutmak, gözdağı vermek.
zeñgire-
bir parça şuuru bozulmuş, şaşırmış bir durumda bulunmak: mas bolğondoy
zilde-
kuvvetlenmek (hastalık hakkında), daha ziyade azmak; zildep ketken ooru: müzmin bir şekil alan hastalık; içi zildep ketti: içinden kan geliyor.
zilden-
= zilde-.
zildet-
et. zilde-’den; atıñdın coorun içine tüşürüp, zildetip ciberip cürösüñ: atını sen o hale getirdin, ki onun yağrısı derinleşti ve irin toplandı; ser tübünö zildetken: toprağa derin sapladı; köñülün zildetken: onu aşırı derecede incitti (gönlünü kırdı).
zirkilde-
1. titremek 2. thevvür etmek. Aşırı derece hiddetlenmek; azgınlık yapmak, hiddet ve gayretle hareket etmek
ziñkilde-
gergin bir hale gelmek; gerginleşmek.
ziñkiy-
yükseltmek göklere doğru çıkmak;ziñiyip turat: dim dik duruyor; boston yutmuş gibi duruyor.
zoldoy-
= soldoy-.
zookton-
zevklenmek; safa sürmek.
zooktonoş-
müş. zookton-’dan.
zordo-
zorlamak; zorbalık etmek; öz boyuñdu (yahut özüñdü) zordoysuñ: kendikendini büyütüyorsun.
zordukta-
zorbalık kullanmak, zorlamak; zorduktap al-: zorla almak; kuvvete dayanarak çekip almak.
zorduktat-
et. zordukta-’dan.
zoruk-
fazla koşturmak neticesinde soluğan hastalığına uğramak (vücudu yağ bağlamış at hakkında).
zoruktur-
et. zoruk-’tan.
zoñkoy-
kocaman ve hantal olmak.
zoñkulda-
bağırmak, boğazı yırtılıncaya kadar haykırmak; zoñkuldap ırda-: avaz avaz bağırarak şarkı söylemek; zoñkuldap ıyla-: mec. çığlıkla ağlamak.
zuula-
1. havayı yarıp geçen bir ses çıkarmak; 2. mec. hızlı koşmak, koşturmak; zımırap
zuulat-
et. zuula’dan.
zuulda-
aşırı derecede hızlı koşturmak.
zuuldat-
et. zuulda’dan; zuuldatıp cürüp ketti : koşturup gitti.
zuñkuy-
1. göklere doğru yükselmek; yüksek bir tepe şeklinde yükselip durmak; 2. (yüksek nesne hakkında): muzlim çehreli olmak; sumurtarak bakmak; zuñkuyup catat: o (ızbantut) hareketsiz yatıyor
züñküy-
iri yarı ve kuvvetli olmak; züñküygön azamat : dızman delikanlı.
züñküyt-
et. züñküy-’den; dalısın züñküytkön ciğit : geniş omuzlu delikanlı.
zıkılda-
= zıpılda-.
zıkıldat-
= zıpıldat-.
zımıldat-
parlatmak; ayaktı zımıldatıp caladı: kabı tertemiz yaladı.
zımıra-
uçarcasına koşmak; zımırap- zuulap ötüp ketip barat: alabildiğine koşarak geçip gidiyor.
zımırat-
II, et. zımıra-’dan.
zımırıl-
kaçmaya başlamak, alabildiğine koşmak.
zımırılış-
müş. zımıril-’dan.
zıpılda-
hareketin çabukluğunu ifade eden bir taklitlik fiilidir; hızlı koşturmak; şamal
zıpıldat-
et. zıpılda-‘dan.
zırkıra-
1. hızlı koşmak; maşina zırkırap cönödü: otomobil hızlı yürüyüp gitti; 2. zonklamak, pek şiddetli ağırmak; başım zırkırap ooruyt: başım şiddetle ağrıyor; emcegi zırkırayt: memesi acıyor (sütle dolduğundan).
zırkırat-
et. zırkıra-’dan.
zırpılda-
: cürök zıpıldayt-: kalp çarpıyor, kalp yerinden oynuyar.
zırılda-
= zırkıra-.
zırıldat-
= zırkırat-: iyikti zırıldattı; iği hızlıca döndürdü.
zıynatta-
süslemek; anı zıynattap atıp kömdü: onu tantanalı bir surette saygı ile gömdüler.
zıñkılda-
yaygara etmek, çığlıkla ağlamak.
zıñkıldat-
et. zıñkılda-’dan.
zıñkıy-
sertleşmek, gayet sert ve pek olmak (yüksek ve dik nesne hakkında).
zıñkıyt-
et. zıñkıy-’dan; zıñkıytıp tañ-: sım sıkı bağlamak.
zıñğıra-
1. kurularak ve yeknesak bir tarzda yarım sesle bir hava tutturmak; 2. çınlamak, tınlamak; zıñğıra ıyla-: hıçkırarak, avaz avaz ağlamak (sağu sağan kadın hakkında);
zıñğırat-
: et. zıñğıra-’dan.
çaalık-
yorulmak,
çaarda-
buruşturmak, alacalandırmak (buruşuk, alaca yapmak).
çaardat-
et. çaarda-dan:
çabaktat-
et-, çabakta-dan.
çabaktaş-
muş. çabakta-dan.
çabalda-
l. şişi birkaç yerden deşmek: 2. yün ditmek,
çabuulda-
l. muayyen bir yönet gö- zetmeksizin koşturmak (atı); 2. dörtnala, dolu dizgin koşturmak.
çabuuldat-
et. cabuulda-dan.
çabıl-
l. dibinden kesilmek; tamırına balta çabıldı: kökünden yok edildi; çaçılıp - çabılıp bk. çaçıl-;2. çapula ve yağmaya çarpmak; 3. dörtnala koşmak (binek hayvanı hakkında); at çabıldı : at yarışı, koşu yapıldı.
çabılakey-
çabiyekey. ğu mesafe; tay çabım cer : bir ya-
çabıtta-
av arayıp dolaşmak.
çadıray-
şişman, semiz bir durumda olmak.
çadırañda-
hareketlerinde şişmana. semize benzemek.
çadırañdat-
et. çadırañda-dan.
çagarakta-
l. çengelimsi bükülmek (diyelim, köpeğin kuyruğu hakkında); 2. mec. gururlanmak; kendini müstakil hissetmek; çagaraktap kalıptır: o, gururlanmış; atım çagaraktap kalıptır : atım kanlı canlı gözüküyor.
çagaraktat-
et. çagarakta-dan; it kuyruğun çagaraktatıp arsıldadı : köpek kuyruğunu çengelleştirdi ve gümürdedi.
çagıldır-
gözü •kamaştırmak; köz cagildıra turgan : kamaştıran.
çagış-
çatışmak (köpekler hakkında).
çagıştır-
(iki nesneyi birbirine) karşılaştırmak, mukayese etmek; akılga çagıştırıp baykap körçü! :akıl edip bak!
çak-
IV, l. müzevirlik etmek; şikayet eylemek: meni saa çaktı : bana senden şikayet etti; al maa mun-ğun çaktı : o bana dert yandı; 2. şiddetle vurmak; meni arak (yahut bozo ve s.) çagıp koydu : mahmurluktan kırıklığım vardır: 3. sokmak (ısırmak); 4. çakmak çakmak.
çakmakta-
közüñ ala çakmaktap cüröt l) gözlerin oynuyor: 2) sana her şey bozuk (aşırı büyümüş) şekilde gözüküyor; közü ala çakmaktay başladı : gözler süzülmeye, adam sarhoş olmaya başladı.
çakta-
(takriben) takdir etmek; denemek.
çaktaş-
muş. çakta-dan.
çaktır-
et. çak- IV ten.
çakçarıl-
hiddetlenmek, ayranı kabarmak (alacağın olsun! dur bakalım, gösteririm ben sana).
çakçay-
kabarmak: közü çakçaydı : gözleri büyük açıldı.
çakçayt-
gözleri büyük açmak.
çakçañda-
azim ve gayretle 4 görmek; çakçañdap kirip keldi : içeriye fırladı; közdörü çakçañdayt : gözleri fena halde gözevinden fırladı.
çakılda-
çak çak sesi çıkarmak (bk. III); açık ve kolay anlaşılır bir tarzda konuşmak: gıcırtı sesi çıkarmak (diyelim, saksağan hakkında); cıvıldamak.
çakıldat-
et. çakılda-dan; çot çakıldat- : hesap aleti düğmelerini şaklatmak.
çakır-
çağırmak, davet etmek, toplantıya çağırmak.
çakıray-
l. gözler faltaşı gibi açıl mak; 2. (birisinin) üzerine atılmak.
çakırayt-
et. çakıray-dan; köz ça-kırayt- : (hiddetten yahut korkudan) gözleri faltaşı gibi açmak.
çakırañda-
gözler faltaşı gibi açılmak.
çakırmala-
= çakır-
çakırıl-
çağırılmak. davet edilmek toplantıya çağırılmak.
çakırış-
hep beraber çağırmak, birbirini çağırmak: birbirini davet eylemek,
çakıy-
dikilmek; göz dikmek, dikkatle bakmak; cıldız çakıyıp : yıldız pırıl pırıl yanıyor.
çakıyt-
et. çakıy-dan.
çal-
II. l. şiddetli ve keskin vuruşla vurmak : çalmak; (güreş sırasında) ayak çalmak; calip çıktı :ayak çalmak suretiyle yere serdi;2. kamçı ile vurmak; kancıgaga çal- : terkiye bağlamak,; tegerete çal- : ipliği tura ve çile yapmak:3. (hayvanı) kesmek; 4. bakmak:yolu yoklamak; col calip kel : yolu bakıp gelmek; konuş calip kel- :konağı (durağı) bakmak, yoklamak; durakalmak için elverişli yeri seçmek; keçüü çal- : nehirde geçit aramak: nehirden geçmek için uyurun mahalli seçmek.
çalcakta-
: çaicañda-.
çalcañda-
çocuk diliyle konuşarak. sahte tavır takınmak.
çalcañdat-
et. çalcañda-dan.
çaldık-
1 (bîr nesneye) çarpmak; (bîr şeyle) çarpışmak: ooruga çaldık- : haslık almak; közgö çaldık- : göze çarpmak, dikkati çekmek, gözükmek; 2. yarı yanmak, bir parça yanmak.
çaldıktır-
et. çaldık-tan.
çaldır-
l. et. çal- II den; nokto çaldır : yular ördürmek; çöp çaldır . (hayvanı) bir parça otlatmak; 2. yenilmek.
çalgında-
l, dolaşmak, araştırmak, keşif maksadıyla yaya yahut vasıta ile gezmek; 2. daha iyi otu seçmek (hayvan hakkında); at çaigındap ottoyt : at otu seçerek otluyor.
çalgırtta-
muvafakat etmemek, direnmek; (umumun fikrine) muha lif olmak; tamırı çalgırttap kalıptır : nabzı normal değildir.
çalkakta-
=: çalkala.
çalkala-
göğsü ve karnı öne çıkarmak; çalkalap otur- : göğüsü öne çıkararak, başı hafifçe geriye atarak kurulup oturmak; atka minip çalkalap folk. : at üstünde kurulup oturarak.
çalkalat-
et. çalkala-dan.
çalkanda-
çalkandap taşta- (Rad, V) : arka üstü atmak.
çalkı-
l. geniş yayılmak; 2. ağır ve süzülerek hareket etmek.
çalmala-
karıştırmak (mayileri):
çalmalan-
karışmak, çalkanmak (mayi hakkında).
çalpılda-
(suya elayalarile vurarak) şaplatmak.
çalpıldat-
et. çalpılda-dan; maldın şıyragı suunu çalpıldatıp çaçıratat: hayvan suyu ayaklarıyla şaplatıyor ve sıçratıyor.
çalpıldaş-
muş. çalpılda-dan.
çalın-
mut. çal- II den: kemer çalın- : kemer kuşanmak: arkanga çalın- : ipe takılıp kalmak; selde çalın- : sarık sarınmak: karızga çalın- : borca batmak; çaman işke çalın- : nahoş bir ise karışmak.
çalırañda-
hareketlerinde. işlerin de şaşıya benzemek.
çalış-
II, elbirliğiyle istikşaf yapmak çalgındı birge çalıştık folk. : hep beraber taharriyat, istikşaf yaptık. III, ağır bir şey suya düşmek ve ses çıkarmak; çalkalanmak
çalışta-
dolanmak; buttan çalıştadı : ayakları dolandı, dolaştı.
çamala-
takriben takdir etmek; çamalap eseptöö : takribi hesap.
çamalaş-
II, müş. çamala-dan.
çamda-
1 adım atmak, yürümek; 2, ivmek, acele etmek; çamdap erterek bütürgülö : çabuk davranınız ve erkence bitiriniz!
çamdal-
= çamdan: ak colborstoy çamdalıp folk. : beyaz kaplan gibi, sıçramaya atılmaya hazırlanarak.
çamdan-
l. sicramaya. hücüma ha- zırlanmak; 2. maç. kendini tahkir edilmiş saymak; küsmek; sen anın aytkanına çamdanbay ele koy sen onun sözlerinden muğber olma!
çamdat-
tezletmek ivdirmek.
çamdaç-
muş. camda-dan.
çampa-
campa.
çamın-
atılmak, saldırmak.
çamırkan-
kin beslemek.
çan-
II, küçümseyerek, hakir görerek muamelede bulunmak; kendine müsavi saymak; erin çangan katın : kocasına on paralık kıymet vermiyen karı; katının çamp cüröt : karısiyle (ev hayatı) yaşamıyor.
çanaala-
kızakta taşımak.
çanaçta-
çanaçtap : çanakla (dökmek veya koymak).
çancuula-
çancuulagan kebiñdı koy! : lakırdıyı başka tarafa çevirme!
çandırla-
(karş. şalañda) : kuskunu arka kolana, kuyruğun mebdeine dokunmayıp kalçaya sarkacak tarzda bağlamak.
çangır-
alabildiğine bağırmak; canı tırmalıyan bir sesle bağırmak, acı acı bağırmak; yaygara etmek; çarğırgan ün : acı ses; kımız çañırıp kalıptır : kımız fazla ekşimiş (bozulmuş).
çanç-
sançmak; bir yandan öbür yana delmek, saplamak.
çapkı-
çalgı.
çapkıçı-
çalgıcı.
çaplala-
it. çap- IV ten; kir çapkıla-:çamaşırı (yıkarken) tokmakla dövmek.
çapta-
l. tıkamak; sımsıkı kapatmak; ok çapta-: silahı doldurmak; oktu çaptap, hayza aştap folk. :silahı doldurarak, süngüyü göndere takarak; 2. zamkla yapıştırmak;bir nesneyi diğer bir şeye yapıştırmak, bir şeyi başka bir nesnenin üzerine yapıştırmak.
çaptal-
mut. çapta-dan.
çaptat-
et. çapta-dan.
çaptık-
aşın derecede kızmak, gazaba gelmek.
çaptır-
et. çap- IV ten; kümüş tögüp çaptır-: gümüş kaktırmak, gümüş çerçeve yaptırmak; eer çaptır-: eğer sipariş etmek; at çaptır-:at yarışları yapmıya müsaade veya icbar eylemek; köz çaptır-göz gezdirmek.
çapçan-
çapçang.
çapçı-
ön ayağivle, tırnağiyle yere vurmak (at, yabanî hayvan hakkında); bee balasın çapçısa da bert kılbavt ats. : kısrak yavrusunu ön ayağıyla vursa dahi. onu sakatlamaz.
çapçıla-
it. çapçı-dan.
çarabzal-
çarapzel.
çarakta-
= şarakta..
çarca-
l. yorulmak; 2. meç. ölmek (9-10 yasma kadar olan çocuklar hakkında
çarda-
l. kurbağa bağırmak; 2. kuğu kuşu ötmek; 3. malumat almak. vaziyeti yoklamak maksadiyle gitmek; el için çardap keldi : müşahede maksadiyle halk arasında dolaştı.
çardat-
et. çarda-dan.
çardav-
kabarmak, şişmek; çardaygran kursak : şişkin karın.
çardañda-
l. hareketlerinde şişmana benzemek: 2. meç. memnun, keyifli halde bulunmak.
çardañdas-
muş.çardangda-dan
çardañdat-
et. cardañda-dan.
çargıt-
11 : söz çargıt- : lakırdısıyle insanın başını ağrıtmak; lakırdıyı başka mevzua çevirmeye çalışmak; çargıtpakm lafı başka taraf çevirme!
çarkılda-
cıvıldamak; bağırıp çağırmak; şuur çarkıldayt : dağ sıçanı acı acı ses çıkarıyor.
çarkıra-
bağırmak (diyelim, bağırarak ağlayan çocuk veya Colaeus denilen kuş hakkında).
çarkırat-
et. çarkıra-dan.
çarpı-
çarpmak; at çarpıp başat : at önayaklarını ileri atarak gidiyor; at ayaklarını dik tutarak, ayakları dolaşmadan gidiyor; calın çarpıganday : alev tutuşmuş gibi.
çarpıl-
mut. çarpı-dan; azıraak cutka çarpıldık : bir parça cuttan (kırgından) mutazarrır olduk; (bk.cutl).
çarpıt-II
et. çarpı-dan.
çarpış-
muş. çarpı-dan.
çartılda-
gümbürdemek, gürlemek; kün çartıldap turat : gök gürlüyor
çarçat-
yormak.
çarçaş-
muş. çarça-dan.
çarçıla-
boyunu, enîni denk olarak bükmek (diyelim, köşeleme bukii len mendil).
çarıkta-
I, bileği taşı çarkında bilemek. II, nallanmamış atın tırnaklarını bir nesneye bağlamak, sarmak (taşlı yerde gezerken böyleyaparlar).
çarıktat-
et çarıkta- I, II den.
çarılda-
cıvıldamak; yaygara koparmak.
çarıldaş-
muş. çarılda-dan.
çarıt-
et. çarı-dan.
çataktaş-
lafla takılmak, muhalefet etmek; münazaa etmek, kavga, niza çıkarmak.
çataştır-
karıştırmak,karmakarışık etmek,intizamsız bir hale komak;zihni teşviş etmek; ipin ucunu kaybettirmek.
çatılıştan-
riyayı aksettirmek, yıl-dıramak.
çatına-
çatırtı ile çatlamak.
çatınat-
et. çatına-dan
çatıra-
çatırdamak ; takırtı yapmak.
çatırat-
et. çatıra-dan
çatıray-
muhteşem bir görünüşe malik olmak ; parlamak; çatıraygan ak üy : muhteşem beyaz oba; çatıraygan kişi : mükellef elbiseler giymiş,kibar tavırlı adam.
çatırla-
= çatıra-‘dan.
çatırçalan-
saçakla örtülmek.
çatış-
ıı, çatallaşmak; karışmak (müdahale etmek) ; bir işe karışarak içinden çıkamaz hale gelmek:
çatıştır-
karmakarışık bağlama (diyelim, bir atın ayağını diğer atın ayağına bağlamak).
çavkagıla-
it. çayka-dan ; başın çaykagılap : başını sallayarak.
çayka-
1. çalkamak, sallamak ; baş çayka- : baş sallamak ; inkar etmek; muvafakat etmemek ; kımız çalkalamak karıştırmak karıştırmak ; 2. çalkamak ; yıkamak, temiz sudan geçirmek ; çöögün çavka- : çaydalığı çalkamak; kir çayka-: çamaşırı temiz sudan geçirmek yahut yıkamak; kalay çavka-: kalaylamak.
çaykal-
çalkanmak sallanmak.
çaykalt-
it. çaykal-dan.
çaykat-
1. deprettirmek; sallatmak; 2. çalkatmak, yıkatmak.
çaykaş-
müs. çavka-dan; atat baştarın çaykartı : atlar başlarını salladılar.
çayla-
1. körleşmek; 2. iriñ çaylapketti : (yarayı) baştan başa irin doldurdu.
çaylat-
et. çayla-dan.
çaylaş-
müş. çayla-dan
çayna-
çiğnemek, kulundu aygır çaynadı : tayı aygır ısırdı.
çaynal-
mut. çayna-dan.
çaynat-
çiğnemeye icbar veya müsaade eylemek.
çaynaş-
1. müş. çayna-dan; 2. talaşmak (aygır yahut deve aygırları hakkında) .
çaypal-
çalkalanmak; sallanmak; dalgalanmak.
çaypalt-
çalkamak, çalkalamak, dalgalandırmak, sallamak.
çayı-
çalkamak,yıkamak; cuup-çayıba ! : mec. kaçamak gösterme; lakırdıyı başka tarafa çevirme!
çayırda-
çam sakızı,reçine sürmek.
çaç-II
l. saçmak (püskürmek): şu-raya buraya atmak; her yana dökmek; 2. serpmek 3. meç, israf etmek.
çaça-
bir şey içerken geniz nahoş bir surette gıcıklanmak neticesinde istemiyerek, aksırığa benzer bir ses çıkmak.
çaçat-
et. çaça-dan.
çaçta-
saçtan tutarak sürüklemek
çaçtaş-
birbirini saçından tutarak sürüklemek, saç saca başbaşa gelmek, dövüşmek (kadınlar hakkında; karş. çakalaş-).
çaçıl-
saçılmak, püskürülmek; çaçılıp - çabılıp kapa boldu : aşın müteessir oldu.
çaçıla-
II, saçakla süslemek, saçak takmak; topostun kılı menen çaçıla- : Çin mandasının (kaytızın) kuyruk kılıyle süslemek.
çaçılat-
et. çaçıla- II den.
çaçılt-
et. çaçıl-dan; kozgoloñçulardın askerlerin çaçıltıp ciberdi : asilerin askerlerini dağıttı.
çaçıra-
sıçramak, param parça olmak; künçaçırap çıkkanda : parlak güneş doğarken; kündün murdu çaçıraganda : güneş gözükmeye başladığında.
çaçırat-
sıçratmak.
çaçıraş-
müş. çaçıra-dan.
çaçış-
muş. çaç- II den; suu çaçış- hep beraber su serpmek; birbiri üzerine su serpmek; çaçışkan cip . karışmış iplik.
çañda-
tozlanmak.
çañdat-
l. toz kaldırmak, toz koparmak; 2. toza döndürmek, toz haline getirmek.
çañkılda-
l. bağırıp çağırmak (çocuklar, kadınlar hakkında); 2. acı sesle havlamak (köpek hakkında).
çañkıldat-
et.çañkılda-dan.
çañkıldaş-
muş.çañkılda-dan.
çañırt-
et. çañırt-dan.
çañıt-
ayran (çalap'tan fariu şudur ki çañıtta çalaptakine nisbeten su mikdarı fazla olur); ayranda su koşup, çañıt kılıp ber : yoğurda su katarak çañıt yapıp ver!
çañıtta-
bozumtırak, donuk renge girmek; kün çañıttap turat : hava bir parça kararıyor.
çağıl-
mut. çak- IV ten.
çebelekte-
çebelekten- =çebelen.
çebelen-
çabalamak; aşırı telaş göstermek, : can atmak.
çeberde-
dikkatlice, ustalıkla hareket etmek.
çebeñde-
= çepeñde-
çedirey-
öne doğru çıkmak (arık çocuğun yahut arık gebe kadının karnı hakkında); çedireygen : büyük karınlı (fakat zayıf).
çedireyt-
et. çedirey-den.
çedireñde-
hareketlerinde kocaman karınlıya benzemek (çocuklar hakkında).
çegin-
gerisin geri gitmek,çekilmek.
çegiş-
müş. çek- ııı ten; er çegişpey bilişpeyt ats. : yiğitler ima kinaye ile bir parça konuşmadan tanışamazlar.
çek-
ııı, 1. çekmek; sürüklemek; azap çek- : azap çekmek,ıstıraba katlanmak; sapar çek- : sefere, yola çıkmak; seyahat etmek ; tameki çek- : tütün içmek; 2. ucunu vurarak kırmak; cumurtka çek- : yumurtanın ucunu vurarak kırmak; 3. (soruştururken) yalnız imalarla, kinayelerle konuşmak, ihtiyatlı kareket etmek; çegip suratı kör : ihtiyatlıca (imalarla) soruşturup bak ! ; 4. tegirmen çek- : değirmen taşı yapmak; 5. hayvanı koşmak.
çekele-
kenardan hareket etmek.
çekeleş-
çekişmek, kavga etmek, dövüşmek.
çekey-
= çekçey-.
çekte-
tahdit eylemek.
çektel-
tahdid edilmek; iktifa etmek.
çekteliş-
müş. çekte-den.
çektet-
et. çekte-den.
çekteş-
ıı, müş. çekte-den.
çektir-
et. çek- ııı ten; tameki çektir- : tütün içirmek.
çekçeñde-
mühim ve ca’li tavırlar takınmak.
çelde-
1. deriden yahut bağırsaklardan et ve yağ kazımak ; deri altındaki zarı koparmak; 2. düğümcüklerden ve pürüzlerden temizşeyerek ipliği perdahlamak.
çeley-
1. patlamak ve akmak ( göz hakkında) ; 2. şişman ve şişkin karınlı gözükmek ; kardı çeleygen : büyük karınlı.
çeleyt-
et. çeley-den.
çelit-
et. çel- ıı den.
çeliş-
boynuzlarıyla kapışmak; süsümsek, tos vuruşmak, dalaşmak (öküzler hakkında).
çelkey-
büyük karınlı olmak (şişman kimse hakkında : kars. çedirev-) ; kardı çelkeyip turat : onun (şişman adamın) karnı sarkık duruyor.
çelkeyt-
et. çelkey-den, : kardın çelkeytip : şişkin karnını öne doğru çıkararak.
çemende-
hasta olmak, hastalanmak ; çemendep kalıptır : hastalandı, rahatsızlandı.
çemendet-
hastalanmayı, rahatsızlanmayı mucibulmak.
çende-
yaklaşmak, yakına gelmek :,
çendet-
yaklaşmaya müsaade etme kendisine yaklaştırmak; canına çendetpeyt : yanına yaklaştırmıyor.
çendeş-
yaklaşmak ; sıraya gelmek ; bölök koyğo çendeşpey kaytar : (koyunları) başka koyunlara yaklaştırmadan otlat, güt !
çendeştir-
et. çendeş-ten.
çene-
ölçmek, ölçü almak; denkleştirmek ; çenebey : ölçüsüz, hesapsız, çok.
çenel-
ölçülmek,denkleştirilmek.
çepeñde-
yerinde rahat oturmayıp, haşarılık etmek ; yaranmak maksadıyla telaş etmek.
çepilde-
telaş etmek (kısa boylu sıska adam hakkında).
çerdey-
1. kabarmak (karın hakkında) ; 2. karnını öne doğru çıkararak, kurularak yürümek (büyükçe karınlı kısa boylu adam hakkında).
çerdeñde-
=çedireñde-
çert-
fiske vurmak ; komuz çert- : kobuz çalmak.
çertil-
mut. çert-ten ; tereze akırın çertilet- : pencere yavaşça vuruluyor.
çertiş-
hep beraber fiske vurmak.
çertkile-
it. çert-ten.
çerttir-
et. çert-ten.
çetekte-
katmerleştirmek; karmakarışık etmek ; işti çatektep aldı : işi karmakarışık etti.
çetkey-
1. ehemmiyetli ve müstakil gözükmek; 2. hayretten fırlamak (gözler hakkında) ; dalay közüng çekçeyer : daha birçok nahoş şeylere katlanacaksın, daha birtakım nahoş şaşılacak şeyler göreceksin.
çette-
bir kenardan gitmek; bir yana çekilmek; sapmak; uzaklaşmak ; kendini yabancı hissetmek; özü ele çettep cüröt : kendisi yabancı gibi davranıyor.
çettet-
bir kenara etmak; uzaklaştırmak, bertaraf etmek; toskooldordu çettet- : engelleri bertaraf eylemek; özün özü çettetti : kendini yabancı yerine koydu.
çeçensi-
hatiplik,beliğlik taslamak.
çeçil-
mut. çeç- ııı ten ; çeçilip süylöş- : can ve gönülden konuşmak.
çeçin-
soyunmak ; çeçinip işke kiriş- : işe azimle ve ciddiyetle girişmek: karar çıkarmak.
çeçindir-
soymak; soyunmaya icbar eylemek, :bulardı çeçindirbey kim ötkördü? : onlara soyunmadan geçmeyi kim müsaade etti !
çeçint-
= çeçindir.
çeñgelde-
kapmak, pençelemek.
çeñgeldet-
et. çeñgelde-den
çeñgeldeş-
müş. çeñgelde-den.
çeğindir-
et. çeğin-den; köngül çegindir-: gönül kırmak.
çeğiniş-
müş. çegin-den.
çikertte-
hafif hastalanmak.
çikilde-
küçücük ve arık olmak.
çikçiy-
mini mini, temiz ve çık kıyafette bulunmak.
çikçiñde-
hareketlerinde kısa boylu ve kurumuş adama benzemek.
çilmiy-
kurumuş gözükmek.
çilmiñde-
hareketlerinde kurumuş kimseye benzemek.
çimir-
(topacı) koyuvermek.
çimirikte-
dönmek.
çimiriktet-
döndürmek.
çimiril-
1. şiddetlice dönmek; iyiktey çimirildi : iğ gibi döndü; 2. alabildiğine koşmak; talanı közdöy çimirildi : sahraya alabildiğine koştu.
çimirilt-
et. çimiril-den.
çimkir-
sümkürmek.
çimkirt-
et. çimkir-den.
çimçile-
= şimşile
çirele-
1. ayaklarını uzatarak, yatmak (hayvan hakkında) yahut kollarını, bacaklarını uzatarak yatmak; tuugan koy catıp alıp çireleyt : kuzulayan koyun yatıyor ve bacaklarını uzatıyor; 2. mec. gururlanmak, caka satmak.
çiren-
ıı, 1. gerinmek, gerginleşmek ; üzöngünü çirene tep : üzengiye, dizleri bükmeden gergin bacaklarla dayanmak; aşıgıç cumuştar çirengende gana : yalnız bun amüstacel işler zorladığı taktirde; 2. mec. kurulmak, övünmek.
çiri-
çürümek, bozulmaya başlamak.
çirit-
et. çiri-den.
çirke-
takmak : birini ötekisine bağlamak; töö çirke- : devreleri katar şeklinde dizmek( birinin başını ötekinin gerisine bağlamak); töögö; çirke- : deveye yük yükletmek.
çirkeş-
katar halinde uzamak.
çirtiy-
çok arık olmak.
çiy-
ııçiy köbük bk. köbük : çiy temir. ııı, 1. çizgi, hat çekmek; tersim eylemek; 2. kaydetmek (listeye geçirmek).
çiydir-
çizdirmek.
çiyele-
yahut çiyelep bayla- : adı (kadınca) düğüm yaparak bağlamak.
çiyelen-
mut. çiyele-den; masele çiyelendi : mesele çatallaştı; çeçüüsü çiyelengen masele : zor halledilir mesele.
çiyelent-
et. çiyelen-den.
çiyil-
1. (çizgi) çizilmek; 2. yazılmak, kaydolunmak.
çiyleş-
cün çiyleş- bk. cün.
çiymayla-
karşılıklıca kesişen hatlar çizmek.
çiyme-
1. tersim edilmiş; oymo-çiyme bk. oymo, 2. kon. resim sanatı.
çiymele-
çizmek, çabuk çabuk yazmak.
çoduray-
= çuduray-
çogul-
toplanmak, yığılmak.
çogult-
toplanmak, yığmak; altı sözdün baş ayagın çogulta albayt : iki kelimeyi bir araya bağlamasını bilmiyor (harfiyen : altı sözün başını ve sonunu bir araya toplayamıyor).
çogultul-
toplanmak, yığılmak.
çogultuş-
müş. çogult-tan.
çoguluş-
yığılma, toplanma.
çokmorokto-
yığın halinde yoplanmak, kalabalık teşkil etmek; bulut çokmorotkop, uyup turat : bulutlar toplanıyor.
çokmoroktoş-
müş. çokmorokto; el çokmoroktoşop çogulup turat : halk yığın yığın toplanıyor.
çokondo-
çokondop kal (ordo oyununda kaybeden kimse hakkında) : az vuruş mikdarına malik olmak yahut başka oyuncudan ilave vuruşlar hakkını elde etmek.
çokoy-
ıı = çoçoy-.
çokoñdo-
= çoçoñdo-.
çokto-
ı, saçakla süslemek. ıı, kızdırmak (diyelim, fitilli tüfeği).
çoku-
ıı, çöplenmek; gagalamak; karga karganın közün çokubayt ats. : karga karganın gözünü çıkarmaz.
çokul-
mut. çoku- ıı den.
çokun-
1. ıstavroz çıkarmak (haç işareti yapmak); 2. vaftiz olmak, hıristiyanlığı kabul etmek.
çokut-
et. çoku- ııden.
çokuş-
gagalaşmak; hep beraber çöplenmek.
çokçoy-
= çoçoy-
çokçoñdo-
birisinin üzerine yumruklerını saldırır gibi dövmek isteyerek vucuduyla zıplar gibi hareketler yapmak.
çol-
yolmak, koparmak, kazımak; közün çolup alam : gözünü çıkaracağım; çolup söylöyt : kesik kesik konuşuyor (uzun bir sözden rastgele çıkarılmış kesik, saçık cümleler söylüyor).
çoloolo-
: çoloolop barip bir cibitka baş katti: bir parça uzaklaşarak (bir yana çekilerek) bir çukurda saklandi; ara- çoloolop arada bir; firsat buldukça.
çoltoy-
kısa kuyruksuz (güdük) gözükmek, çoltoyğon beşmant: kısa etekli (avrupa biçimi) palto
çoltoñdo-
hareketlerinde kütüğe benzemek; kütük gibi sallanmak (diyelim, atın kesik kuyruğu, dirseğe kadar kesilen kol gibi).
çoltoñdot-
et. çoltoñdo-dan.
çolu-
ıı: çolup öt: temas etmek, arada bir fikir söylemek, tenkit etmek: çolup ötmö: fıkra (gazetede); söz arasında söylenen rasgele fikir; kılğan işterinen azıraak çolup ötölü: yaptığı işlere bir parça temas edelim; çolup kir- çullanmak. hiddetle üzerine atılmak.
çolçoñdo-
sarhoş ağzı gibi dolaşmak (dil, dudaklar hakkında).
çolçoñdot-
et. çolçoñdo-dan; masbolup, oozun çolçoñdotup, birdemelerdi kıykırıp : sarhoş olarak rabıtasızca dilini döndürerek, bir şeyler bağırıyordu; oozuñdu çelçoñdotpoy otur : saçmalamadan otur!
çoonuk-
tecrübe edinmek; pişmek; çoonukkan tecrübeli, mazbut (adam)
çoorlo-
(rad.) kaval çalmak.
çooçula-
= çoçula
çooçura-
yabancı gibi hareket etmek, tevahhuş etmek, ürkmek
çopulda-
şaplamak (öperken dudağın ses çıkarması hakkında).
çopuldat-et
. çopulda-dan; çopuldatıp öp-: şaplatmak (ses çıkararak öpmek): çopuldatıp em-: şap şap etmek.
çopuldaş-
müş. çopulda-dan
çorbolot-
atın dudaklarına kıskaç vurdurmak
çorbolu-
atın dudaklarına kıskaç vurmak.
çordot-
kabartma nakışlarla kaplamak.
çormoy-
kalın dudaklı ve sukuti olmak; (kalın) dudaklarını şişirmek ve ciddi görünmek.
çormoyt-
(kalın) dudaklarını boru şeklinde şişirmek; erdin çormoyttu: kalın dudağını şişirdi.
çormoñdo-
hareketlerinde kalın dudaklı ve sukuti adama benzemek.
çorto-
= çort ı: çorto kes: kesivermek.
çortoy-
= kortoy-.
çortoñdo-
= kortoñdo-
çorçoy-
bir parça kabararak, fiyango şeklinde bükülmek (dudaklar hakkında).
çorçoyt-
et. çorçoy’dan
çorğolo-
çorğolup kuy-: (çaydanlığın) emziğinden, musluktan dökmek.
çotto-
hesap aletiyle hesaplamak.
çoturañda-
hareketlerinde kısa boylu vetıknaz adama benzemek.
çoy-
ııçekmek, uzatmak.
çoydur-
et. çoy ıı, den.
çoynokto-
aksamak topallamak.
çoyokto-
nazlanmak, kırıtmak, çoyoktogon: kırıtmayı, nazlanmayı seven.
çoytoy-
1. kısa bacaklı gözükmek; 2. küçücük ve derli toplu olmak; çoytoyup ötük kiyip alıptır: (derli toplu dikilmiş) çizmeyi giydi.
çoytoñdo-
hareketlerinde kısa bacaklıya benzemek.
çoyul-
uzamak, gerilmek.
çoyuştat-
: oozun çoyuştatıp folk.:dudaklarını bükerek.
çoçoy-
çıkı duran şekilde bulunmak; topusu töönün örköçündöy bolup çoçoyup turat : tepesindeki takası devenin hörgöcü gibi duruyor; çoçoyup otur : çömelmek (insan hakkında) ; kıç ile oturmak (diyelim, köpek hakkında)
çoçoyt-
çıkık duran bir şeyin şeklini vermek; üymöktün töbösün çoçoytup çıgar- : ot yığınının tepesini sivrilterek çıkarmak.
çoçoñdo-
hareketleriyle bir çıkık, yüksek ve ince nesneyi hatırlatmak.
çoçoñdot-
et. çoçoñdo-dan
çoçu-
1. ürkmek; korkmak; 2. şişmek (şiş hakkında); bez çoçudu : bez kabardı, şiş belirdi.
çoçula-
kuşkulanmak.
çoçun-
(manaca) = çoçu ı; çoçunbay cortup, tün katkın folk. : korkmadan geceleri dahi yürü.
çoçut-
korkutmak.
çoçuñkura-
kuşkulanmak.
çoñoy-
büyümek, artmak
çoñoyt-
büyütmek; arttırmak
çoñoytul-
mut. çoñoyt’tan
çoñsun-
kibirlenmek, kurulmak; çalım satmak, burun şişirmek, kendini büyüksemek (insan hakkında)
çuba-
katar halinde gitmek, biribiri ardınca gitmek.
çubal-
sürüklenmek; sürünmek; yavaş adımlarla yürümek; cibi çubalıp baratat: (o gidiyor) peşinden ipi sürükleniyor.
çubalakta-
it. çubukta-dan.
çubalt-
sürüklemek; köynögön çubaltıp uzun kılgan eken: (o kadın kendine) sürüklenen uzun elbise yapmış; çubalta caz- : uzun uzadıya yazmak.
çubalçı-
uzamak; uzun mesafeye uzanmak (birbirinin peşinden) çubacıgan kalıñ töölüü köç kele atat: çok develi büyük göç katarları geliyor; çubalcıp titin buudaktayt: duman buram buram yükseliyor.
çubalçıt-
et. çubalçı-dan.
çubat-
ı= çubatun. ıı birbirinin peşinden, dizi halinde yürütmek; koydu çubatıp sana: koyunu biribiri ardınca geçirerek saymak; koy çubat (tar.): koyun sürüsünü geçirmek (bu bir cezadır, ki bu cezaya çarpacak kimseyi yatırarak etrafını dikenlerle çevirirler yahut onun gerilmiş bacaklarını ve kollarını kazıklara bağlarlar ve sonra üzerinden koyun sürüsünü geçirirlerdi).
çubaş-
müş. çuba-dan
çubukta-
sürüklenmek.
çubur-
uzamak; akmak; tane tane dökülmek; dizi halinde yürümek. may slaadan çuburup turat: yağ parmakların arasından akıyor; baarı kötünön çuburdu: hepsi onun peşine takıldılar.
çuburt-
et. çubur-dan; şilekey çuburt-: salya akıtmak; caş şuburt-: gözyaşı dökmek.
çuburult-
= çuburt; aytkan sözün oyunan çuburultup: söylediği sözünü gereği gibi düşünerek, teemmül ederek.
çuduray-
küçük tepe gibi gözükmek; çudurayğan bala: gürbüz çocuk.
çudurañda-
kımıldamak,hareket etmek (küçük, şişmanca çocuk hakkında)
çugoy-
(çü+goy) sürmek, haydalamak: mahmuzlamak: üyün közdöy çugoydu: (süvari) atını evine doğru sürdü.
çuku-
kazımak, kazıyıp çıkarmak, oymak; murun çuku-: burnu karıştırmak; çukuğunday kep tapkan: yerinde sözü çabucak buldu, derhal intikal etti, farkına vardı.
çukulda-
ı. çınlıyan, madeni sesler çıkarmak; 2. ötmek (ular hakkında)[*]
çukuran-
inleyişe benzer bir ses çıkarmak (mes. yeni uykudan kalkan adam hakkında); hafifçe melemek (mes. yeni kuzılayan koyun hakkında): çukuranıp oygonup folk. : oynıyarak ve inliyerek.
çukurayt-
et. çukuray-dan.
çukurla-
: may çukurla- : (dövüşte) kulak arkasındaki çukura basmak.
çukurlat-
çukur açmak.
çukut-
et. çuku-dan.
çukuş-
müş. çuku-dan; karşılılıca kazmak.
çukçuy-
zayıf, arık gözükmek,
çuldura-
1. bazı sesleri gereği gibi söyliyememek; 2. çetrefil bir dille konuşmak; al kıtayça kiçine çuldurayt: çince çatra patra konuşuyor.
çulpulda-
«çulp» sesi çıkmak.
çuluy-
adaleleri sert, kendisi sağlam olmak; tıknaz, güçlü kuvvetli kimseye benzemek; tay bukaday çuluyup mec. (sağlam, kuvvetli) öküz (tosun) gibi.
çulçuy-
şişkin gözükmek (yanak hakkında).
çulçuyt-
et. çulçuy-dan; caagıñdı çulçuytpa; yanağını şişirme!
çulğa-
kuşatmak, sarmak; orup çulğa: sararak örtmek, bürümek, her yanda örtmek; tegerektep çulğap al: her yandan sarmak, kuşatmak.
çulğan-
sarınmak, bürünmek.
çulğu-
yürümek arzusuyla başını sallamak (at hakkında).
çulğut-
et. çulğu-dan.
çumdur-
daldırmak.
çumku-
dalmak (suya).
çumkut-
= çumdur.
çumu-
= çumku-.
çunay-
1. çok kısa yahut çok kısılmış gözükmek (kulak hakkında); 2. kulağını kısmak (at hakkında); 3. mec. hırslanmak; 4. acıklı bir görünüşte bulunmak.
çunayt-
et. çunay-dan; kulak çunayt- : kulak kısmak (mes, ısırmak isteyen at hıkkı).
çunañda-
kısılmak (ısırmaya hazırlanan atın kulağı hakkında).
çunañdat-
et. çunañda-dan; at kulağını çunañdatat: at kulaklarını kısıyor.
çupulda-
çamurda gezerken, yahut suya bir nesne düşerken «cup» diye bir ses çıkmak.
çura-
ıı. koşmak, kaçmak.
çurat-
koşturmak, kaçırmak.
çurka-
= çura ıı; kanı boyuna çurkadı: kanı kaynadı.
çurkat-
= çurat.
çurkulda-
fışlamak (tahammur sırasında).
çurkura-
= çurulda.
çurkuraş-
müş. çurkura-dan.
çurmuy-
somurtmak; surat asmak; şişkin olmak (dudaklar hakkında).
çurulda-
: çuruldap ıyla- : yüksek sesle ağlamak (birkaç kişi hakkında); çuruldap oyno: bağıra çağıra ve gayet canlı bir surette oynamak.
çuruldat-
et. çurulda-dan; it çuruldat- : köpeği kışkırtmak; it çuruldatkan kim? : köpekler kime havlıyorlar?
çuula-
çığlık koparmak.
çuulat-
et. çuula-dan.
çuulda-
uğuldamak; kulağın çuuldayt: kulağın uğulduyor.
çuuldat-
et. çuulda-dan; beş-altı iret çuuldatıp mıltık atıldı: beş altı defa tüfekle ateş edildi.
çuur-
= çuuru-: közünün caşı çuurdu: göz yaşları döküldü.
çuuru-
dizi halinde yürüyüp gitmek, hareket etmek.
çuçuy-
dar olmak, vücudu sıkı olmak (giyim hakkında); çuçuygan tar şım: bacakları sıkan dar pantolon.
çuñkuray-
çukurlaşmak, oyulmak.
çuñkurayt-
et. çuñkuray-dan.
çöbürü-
ıı: çöbürögön mayda baldar: çocuklar, çoluk çocuk.
çögöl-
mut. çök- ıv ten.
çögölö-
= çögöölö.
çögör-
1. diz üstüne düşürmek, çökermek; töö çögör: deveyi çökermek (deveyi diz üstüne düşürmek) ; buura çögör- : puguru dişi deve çiftleştirmek; 2. batırmak (suya, mayie dardırmak) ; ezmek; tebeteydin töbösün çögör kalpağın tepesini ezmek; sırtına altın çögörgön folk. : üstünü altınla işlemişti.
çögörül-
mut. çögör-den.
çök-
ıv 1. çökmek, dizler üzerüne düşmek (deve hakkında) ; 2. dalmak; suuga çöktü: suya daldı; köönö çökkön: gönlü çökmüş, kederli, muğber, darılmış; 3. kocayıp kuvvetten düşmek, çökmek: çögüp kalgan abışka: kuvvetten düşmüş ihtiyar.
çöktür-
dizleri üzerine düşürmek, çöktürmek (deveyi); buuraga çöktür- ; dişi deveyi erkeye çektirmek.
çöldö-
susamak.
çöldöt-
susatmak.
çömölö-
ıı, kuru ot «çömölö» kılığında yığmak.
çömölöt-
et. çömölö- ıı den.
çömör-
batırmak, daldırmak; suuga çakanı çömördö; kovayı suya batırdı.
çömül-
dalmak; yıkanmak, banyo almak; terge çömül- : ter içinde kalmak, ter dökmek.
çömüt-
batırmak, daldırmak.
çöyrölö-
etrafta hareket etmek; uşu tegerekte ele çöyrölöp cürdüm: şu civarda dolaşak gezdim.
çöölü-
1. artık yaralamayıcak ve vurmıyacak (kurşun, ok hakkında); çöölügön ok eken, arcağına ötpöy kaldı: kurşun süratini artık kaybetmişti, hedefi delip geçmedi; 2. tenbel, yorgun koşmak (at hakkında).
çüdö-
haydamak, (atı) yürümeğe teşvik etmek.
çükçüy-
büzülmek, kıvrılmak (zayıf insan hakkında).
çükçüñdö-
büzülerek, kıvrılarak yürümek (zayıf insan hakkında).
çüldürö-
(rad.) : anlaşılmaz bir tarda konuşmak; hezeyan söylemek; yabancı, anlaşolmayan bir dille konuşmak.
çümböttö-
yüzü peçe ile örtmek.
çümkö-
örtmek, baştanbaşa kapanmak.;
çümkön-
örtünmek; örtülmek;başına kadar örtünmek; paltoyu başına çekmek.
çümköt-
et. çümkö-den; tündük çümköt: sobanın duman deliğini kapatmak.
çümkü-
dalmak, batmak.
çümür-
çimir.
çünçü-
takatten düşmek, bitkin bir hale gelmek (fakir düşmek, üstbas örselenmek ve s.).
çünçüt-
et. çünçü-den.
çürgö-
itinasız yapmak, üstün körü, şöyle böyle yapmak; arı-beri çürgöy saldık: şöyle böyle yaptık.
çürmüy-
küçük boru şeklinde bulunmak (bilhassa, küçük boru şeklinde çekilmiş olan ince dudaklar hakkında).
çürüş-
ıı. buruşmak, kıvrılmak büzülmek.
çürüştür-
et. çürüş ıı-den.
çüygündö-
semiz techiz etmek; kazanıñdı çüygündöp as! : yemeğini, tencereye yağlı et atmak suretiyle pişir! : etti çüygündöp ber! etin, yağlı ve lezzetli parçalrını seçerek ver!
çüygündöy-
et. çüygündö-den; kazanıñdı çüygündötüp astırçı: yağlı et pişirtsene!
çüyrü-
kırıştırmak, buruşturmak.
çüyrül-
buruşmak, kırışmak.
çüyrüy-
memnuniyetsizlikten burnunu buruşturmak; memnun olmayıp yüzünü buruşturmak; hoşnutsuzluktan yüzünü ekşitmek; ötügü (yahut ötügünün tumşuğu) çüyrüyüp ketipurr: çizmesinin burnu kalkık duruyor.
çüyrüyt-
et. çüyrüy-den.
çüyür-
= çüyrü-, murdun çüyürdü: burnunu buruşturdu.
çüçkür-
aksırmak.
çüçkürt-
aksırtmak.
çüçü-
ıı: fiziyolojik, hele şehvetlik uyanışın en yiksek noktaya çıktığını söylemek.
çüçülö-
(atı) tekrar, sık sık haydamak yürütmeye çalışmak.
çüçülöt-
(atı) haydalatmak.
çüçün-
düş azmak, ihtilam olmak.
çıbıra-
kaynaşmak (ufak tefek nesneler hakkında).
çıbırat-
et. çıbıra-dan; altımış celeming kulun çıbırata bayladı folk : altmış kazığa bin kulun (tay) bağladı.
çıcılda-
cızıldamak, cızırdamak (diyelim, ateşe düşen yağ hakkında).
çıda-
tahammül etmek, katlanmak, dayanmak ; çıdap turğusuz : tahammül edilmez dayanılmaz.
çıdamsızdan-
sabırsızlanmak.
çıdamsızdant-
et. çıdamsızdan-dan.
çıdat-
et. çıda-dan ; çıdatpay ooruyt : tahammül edilmezcesine ağrıyor; ooru çıdatpadı : ağrıya tahammülü yok ; kayratım çıdatpadı : sabredemedim, dayanamadım.
çıgar-
ı bk. çık ııı. ıı sürüp çıkarmak ; yükleyip çıkarmak ; salıvermek ; çıkarıp almak; işten çıgar. : işe yaramaz hale koymak; kitep çıgar- 1) kitap yazmak; 2) kitap yaymak (neşretmek) ; kızmattan çıgar- : işten çıkarmak, yol vermek ; bölüp çıgar- : ayırıp çıkarmak; emçekten çıgar- : bk. emçek; uruş çıgar- : dövüşe önayaklık etmek.
çıgart-
ı çıkarma, çekme, içeriden alma, çıkarma; közüñdü çıgart kılba; : kendini gözden mahrum etme; ıı et. çıgar- ıı den.
çıgarıl-
sürüp çıkarılmak, atılmaya mahkum olmak. atılmak; yol verilmek_ partiyadan çıgarıldı : partiden atıldı; ekinçi otodan çıgarılgan : zararlı otlardan ikinci defa ayıklanmış.
çıgıl-
mut. çık-ııı ten; köp colu talkuulanıp çıgıldı : birkaç defa muhakeme edildi.
çıgış-
ıı müş. çık- ııı ten.
çık-
ııı (dışarıya yahut yukarıya hareketi ifade eden fiildir) içeriden dışarıya varmak; arkadan öne doğru hareket etmek; yerinden oynayıp görünecek bir duruma gelmek; yukarıya tırmanmak, yükselmek, yayılmak (ses hakkında) : üydön çıktı : evden çıktı; eçege yahut eçe çaşka çıktıñ? : kaç yaşındasın? ; on beşke çıgar-çıkpas çaşında : on beşine ya basmış ya basacaktı; kün çıktı : güneş doğdu; çıgaçka çık- : ağaca tırmanmak, toogo çık- : dağa yükselmek, çıkmak; kıştan çık- : kış geçirmek; mesut bir kış geçirmek; coldon çık- : yoldan çıkmak, sapıtmak; orundan çık : doğru, haklı çıkmak; duşmandarın oylogon oyu orundan oyu orundan çıkan cok : düşmanların düşündükleri, kurdukları doğru çıkmadı; kabinen çıkpayt : onun sözünden çıkmıyor,sözünü dinlemezlik etmiyor; aytkan cerden çık- bk. ayt. ııı; emçekten çık bk. emçek; çır etken ayaldın ünü çıktı : kadının çığlığı duyuldu; çık ! : hoşt ! (köpeğe haykırma); teşkerip çık- : tetkik etmek,yoklamak okup çık- : (başından sonuna kadar yahut muayyen bir miktarı) okuyup bitirmek; karap çık- : (başından sonuna kadar) gözden geçirmek; çıga kalış : çıkış; yola koyuluş; köpüröödön çıga kalıştagı : köprüden çıkış yerinde bulunan; biz dağı bir tilegingizge çıgarbız : bir zaman biz de bir işinize yararız; çıgar : belki, galiba, tahmin etmeli; kelgen çıgar : gelmiş galiba; bar çıgar : var galiba.
çıkanakta-
dirseklerle dayanmak.
çıkra-
(rad.) = çura- ıı.
çıkta-
ıı, bir yiteceğin üzerine et suyu dökmek.
çıktat-
et. çıkta- ıı den; çıktatpayet cedir- : üzerine et suyu dökülmeyen halis et yedirmek.
çıkçırıl-
kabarmak (kurulmak) mağrur bir tavırla gezmek; tebeteydi çekege şilep koyup, çıkçırılıp cüröt : kalpağını şakağına indirerek, kabararak dolaşıyor.
çıkçıy-
ıı şık olmak,parlak olmak.
çıkılda-
1. şaklamak; tiz ve keskin ses çıkarmak; takırdamak (diyelim, saat, telgraf aleti hakkında); 2. taş çatlamak (çok soğuk olmak); çıkıldagan ızgaar : şiddetli soğuk.
çıkır-
seslenmek, çağırmak.
çıkırt-
çağırtmak, çığırtmak.
çıkıyla-
(şakaktan bir parça yukarı) kafatasına vurmak.
çıla-
ıı karıştırmak, çalkalamak; gizlice, hafifçe karıştırmak; su ile karıştırmak; bok çıla- : tezek karıştırmak (kerpiçler için).
çılan-
ıslanmak, adam akıllı ıslanmak; nemlenmek.
çılbırda-
(başkasının binek hayvanını) dizgininden yakalamak.
çılbırdaş-
müş. çılbırda-dan.
çıldırat-
(rad) = şıldırat.
çılkılda-
= çılpılda-.
çılkıldaş-
müş. çılkılda-dan.
çılpaktat-
et. çıplakta-dan.
çılpılda-
çamura basıldığında “cılp cılp” diye bir ses çıkmak.
çımçı-
çimdikleme; çımçıp is- : azar azar içmek (yemek); yemek hususunda tutumlu olmak.
çımçıla-
çimdiklemek.
çımçılat-
et. çımçıla-dan.
çımçılaş-
birbirini çimdiklemek.
çımılda-
1. hızlı hareket etmek, alabildiğine koşmak; 2. çabalekey (bk.) oyunda para cezası ödemek.
çımıldat-
et. çımılda-dan.
çımıra-
1. derinin üzerinde karıncalar yürüyormuş gibi bir kaşıntı, gicişme hissolunmak; butu çımırap ketti : bacağı karıncalandı; 2. unutmak, mahcup olmak; çımırabay : vicdan azabı duymadan; buga kimdin beti çımırar eken? : bundan kim mahcup olacak acaba ? ; beti çımırabastan akmın deyt : hiç vicdan azabı hissetmeden kabahatsizim diyor.
çımıran-
gerinmek.
çımırat-
et. çımıra-dan; betin çımırat- c: mahcup etmek (başkasını).
çımırkan-
1. gergin ve heyecanlı olmak; enerji toplamak; çımırkangan küçtüü bilek : gergin kuvvetli kol; 2. şiddetle dayanmak ; ıkınmak, bürküt kanatın çımırganıp sermeyt : karakuş kanatlarını kuvvetle açtı, gerdi.
çımırkant-
et. çımırkan-dan.
çından-
(manaca) = çında-.
çındaş-
müş. çında-dan; çındaşıp menet kıl- : özenle çalışmak.
çınçırla-
zincirle bağlamak, zincire vurmak.
çınık-
sağlamlaşmak, pekişmek.
çınıktır-
et. çınık-tan.
çıpkala-
süzmek.
çıpkalat-
süzmeye icbar yahut müsaade etmek.
çıplakta-
çapaklanmak (gözler hakkında).
çıpılda-
küçük habbeler, küçük damlalar şeklinde belirmek (diyelim, ter hakkında) ıı= şıpılda-; rahat oturmayıp, boyuna hoplamak, zıplamak; çıpıldap ter aktı : damla damla , bol bol ter aktı.
çıraktant-
et. çıraktan,dan; közün çıraktandıp : gözünü parlatarak.
çırgala-
bir parça aksama; (art) ayağını sürüklemek.
çırkıra-
bağırıp çağırmak, yaygara etmek.
çırkırat-
et. çırkıra-dan.
çırkıraş-
müş. çırkıra-dan.
çırma-
yumak şeklinde komak; bükmek, sarmak; çiy çırma- : çiy sarmak (çiğden yapılan hasırın ayrı ayrı sapları, bk. çiy ı); saat çirmasın ! : başına bir fenalık gelsin ! : anı meret çırınası : fena duruma düştü, felakete uğradı; ekçini menet çırmasa, kotur bolup kaşınat folk. : keçiye felaket gelirse, uyuz olur ve kaşınıyor.
çırmal-
mut. çırma-dan.
çırmalış-
birbirini sarmak.
çırmañda-
kıvrılmak.
çırmıkta-
sık sık hastalanmak (çocuklar hakkında).
çırpı-
ince tabakaya ilişmek ve onu çıkarmak; bir nesneyi ince tabaka şeklinde kesip almak; çetinen çırpıp ketti : ince tabakayı ayırdı (diyelim, keskin bir bıçakla öyle kesti , ki ince bir parça kopuverdi).
çırpılda-
cıvıldamak.
çırtılda-
1. çatırdamak; suuk çırtıldayt : soğuk çatırdıyor : taş çatlıyor ; 2. cıvıldamak.
çırtıy-
ciddi ve müstakil gözükmek, ciddi tavır takınmak, kurulmak.
çırtıñda-
hareketlerinde ciddi görünmek.
çırılda-
cıvıldamak, yaygara etmek; cırıldap bakırıp : acı acı bağırarak.
çıtı-
kaş çatmak, surat asmak : kabagın çatıdı : kaşlarını çattı (harfiyen : göz kapağını) ; kün çıtıdı : hava kapandı.
çıtıra-
hışırdatmak, kıtırdatmak.
çıtıy-
surat asmak; kün çıtıyıp turat : hava kararıyor.
çıtıñkıra-
bir parça, hafifçe kaşlarını çatmak, hafifçe surat asmak; kabagın çıtıñkıradı : hafifçe kaşlarını çattı.
çıykılda-
= çıyılda; menden suraybı dep, canım çıykıldap turdum : bana soracak diye ödüm koptu.
çıypılda-
cıvıldamak (serçe hakkında), ciyak ciyak bağırmak.
çıypıldat-
et. çıypılda-dan; çöçölördü çıypıldatıp aydap saldı (sürüldüklerinde) ciyak ciyak bağıran piliçleri sürdü.
çıyral-
1. kıvrılmak, bükülmek (ince iplik hakkında); 2. pişmek, kuvvetlenmek katılaşmak; taramıştarı taştan katuu bolup çıyralat : veterleri gerginleşerek, taştan daha sert oluyor; 3. kendini beyenmek, kurulmak; sen köp çıyrılba ! : pek o kadar kurulma !
çıyralt-
et. çıyral-dan.
çıyrat-
1. bükmek, kıvırmak (ince ipliği); murut çıyrat- : bıyık kıvırmak; 2. pişirmek, kuvvetlendirmek.
çıyratıl-
mut. çıyrat-tan.
çıyrık-
ıı donmak, üşümek, soğuktan büzülmek;çıyırıgıp üşüp kalıp tırmın : pek üşüdüm; çayırıgıp turam : üşüyorum.
çıyılda-
çığlıl koparmak, feryadetmek, acı acı bağırmak; gayet şiddetli gıcırdamak.
çıç-
avm. sıçmak.
çıçalakta-
= çıçala- ıı.
çıçalat-
kızdırmak, kızıştırmak.
çıçay-
dışarıya doğru sarkmak,dışarıya doğru çıkıp durmak ; çıkaygan kıstalak : şaka olarak serçe parmağa böyle denir.
çıçayt-
dışarıya sarkmak ; murutun çıçaytıp koydu : bıyığını yukarıya doğru kıvırdı; kuyruğun çıçaytıp : kuyruğunu dikerek.
çıçkakta-
amelden müstarip olmak.
çıçkaktat-
içsürmeyi mucibolmak.
çıçkılan-
gayet sabırsızlık göstermek, sabırsızlıkla beklemek.
çıçıla-
ıı adamakıllı kızmak, kendinden geçmek.
çıçır-
1. et. çıç-tan ; 2. mec. korkutmak.
çıñ-
ııı, çıñ et : vızıldamak (diyelim, uçan sinek hakkında).
çıña-
tahkim eylemek, sağlam ve metin yapmak; çalgı çıña- : tırpanı eğelemek.
çıñal-
tahkim edilmek, sağlamlaşmak, pekişmek, gerginleşmek.
çıñat-
tahkim etmek, pekiştirmek, gerginleştirmek, germek.
çıñda-
= çıña-.
çıñdal-
= çıñal -.
çıñdat-
= çıñat-.
çıñkılda-
yaygara etmek, acı acı bağırmak.
çıñkıldat-
et. çıñkılda-dan.
çıñkıldaş-
müş. çıñkılda-dan.
çıñılda-
çınlamak, acı acı bağırmak, bağırıp çağırmak; çıñıldap ünü çıktı : çınlayan sesi çıktı; kulagım çıñıldap turat : kulağım çınlıyor.
çıñıldat-
et. çıñılda-dan.
çıñırt-
acı acı sesler çıkarmak (icbar ya da müsaade etmek); herhangi bir şeyden acı acı sesler çıkarmak; çoçkolordu çıñırtıp aydayt : domuzları sürüyor, ve onlarda acı acı bağırıyorlar.
çığımdan-
para harcamak, masrafa katlanmak.
öböktö-
1. dayanmak; 2. başını iğmek; 3. asaya dayanarak, ölünün üzerine iğilmek; 4. mec. kanburlaşmak; pek fazla ihtiyarlamak.
öbüş-
öpüşmek, birbirini öpmek.
ögöylö-
övey muamelesi yapmak ( övey anne, övey baba, övey oğul, övey kız hakkında); tamak içimdi ögöylödü: yemek içimi öve gördü (bu yemek bana uygun gelmedi).
ökmöttöş-
dava açmak, şikâyetlerle hükûmet kapılarında dolaşmak.
öksö-
ac-acı ağlamak, yüksek sesle ağlamak, hıçkırarak ağlamak.
öksöt-
. et. öksö-‘den.
öksü-
II, gevşemek, yetişmemek; alıñan ıkçamdık öksüböskö tiyiş: alınan tempo (hız) gevşememeli; ezeli kar öksüböğön biyik aşuu: ebedi karı eksilmeyen yüksek geçit.
öksüt-
et. öksü- II –‘den; öksütkön eken balanı folk.:meğerse çocuğu cebretmiş imiş (onu muhtaç olduğu şeylerle temin etmemiş).
ökçö-II
(aşık oynarken) vuracak aşığını alçı (bk.) üzerine düşecek tarzda atmak.
ökümsü-
âmirlik taslamak; kendini emirler vermye muktedir saymak.
ökümsür-
= öküm sürüü (bk. öküm I).
ökün-
pişman olmak, olup- biten hakkında esef etmek; ötköngö ökünüp, cetpesti kubba! at.: geçene pişman olma, el erimeyecek şeyin peşinde koşma!
ökür-
yaygara koparmak acı-acı ağlamak; ölgöngö ökürüp kelet: (ölü bulunan obaya yaklaşırken) yüksek sesle ağlıyor.
ökürt-
et. ökür-‘den.
öküröñdö-
hızlı koşmak, sekmek (öküz, inek hakkında).
öküröñdöt-
et. öküröñdö-‘den; ögüzdü öpkögö tepkilep, öküröñdötüp kelet atat: ayaklariyle mahmuzlayarak, öküz üzerinde seğirterek geliyor.
öküt-
II, teşvik etmek, kuşkurtmak.
öl-
Iı, ölmek; ölgüçö yahut ölgünçö yahut ölgüçüktü: 1) ölinciye kadar, adamakıllı; 2) ölüm yerine, ölmektense; ölgüçö karmaşamın: kıyasıya tutuşacağım; catıp ölgüçö atıp öl ats,: yatıp ölmektense, atıp öl! ; ölö- tala yahut ölgön-talğanda yahut öldüm-taldım değende: güç hal ile.
öltür-
öldürmek.
öltürt-
öldürtmek.
öltürül-
öldürülmek.
ölçö-
ölçmek, prova yapmak, tartmak; otuz ölçöp, bir kes ats.: otuz defa ölç, bir defa biç!
ölçöt-
et. ölçö-‘den.
ölümsürö-
yarı ölü durumunda, zayıf, bitap olmak.
ömöl-
çok olmak, kütle halinde yürümek; kalıñ kol artınan ömölüp cürüp kaldı: peşinden hesapsız asker yürüyüp gitti.
ön-
1. bitmek, büyümek, neşvünema bulmak; önüpösüp: muvaffak olarak, gelşerek; uruk öndü: tohum filiz sürdü; 2. muvaffa olmak (mahkeme işi hakkında ) ; önbös (yahut önböy turgan) doo: kazanılmıyacak dava; 3. tediye edilmek ( borçlar hakkında).
öndür-
II, et. ön-‘den; tamırım öndürböy kurut: kökünden kurutmak; kökünden imha etmek.
öntölö-
ihtimam etmek, bakmak.
önödöt-
şu ve ya bu türlü renk veremek.
önüktür-
büyütmek.
önül-
tediye etdilmek (borçlar, vergiler hakkında); önülböy kalğan naloğ: toplanmamış vergi, tedahülde kalan vergi.
öp-
II, öpmek; oozdon öp-: dudaklardan öpmek.
öpkölö-
darılmak, küsmek.
öpkülö-
birkaç defa öpmek.
öpttür-
öptürmek, öpmeye müsaade etmek.
öpçö-
: öpçöy-öpçöy (kuvvetsiz kimse hakkında) düşe-kalka, ileriye atılmaya çabalayıp.
ördö-II
yukarıya doğru gitmek (başlıca ırmağın, çayın, kaynağına,dağ dersinin başına doğru) ; koktunu ördö: dere boyunca yukarıya doğru yürümek; kordun cünü ördöp kaldı: koyunun yünü değişmeye başladı; cünü ördöy elek koy: yünü henüz değişmeye başlamıyan koyun.
ördöt-
yukarıya çıkarmak; cılkını adırğa ördötüp saldı: at sürüsünü (hergeleyi) dağ yamacına sürdü.
ördür-
et. ör- II’den.
örgü-
II, mola etmek; konak etmek; (bir gün istirahat için); colğo bir örgüp alğıla: yolda bir defa mola verin.
örgüz-
et. ör- II’den.
örköndö-
inkişaf etmek, gelişmek, terakki etmek.
örköndöl-
gelişmek.
örköndöt-
geliştirmek, inkişaf ettirmek, büyütmek.
örköçtön-
1. kanburlaşmak; hörgüç şeklinde gözükmek; 2. tümsekler, dalgalar şeklinde yükselmek; suu örköçtönüp ağat: su dalgalanarak akıyor.
örköştön-
= örköçtön-.
örmölö-
tırmanmak, emeklemek.
örttö-
kundaklamak, yakmak,yangın çıkarmak, yangın tertip etmek; kamış örttö: saz yakmak; kazan örttö-: kazanı tavlamak.
örttöl-
yakılmak, kundaklanmış olmak.
örttön-
yanmak, tutuşmak.
örttöş-
karşılıklıca kızışmak.
örçü-
üremek; gelişmek, önüp-örçüp yahut ösüp-örçüp: büyüyüp gelişerek.
örçüt-
çoğaltmak, büyümek, inkişaf ettirmek.
örçütül-
pas. Örçüt-‘ten; mal çarbacılığı örçütülgön rayonodor: davarcılığın inkişaf etmiş bulunduğu bölgeler.
örö-
II: öröp- cöröp: şöyle- böyle, üstünkörü yaparak.
öröpkü-
heyecana gelmek (kalp hakkında); öröpküy kalğan cüröğü emdiğiçe basılğan emes: oynamış yüreği (kalbi) henüz dinmedi; öröpküp turam: (yediğim, içtçğim) boğazıma geliyor; (mide aşırı dolu olduğunda) bulantı hissediyorum; öröpküp söylöy albay kaldı: tıkandı ve söyliyemedi.
öröpküt-
et. öröpkü-‘den.
öröölö-
ön ayağı arka ayağa bağlamak; kayçı öröölö-: çapraşık bağlamak; sağ art ayağı sol ön ayağa bağlamak.
öröölöt-
et. öröölö-‘den.
örü-
emeklemek, (kütle halinde) yukarıya doğru çıkmak.
ös-
büyümek.
öskör-
= östür-.
östür-
et. ös-‘ten, : çarbası eki ese ösüldü: ekonomisi iki misli büyüdü.
ösöörü-
= özöörü-.
öt-II
1. geçmek; uğramadan geçmek; köpüröödön öttü: köprüden geçti; beş cıl öttü: sene geçti; barıbızdın başıbızdan ötkön: hepimizin başından geçmiştir, bunu hepimiz yaşadık; aytıp öt-: söz arasında temas etmek; içi ötöt: içi sürüyor; ötkön çak gram. geçen zaman (mazi); 2. öne geçmek; 3. ölmek, göçmek; öttü yahut dünyödön öttü yahut aalamdan öttü: vefat etti, irtihal etti; 4. affetmek; 5. keskin olmak(keşen, delen nesneler hakkında); bul bıçak ötpöyt: bu bıçak kesmiyor; 6. sürümlü olmak (mal-meta hakkında)
ötkör-
geçirmek edemeye zorlamak yahut bırakmak; öttürüp al-: kabul etmek, teslim almak; öttürüp alauçu: teslim alan; öttürüp aluuçu: punktu: teslim alma yeri; merkezi; öttürüp bar-; teslim etmek; devretmek; kün ötkür-; gün geçirmek, yaşamak; ömür sürmek; baştan ötkür: baştan geçirmek;; bir hali yaşamak; cetimcilik kündörün başına ötkörgön; öksüzlük günlerini basından geçirmiş; iç ötkür-: içi sürmek; iç ötkörü turğan darı: mushil ilaç.
ötkörül-
mut. ötkör-‘den.
ötkörüş-
müş. Ötkör-‘den.
ötköz-
= ötkür-.
ötö-
II, ödemek; yerıne getirmek.
ötök-
dağ eteğindeki çukur.
ötöktö-
şiddetli akışla akmak; ötöktöp kara kan fışkırmış; içi ötöktöp kalıptır: şiddlice içi sürüyor.
ötöl-
ödenmek; yerine getirmek.
ötölgö-
: tazminat, tavizat.
ötölö-
: ötölöp urdu: aşırı dercede dövdü,patakladı.
ötül-
pas. öt- II’den; aytılıp ötülgön: söylenmişti, adı anılmıştı; cetimden aytkan bir sözü söögümdön ötüldü folk. öksüzün söylediği bir söz iliğime işledi (büyük tesir yaptı).
ötün-
rica etmek.
özdöş-
özleşmek, benimsemek.
özdüştür-
özleştirmek; benimsemek, kendisininki saymak, zapetmek; tehnikanı özdöştür-: tekniği benimsemek gereği gibi öğrenmek.
özgör-
değişmek.
özgört-
değiştirmek, tadil etmek.
özgörtül-
değiştirmek; değişime çarpmak.
özgörüş-
II, müş. özgör-‘den.
özölön-
feryat etmek; hıçkırarak ağlamak; ölüp ketsem kokustan, özölönör cok bolso folk: ölüverirsem, benim için ağlıyan kimse bulunmaz.
özöndö-
nehir boyunca yürümek, gitmek.
özöörü-
1. tam bir gevşeklik durumunda bulunmak;(karna , böğüre vurmak yüzünden) nefes kesilmek) 2. şiddetli açlık hissetmek; özöörüp öl-: açlıktan ölmek
özöörüt-
et. özöörü-‘den.
öç-
II, 1. sönmek; otöçtü: ateş söndü; ömürü öçtü: öldü; ıy öçtü: ağlama dindi; 2. silinmek, yok edilmek; kat öçtü: yazı silindi; atım öçsün…: ismin yok olsun ( eğer.,)
öçtö-
öçölmak.
öçörlön-
inat etmek,aşırı aksilik eylemek.
öçöğdö-
atlıların, tembel atı, hızlı yürümeye zorladıkları sırada yaptıklarına benzer hareketler yapmak.
öçöş-
kin beslemek, hırslanmak, kızmak.
öçük-
intikam, kin beslemek.
öçül-
= öç II; cakkan çırak öçülböyt folk.: yakılan çıra (kandil) sönmez
öçür-
1. söndürmek; 2. (yazılanı) silmek; kaydını terkin etmek.
öçüğüş-
. müş. öçük-‘ten.
öçştür-
et. öçöş-‘ten.
öñdö-
deriye yapışan etten ve yağdan ayıklayıp (kürk yapmak için) koyun derisini sepilemek.
öñdön-
1. benzemek; bir şeyin benzeri olmak; benzetilmek; bul öndöñön: buna benziyen; bu gibi, Kırgızistan öñdöñön caylar: Kırgızistana benziyen yerler; taarıñan öñdönüp: daralmış gibi gözükerek; 2. tazeleşmek (beniz hakkında).
öñdöñönsü-
bir parça benzemek; açılğan öñdöngönsüyt: açılmışa benziyor.
öñdöş-
II, 1. yüz tarafiyle yatmek; 2. birbirine benzemek.
öñgürö-
1. yüksek sesle böğürmek; 2.feryat etmek.
öñköndö-
iğilerek, bükülerek, gizlenerek yürümek.
öñköy-
II, öne doğru iğilmek; atka öñköyüp min-: ata öne doğru iyilerek binmek; öñköyüp kara-: iğilerek bakmak( derinliğe, aşağıya).
öñçöndö-
(külüstür atı) ağırça yermeğe bırakmak; (kötü at üzerinde kanburunu çıkararak) seğirderek gitmek.
öñörlön-
pasla kaplanmak (mes., dil hakk.) .
öñü-
saklanarak; gizlenerek gitmek veye yanaşmak; mengençi elikti öñüp atat: avcı dağ tekesine saklanarak ateş ediyor.
öödösü-
1. daha yüksek yahut daha iyi gözükmiye çalışmak; 2. mec. Kurulmak, caka satmak.
öödösün-
(manaca) = öödösü-.
ööktö-
karın derisinden kesilerek çıkarılan sırım.
ööktön-
mut. ööktö-‘den; tañ kulan ööktönüp: şafak azacık sökmiye başladığında.
öönö-
kenarlarını kırpmak.
öönöt-
et. öön-‘den.
öğö-
(bir madeni) eğelemek, eğe ile bilemek
öğöl-
pas. ögö-‘den; bir birine öğölüpkalıptır: brbirine sürtünerek silinmiştir
öğöt-
et. öğö-‘den.
öğöölö-
eğelemek, eğe ile bilemek.
öğöölöt-
et. öğöölö-‘den.
öştö-
= öçtö-.
öşönt-
öyle muamele, hareket etmek; öşöntüp: öyle, o suretle; öşöntö: öyle harakat ederek; öşöntsö da: buna rağmen, o takdirde dahi…
öşörlö-
( daha ziyade kara sözü ile bir arada); sağnak şeklinde yağmak; öşörlöp tökkön kara camğır tıyıldı: sağnak dindi.
öşörlöt-
et. öşörlö’den; camğır köz açırbay öşörlötöt: öyle yağmur yağıyor, ki göz açmanın imkânı yok.
üdüröy-
karmakarışık olmak (saçlar hakk.).
üdüröyt-
(saçları) karmakarışık etmek.
ügül-
mut. ük-’ten.
ügüttö-
1. öğütlemek, nasihat etmek; 2. propaganda yapmak.
ügüttöö-
1. nasihat, öğüt; 2. propaganda.
ük-
övütmek, ufalamak.
üksmöy-
sarkık durmak (herhangi bir lifli nesne hakkında), tüyleri, ve saçları karışık ve kalkık durmak, ör. bk. üñüldö-:
üksöyt-
et. üksö-’den.
üksöñdö-
1. saçı kılı birbirine karışmak; 2 mec. kızgınlık ve hırsla atılmak (uzun saçlı erkek hakkında).
ülbürö-
1. nârin, ince tüylü, zarif olmak; 2. gevşemek, sölpümek, keyfi kaçmak.
ülbüröt-
et. ülbürö-’den.
üldürö-
1. kuvvetsiz, gevşek, aciz olmak; üldüröp süylö-: gevşek konuşmak pısırıklık etmek; 2. eskimek, örselemek, yırtılmak, lime lime olmak.
üldüröt-
et. üldürö-’den.
ülgür-
yetişmek (vaktinde gelebilmek yapabilmek).
ülpüldo-
1. pamuk gibi yumuşak olmak; ülpüldögön katın: nazik, nârin zarif kadın; 2. azacık alevlenmek, yıldıramak; 3. mec. yaltaklanmak, sokulmak.
ülpüldöt-
et. ülpüldö-’den; üstünön ültüldötüp öt-: bir konuya şöyle sathice temas ederek geçmek, bir şey hakkında ciddî olmayarak veya etraflıca düşünmeyerek fikrini söylemek.
ülöştür-
üleştirmek, tevzi etmek.
ülüröy-
bulanmış ve hayat eseri kalmamış olan gözlerle bakmak, gözlerini yarı yapatmak; ülüröygön: dar gözlü, sönük gözlü: ülüröygön ılampa: çok zayıf ışık veren lamba.
ülüy-
= ülüñdö-; ılanpa ülüyüp (yahut ülüñdöp) canat: lamba çok zayıf ışık veriyor.
ülüñdö-
gevşemek, sörpümek(bk.ülüy-).
ümtöt-
= ümüt et – (bk. ümüt); munun baarın menden ümtötpöñüz, men aytpaym: bunun hepsini benden beklemeyin, ben söylemiyeceğim.
ümütsüzdön-
umutsuzlanmak, umudu kesmek, bedbin olmak.
ümüttün-
umutlanmak, umut etmek, kendini umutlarla avutmak.
ündö-
1. çağırmak (başlıca alıcı kuşu): : 2. bağırıp çağırmak; seslenmek.
ündön-
ses hususunda benzemek; bulbulduñ ünü ündönöt folk.: sesi bülbül sesine benziyor.
üngşüy-
= üngküy-.
ünömdö-
tasarruf etmek.
üpsüy-
sivrilip durmak (kıllı veya saçları karmakarışık olan hakkında).
üpçülö-
üpçü’leri bağlamak (bk. üpçü).
ür-
II. havlamak; it ürgön cerge coloboyt: <> (meskûn yerlerden sakınıyor); ürörgö iti cog ele: <<ürecek köpeği bile yok>> (yani, hiçbir şeyi yok).
ürgülö-
uyuklamak, pineklemek (yarı uyumuş adam hakkında).
ürgülöt-
uyuklatmak, uyuklamaya mucip olmak; közün ürgülötüp, karye kekeyip turup alat: kâh uyuklamış gözlerini kapatıyor, kâh gene dik duruyor.
ürgüz-
havlatmak, havlamaya mucip olmak; itterdi ürgüzüp ayıldan ayılğa çapkılap cüröt: köpekleri havlatarak köyden köye dolaşıyor.
ürk-
ürkmek, korkarak bir yana atılmak; koy ürktü: koyunlar ürktüler; el Kıtaydı karay ürktü: halk korkarak Çine doğru kaçtı; Tekeske ürkkön el; Tekese kaçan halk; el ürkkön cılı = ürkün cılı (bk. ürkün).
ürküt-
ürkütmek, korkutarak bir yana sıçratmak.
ürpöy-
= ürpüy-.
ürpöyt-
= ürpüyt-.
ürpöñdö-
horozlanmış, hiddetlenmiş görünüşte bulunmak.
ürpüy-
horazlanmak, hırslanmak, kızmak.
ürpüyt-
ürpüy-’den; cün ürpüyt-: tüy ürpertmek, kılları diken diken olmak.
ürtüktö-
çulla veya örtü ile örtmek.
ürö-
iptal etmek (borcu: ancak alacaklı tarafından değil de, aracı tarafından); alasamdı üröp ciberdi: o (yani üçüncü şahıs) beni alacağımı iptal etmeye zorladı; can ürö-: hayatına acımamak; canla-başla verilmek; küç ürö-: kuvvet esirgememek; cumuştu üröp saldık: çok çalıştık; işi bitirdik; san kazına, köp maldı, sarıp kılıp üröñüz folk.: hesapsız hazneyi ve çok hayvanı, esirgemeden, sarfediniz!; üröp-küröp: büyük miktarda.
üröt-
et. ürö-’den.
ürüldö-
gümbürdemek, hırlamak, horuldamak.
üstö-
katmak , ilave etmek (hububatı mayii ve s. yi döküp tamamlamak).
üstük-
= üzdük-.
üstümöndö-
yüzüstü yatmak.
ütüröy-
1. somurtmak; 2. miskin, nâhoş kıyafette bulunmak; ütüröygön üy: perişan oba.
ütüröñdö-
hırslanmak, dövüşe kalkışmak, kızgınlıkla üzerine atılmak.
üylö-
I, üflemek, nefes vermek; kol üylö-: eline üflemek; ot üylö-: ateşi üflemek. II, üy üylö-: evde yaşamak.
üylön-
evlenmek (aile sahibi olmak).
üylönt-
evlendirmek. et. üylö- I’den; köörük üylöt-: körükle demirci ocağını körüklemek.
üymöktö-
1. küme haline koymak; 2. kuru ot yığını yapmak.
üymölöktö-
yığın şeklinde toplanmak.
üymölöktöş-
müş. üymölöktö-’den.
üymölön-
yığılmak, kümelenmek.
üyrön-
öğrenmek, talim görmek (Acc.ile); men traktor aydoonu üyrröndüm: ben traktör sürmesini öğrendim; kılğanıñ kişi üçün bolso, üyröngönüñ özüñ üçün ats.: yaptığın (iş) başkası için ise, öğrendiğin içindir..
üyrönüş-
müş. üyrön-’den.
üyröt-
öğretmek [birisine (Dat.) bir şeyi (Acc.) ]; mağa traktor aydoonu üyröt!: bana traktör sürmesini öğret!; uuluna temirçilikti üyröttü; oğluna demircilik zannatını ömğretti.
üyrül-
evrilmek, dönmek, deveran etmek; üyrülöyün = aylanayın (bk. aylan-) ; üyrülüp üstünö tüşö kaldı: sevinç yahut acıma coşkunluğuyle onun yanına sıçradı.
üyölö-
kümelenmek, yığılışmak, kalabalık halinde toplanmak, yığın şekline girmek.
üyörlön-
şarıldamak, kaynamak (coşkun sel hakk.).
üyül-
yığın halinde ığılmak yahut toplanmak, kümelenmek.
üyür-
II, evirmek, döndürmek (başlıca hububat elerken eleği); kamçı üyür-: kamçı sallamak; töbösönö kamçı üyürdüm: üzerine kamçı salladım; mağa kamçı üyürdü: benim üzerime kamçı salladı.
üz-
koparmak, kesmek; plan üz-: plânı akamete uğratmak; mından arı üzböy cazip turam: bundan böyle kesmeden (mutazam surette uzun ara vermeksizin) yazacağım.
üzdük-
şiddetli açlık hissetmek, açlıktan ölüm halinde bulunmak.
üzül-
I: üzül-kesil yahut üzül-kesel; yahut üzüldü-kesildi: katiyetle; kesin olarak. II, 1. kopmak, kesilmek, inkıtaa uğramak; sabahına üzülböy barat: dersine kaçırmadan devam ediyor; 2. ölmek, vefat etmek.
üzüş-
hep beraber kopramak, koparışmak.
üñküldö-
ağzını açmadan boğuk ses çıkarmak.
üñkür-
mağara.
üñküy-
başını iğmek (kederden) kamburunu çıkarmak; üğnküyüp cat-: hiç kalkmadan yatmak.
üñü-
bir şeyin içine saklanmak, bir şeyi delmek, delik açmak.
üñül-
mut. üñü-’den; üñülüp kara yahut üñülö kara-: var dikkatiyle aşağı bakmak; dikkatle aşağı bakmak (mes. kuyunun içine yahut yüksek bir kayadan); gözünü dikerek bakmak, aşırı dikkatle bakmak; üñülö karay kaldı: dikkatle bakmaya başladı.
üñüldö-
boğuk ve hazin bir ses vermek; Elemandan al ketti, üñüldögön ün kaldı, üksöyüp sakal cün kaldı folk.: Eleman kuvvetten düştü, sesi kısıldı, seyrek sakalı sivrilip kaldı.
üñülüş-
. müş. üñül-’den.
üñüröy-
ap-açık durmak, mağara görünüşünde bulunmak; mıltıktın üñüröygön oozu: tüfeğin ap açık duran namlu ağzı.
üşkür-
fışnamak, ıslık çalar gibi ses çıkarmak; derinden ve hışıltı ile nefes vermek, iççekmek.
üşkürt-
et. üşkür-’den.
üşkürün-
iççekmek.
üşö-
: cer üşö-: vatanı özlemekten erimek; cer üşödüm: gurbet beni bitirdi.
üşü-
I, burgulamak. II, üşümek, donmak.
üşünt-
(uşunu + et) öyle yapmak, öyle hareket etmek; üşüntüp: öylece; o tarzda üşüntö bersek: böyle yapmaya devam edersek.
üşüntül-
mut. üşünt-’ten.
üşüt-
I.burgulatmak. II. üşütmek, dondurmak.
ıdıra-
dağılmak; saçılmak: ıdırap. tarap ketti : cil yavrusu gibi dağıldılar: ötüktüñ mığı ıdıraap ketti : çizmenin mıhları dağıldı (tabanı koptu).
ıdırat-
et. ıdıra - dan.
ık-
v, 1. (hayvanlar hakkında): rüzgardan kaçınmak için onun estiği tarafa gitmek; fena havadan barınmak; cılkı (yahut koy) ığıp ketti : atlar (yahut koyunlan) rüzgardan sakınarak, kuytu yere sığındılar; camğırdan ıkkan kulunday: yağmurdan kaçan tay gibi; 2. (ot hakkında) yatmak, iğilmek; çöp ığıp kaldı : ot yattı; 3. mec. ödü kopmak; ığıp kaldı: korkuttu, kuyruğunu kıstı.
ıksıra-
ıkım; al ıkması menen cığat güreşte (kuvvetiyle değil de,) usulleriyle yeniyor. gevşemek, sölpmek (mide dolduğundan) curat içkendey ıksıradı : cuurat (bk) içmiş gibi söpüldü.
ıkta-
ı1. ruzgardan. sığınacak bir kuytu yer aramak; fena havadan saklanmak; sığınacak yer arayıp birbirine sım sıkı. yanaşmak; boroondo ıktap tırat : tipiden kaçıp saklanıyor; 2. şaşalamak; başkasının kendisinden üstünlüğünü kabul etmek; kendini yenilmiş sayarak, gerilemek: gerisin gerisine gitmek; ıktap kaldı : korktu; korkaklık etti; kendinin zayıflığını hissederek, teslim oldu (mes, münakaşada). ıı= nıkta-; basıp ıktap koy onu iyice ez, sıkıştır (seyirciler güreş esnasında yenmek üzere bulunan pehlivana böyle söylerler).
ıktal-
= nıktal-.
ıktalıs-
birbirine sım sıkı yanaşmak.
ıktat-
et. ıkta- ı’den; aytışıp atıp, ıktatıp saldım : onunla münakaşa ettim ve sıkıştırarak teslim olmaya mecbur ettim.
ıktaş-
ıı, uzuş. ıkta - ı’den; bir birine ıktaşıp: 1) birbirine sım sıkı dayanarak; birbirinin arkasına saklanarak; 2) birbirine uyarak, ıntıbak ederek.
ıktuusu-
kendini uygun ve muvafık saymak.
ıktır-
= ıktat-.
ıktıt-
hıçkırık tutmak.
ıkçamda-
1. kuvvetlenmek; kızını almak; ıkçandap cür - : çabuk ve hızlı yürümek; 2. = şalañda.
ıkçamdık-
et. ıkçamda - dan.
ıkılda-
hıçkırığa benzeyen bir ses çıkarmak (mes. karna vururken)
ıkıldat-
et ıkılda – dan; ıkıldata kelip kursakka tepti : karnına öyle bir tekmeyi yiyen kimseyi hıçkırarak tutmaya başladı.
ıkısta-
ileri atılmaya; yeltenmek; hazır bulunmak : hazırlanmak.
ıkşa-
tıka basa doldurmak (mes bir kabın içine); kuvvetle basmak; kapka abıdan ıkşap turup sal! : çuvala tıka basa doldur! kökürök - tön bir ıkşap, suurup taşta nayzamdı folk. göğsüme bas da, mızrağı çıkar!
ıkşal-
1. tıka basa doldurulmak; (mes. çuval hakkında); 2. dolgunlaşmak (hububat hakkında); ıkşalıp, bışıp turgan ösümdüktör dalğınlaşarak olgunlaşan bitkiler.
ıkşıt-
ı öksürüğe tutulmak; şiddetlice ve boğularak öksürmek, 2. kahkaha ile gülmek.
ıkşıy-
argın yorgun gözlerini yarı yumarak büzülmek (aç. yorgun, hasta hakkında); ot boyunda ıkşıyıp, bir kempir olturat: ateş başında büzülerek bir kocakarı oturuyor; düküygön bir şaralcındıñ tübündögü kölökögö barıp ıkşıyıp tavşan, sık bitmiş büyük pelinin gölgesi altına giderek büzüldü.
ılaala-
1. (at hakkında); sinekleri koğmak için başını sallamak; 2. tembel ve ağır gitmek; yürümek.
ılabbayla-
1. «labbayla» demek (bk.) ; 2. yaranmak.
ılal-
(Rad.), acı acı bağırmak; yaygarayı basmak.
ılayla-
bulandırılmak.
ılaylan-
bulanmak.
ılaylat-
et. ılayla – dan.
ılayıkta-
uydurmak; yoluna koymak; tahsis eylemek.
ılayıktal-
uydurulmak; yoluna konulmak; tahsis edilmek.
ılayıktat-
et. ılayıkta – dan.
ılañda-
salgın hastalığa çarpmak (hayvanlar hakkında); atım ılağdan kalıptır : (salgın hastalık bulusması yüzünden) atım hasta düştü.
ılañdat-
et. ılañda – dan; cürök ılañdat-: kalbe ızdırap vermek,
ılcakta-
= alcañda-.
ılcı-
: ılcığan mas : bulut gibi sarhoş.
ılcırat-
irin akmasına sebep olmak.
ıldamda-
çabuklaştırmak.
ıldamdan-
süratı çoğaltmak; çabuklaştırmak.
ıldamdanıl-
çabuklaştırılmak.
ıldamdat-
et. ıldamda- dan.
ıldamdatış-
müs. ıldamdat- tan.
ıldıyla-
aşağı inmek; alçalmak; ıldıylap bara catkan kün küçü ketken soñkunurların ciberdi: batmakta olan güneş son zayıf ışıklarını yolluyordu.
ılgıra-
irin akmak; caranın oozu ılcırap kalıptır : yaranın ağzı irin toplamıştır; şarp bolğon uvdun oozu ılıcap kalat : kulâ hastalığına tutulan ineğin ağzından irin akar.
ılğa-
kseçmek; (iyisini) ayırmak; tafrik etmek; cakşı- camandı ılğabayt: iyi ile kötüyü ayıramıyor.
ılğan-
mut. ılğa- dan.
ılğar-
= ıyğar-.
ılımdaş-
(herhangi birine) görüşmak, düşüp kalkmak.
ılımta-
himaye, birisini kayırma; anıñ ılımtasında: onun himayesi altında, onun himayesinde.
ımda-
gözle işaret etmek; göz kırpmak; göz ımda: göz oynatmak.
ımdaş-
I, işaretlerle anlaşmak; karşılıklıca göz kırpmak. II, nemlenmek.
ımtıkan-
a. imtihan.
ımık-
hafifçe nemlenmek; at azıraak ımığıp terdep kaldı: at bir parça terledi.
ımırkay-
pembe, soluk pembe, hafif kırmrızı, erguvani; ımırkay çıt: soluk pembe basma; ımırkay tart- : hafifçe pembeleşmek; balanığ ımırkay çağında: çocukluğun ilk günleride; ımırkay bala. yeni doğmuş çocuk, bebe.
ımırıl-
= kımırıl-.
ımşı-
1. suda yumşamak; hafifçe terkemek ( ve bu suda bir rehavet duymak) ; 3. ağır ve nâhoş bir haleti ruhiyede bulunmak.
ımşıy-
gevşek, sölüp olmak (insan hakkında).
ımşıyt-
et. ımşıy- dan.
ımşıyış-
müş. ımşıy-den.
ına-
= una-.
ınal-
1. memnun ve mesrur olmak; sevinmek; 2. inanmak.
ınan-
inanmak.
ınandır-
inandırmak; temin etmek.
ınat-
= ınandır- ; aldoo sözgö ınatıp folk. : yalan sözlerle inandırarak.
ıntık-
ağır solumak; nefes darlığından muztarıp olmak; ıntığıp süylö- : ağır soluyarak konuşmak.
ıntımaktaş-
uyuşmak; anlaşmak; ittifak aktetmek.
ıpta-
II 1. = upta; samın ıpta- : sabun kaynatmak; 2. yapıştırmak, sıvamak.
ıptat-
= uptat-.
ıpılda-
acele veya çevik hareket etemek; bir işi ividilikle yahut çeviklikle yapmak; ıpıldap- şıpıldap 1) acelelikle; telâşla; 2) hamarat.
ıpıldaş-
müs. ıpılda- dan; ıpıldaşıp emgekke kirişet: çevik hareket ederek işe girişiyorlar.
ıpırsıt-
kirletmek; pisletmek.
ıraakattan-
rahatlanmak.
ıraaksın-
kendisi için uzak saymak.
ıraaksınt-
kendisinden uzaklaştırmak.
ırasta-
1. evetlemek; tasdik (teyit) etmek; 2. yoluna komak; yönelymek; ırastap cügün arttırıp,bışıktap arkan tarttırıp folk. : yükünü iyice yükletmeyi emrederek ve onu sıkıca bağlatarak.
ırastaş-
birbirine evet evet demek.
ıraylaş-
barışmak; ıraylaşıp, süylöşüp kaldık: barıştık ve konuşuyoruz.
ıraylaştır-
et. ıraylaş- tan.
ırañda-
= ırcıñda -.
ırba-
büyümek (mes. : yara hakkında) ; carası ırbap ketti: yarası büyüdü.
ırbañda-
alaya almak, istihza etmek, istihzalı dil kullanmak.
ırcay-
sırıtmak; ırcayıp kül- : sırıtarak gülmek.
ırcayt-
sırıtmayı mucip olmak; ooz ırcayt- : ağızı mümkün olduğu kadar geniş açmak suretiyle gülümsemek.
ırcaytış-
müs. ırcay- dan; oozdorun ırcaytışat: birbirlerine sırıtıyorlar.
ırcıy-
= ırcay-.
ırcıñda-
sırıtmak.
ırcıñdat-
et. ırcıñda- dan; beti başın ırcıñdatat: bütün suratını kırıştırırak buruşturarak grimaslar yapıyor.
ırda-
şarkı söylemek; ırlamak (insan hakkında).
ırdal-
şarkı söylemek.
ırkıra-
gömürdemek; hırlamak; ırkırağan kurğak şamal, şiddetli kuru ruzgâr.
ırkırat-
et. ırkıra- dan.
ırkıraş-
müş. ırkıra- dan.
ırsakta-
= ırcıñda-.
ırsay-
= ırcay-.
ırsılda-
nefes tıkanmak; ağır aüır solumak.
ırsıy-
= ırcıy-.
ırğa-
1. harekete getirmek; kımıldatmak; sarsmak; silkmek (mes. bir şey elerken eleği yahut kalburu) ; kalbırğa salıp ırğa: kalbura koy salla! ; 2. hareket etmek; kımıldamak karağay nayza ırğadı, baatır Manas cırğadı folk. küknar mizrak kımıldadı ve bahadır Manas haz duydu.
ırğal-
sallanmak; kımıldamak.
ırğalt-
kımıldamak; sallamak; dalgalandırmak.
ırğalış-
müs. ırğal- dan.
ırğan-
ağır ağır sallanmak.
ırğanış-
müs. ırğan- dan; baştarı ırganışat: başları sallanıyor.
ırğaş-
müş. ırğadan; baştarın ırğaşat: başlarını sallıyorlar.
ırğı-
sıçramak, atlamak; dubaldan ırğıp tüştü: duvardan aşağıya atladı; atka ırğıp mindi; ordunan ırğıp turdu: yerinden sıçrayıp kalktı.
ırğıt-
atmak, fırlatmak; çıkkan tooñ biyik bolso, ırğıtkan taşıñ ıraak tüşöt ats. : çıktığın dağ yüksek ise, attıüın taş uzağa düşer.
ırğıtıl-
atılmak, fırlatılmak.
ırğışta-
sinirlenerek, asabîleşerek yerinde zıplamak.
ırılda-
hırlamak, gömürdemek.
ırıldat-
et. ırılda- dan.
ırımda-
1. alâmetlere ve fallara inanmak; 2. herhangi bir nesneyi talih denemek için almak.
ısı-
II, ısınmak; adamakıllı kızmak; çekesi ısıbaptır: tatmin edilmadi, iyilik görmedi; ay sayın çığın saldırıp, ısıbaptır çekebiz folk. : (han) her ay vergi tarhettiği için rahat yüzü görmedik.
ısıkta-
hareketi olmak (hasta hakk.), ateşi artmak.
ısıla-
= ısıkta-.
ısın-
ısınmak.
ısıt-
ısıtmak.
ısış-
birbirleriyle aşkî münasevetlerde bulunmak.
ıyka-
rahat oturmamak tek durmamak.
ıyla-
ağlamak; kan ıyla- : kan ağlamak; ıylabağan balağa emçek cok ats. ağlamayan çocuğa meme yok.
ıylaakta-
ciltte, vucudun ensacinde kabarcık, nasır peyda olmak.
ıylaaktat-
et. ıylaakta- dan; kolun ıylaaktatıp küygüzüp alıptır: elini yakmış ve bu yüzden kabarcıklar peyda olmuş.
ıylakta-
bir işi istemiyerek yapmak; ıylaktabay kozu bayla! : çok düşünüp durmadan, çabucak kuzuları bağla!.
ıylamsıra-
ağlamak üzere bulunmak.
ıylat-
ağlatmak.
ıyzattaş-
müs. ıyzatta- dan.
ıyğar-
göstermek (namzeti), evvelden tahsis etmek; törağalıkka kimdi ıyğardıñar? başkanlığa kimi gösterdiniz.
ıyıktaş-
birbirine sokularak sıkışmak; bir biribizge ıyıktaşıp, iyrilip catıp uktap kaldık: birbirimize sokulup sıkışarak, toparlanarak uyuya kaldık.
ıyın-
ıkınmak; kendini zorlamak; ıyınıp- ıçkınıp: ıkınarak kendini zorlayarak.
ızala-
kışkırtmak; kızdırmak.
ızalan-
gücenmek; küsmek; özümön- özüm ızalandım: kendime gücendim.
ızalant-
et. ızalan- dan.
ızğaarla-
fena suretle tahkir etmek; azarlamak.
ızğı-
hızla dönmek; acı ses çıkararak dönmek; buroolor ızğıdı: vidalar ses çıkararak döndü; çañ ızğıdı: buramburam toz kalktı.
ızğıt-
III, et. ızğı- dan; çañ ızğıt: toz kaldırmak.
ızılda-
acı acı sesler çıkarmak.
ızıldat-
et. ızılda- dan.
ızırıl-
= ızırın- : ızırılgan cel: şiddetli ruzğâr.
ızırın-
hiddetle üzerine atılmak; yumruklarla saldırmak; dövüşe hazır bulunmak; hiddetlenerek kendinden geçmek; kabaktarın tüyüp, ızırındı: kaşarını çattı ve aşırı derecede kızarak, kendinden geçti.
ızıçuula-
= ızı- çuula- (bk.ızı).
ıçkın-
ıkınmak. kendini zorlamak, kırmak (belin); belim ıçkınıp kaldı belimi kırdım.
ıçkınt-
et. ıçkın - dan belimdi ıçkıntıp aldım : belmi. kırdım: kolumdan ıçkıntıp ciberdim : elimen kaçırdım.
ıçkır-
uçkur.
ıñaala-
«ıña- ıña! » diye bağırmak (ağlayan çocuk hakkında).
ıñkı-
pek çok olmak; ıñkığan köp mal: hesapsız çok hayvan; koroodo koylorubuz ıñkıp, kögöndö kozularıbız tizilip catat: ağılda hesapsız çok koyunumuz var; bağlanmış olan kuzularımız sıra ile dizilip yatıyorlar.
ıñkılda-
«hıñk» sesi çıkarmak; inlemek.
ıñkısta-
= kıñkısta-.
ıñğayla-
yudurmak; yoluna koymak; kolaylaştırmak.
ıñğaylan-
mut. ıñğayla- dan; ketüüğö ıñğayladı. gitmeye hazırlandı; alar bir ıñğaylanıp orun alıştı: hepsi bir tarafta oturdular.
ıñğaylandır-
kolaylaştırmak; uydurmak.
ıñğaylat-
uydurmak; kolaylaştırmak.
ıñğaylaş-
hep beraber intibak etmek; hazırlanmak.
ıñğıran-
yavaşça inlemek.
ıñıran-
iyi anlaşılmayacak tarzda konuşmak; ağız içinde bir şey gevelemek.
ıñırsı-
1. ağır ağır sızlanmak; tembelce gerinerek ıkınmak; ıñşıp- ıñırsıp: gerinerek ve ıkınarak; 2. gevşemek; sölpümek; ıñırsığan talaa: (sıcaktan) kurumuş sahra; 3. meyus ve mahzun dolaşmak; aç- cılañaç ıñırsıp catat hazin bir tavırla aç ve çıplak yola koyulmuş gidiyor.
ıñırt-
= ımırt.
ıñşaylan-
tahkik ve tetkik edilmek; söz ıñşaylanıp, kelip senin moynuña tüştü: tahkikat neticesinde kabahat senin boynuna düştü senin suçlu olduğun anlaşıldı.
ıñşı-
ıñırsı –sözünün tekidir.
ığır-
ezmek; sıkıştırmak.
ığırıl-
. ezilmek; sıkıştırılmak: çökmek (diyelim, duvar hakkında).
ığırılış-
müs. ığıril - den.
ışkı-
II, sürmek; sürtmek; cığaçtı cığaçka ışkısa, ot cığat: ağaç ağaca sürüştürülürse, ateş çıkıyor.
ışkıl-
pas. ışkı- II- den.
ışkır-
ıslık çalmak, ışkırmak; suuk cılanday ışkırat: soğuk yılan gibi ıslık çalıyor (yani, dehşetli soğuk) ; çılkıña karap ışkır ats. yorağanına gör ayağını uzat! (harfiyen.; at sürünün büyüklüğüne göre ıslık çal!).
ışkırt-
et. ışkır- dan.
ışta-
tütsülemek; ise tutmak (deriyi).
ıştal-
tütsülemek; islenmek.
ışılda-
ışkırmak (mes, yılanın ıslık çalması hakkında).
ışıldat-
et. ışılda- dan.
ışın-
1. (yatakta, kalkmak istemeyip) tenbelce bir yandan o bir yana dönmek; 2. tereddüt etmek işınbay: tereddüt etmeksizin; katiyetle; ışınbay cooğo tiyip bay folk. : cesaretle düşman üzerine saldır.
Şimin-
emmek; kan şimingen: kan içen (hunhar).
şaala-
kışkırtmak
şabıra-
hışırdamak, takırdamak.
şabırat-
et. şabıra – ‘dan.
şakelde-
1. (at hakkında) yemi seçerek ve artıklar bırakarak yemek; 2. (insan hakkında) bir lokmayı kapmak ve onu yiyip bitirmeden atmak ve başka bir lokmayı almak.
şakmarla-
çamur parçalariyle örtülmek (başlıca, hayvanlar hakkında).
şakılda-
1. çağlamak, cuşu huruşa gelmek, kaynamak; şakıldap kayna - : fıkır fıkır kaynamak; tişi şakıldayt: dişi gıcırdıyor; eşik şakıldadı: kapıya vuruldu; şakıldagan bala: çabuk iş gören çoçuk; 2. gevezelik etmek, çok söylemek; şakıldağan katındı kız bergende körörmün ats.: gevezelik eden karıyı kızını kocaya verdiğinde görürüz.
şakıldat-
et. şakılda-‘ dan; tiş şakıldat-: dişleri gıcırdatmak; şakıldatıp saba_: dövmek, pataklamak.
şakşakta-
çamur parçalariyle örtülmek; idiş şakşaktap kir boluptur: kap kaçak üzerinde çamur parçaları kurumuş.
şala-
II, bir işi çabuk, özenle ve verimli bir tarzda yapmak.
şalakta-
1. hızlıca ve canlıca koşmak; 2. boşta gezmek.
şalay-
takattan düşerek sallanmak (mes. kırılmış aza hakkında); eki köz ketti alayıp, eki but ketti şalayıp folk. gözler karardı, bacaklar takattan düşüp sallanıyor.
şalañda-
(öküze) kuskun geçirmek.
şalday-
bitkin bir halde bulunmak, gevşemek, kuvvetten düşmek.
şaldayt-
kuvvetten düşürmek, felce uğratmak.
şalkay-
gevşemek; gayreti sönmek.
şalpay-
sallanmak, sarkmak; kulağı şalpayıp turat: kulağı sarkıyor.
şalpayt-
et. şalpay-‘dan; kulak şal payt_: kulakları sarkıtmak.
şalpaytış-
müş. şalpaty-‘tan.
şalpı-
II sövüş sözleri kullanarak, patavatsız konuşmak; oozuna kelkendi şalpıy beret: 1) ağzına ne gelirse, onu söylüyor; saçma sapan söylemekten çekinmiyor; 2) edebe aykırı sözler söylüyor.
şalpılda-
1. sallanmak, çırpınmak; 2. çamura veya suya basıldığında <şap> diye ses çıkmak.
şalpıy-
sölpümek.
şalpıyt-
gevşemek; bitap bir hale komak; eegin şalpıytıp ürgülöp turdu: (at) alt dudağını sarkıtıp, uyuklayıp durdu.
şaltakta-
pisletmek, kirletmek.
şaltaktat-
et. şaltakta-‘dan.
şalıla-
:kök şalıla tüşüp terdedi: adamakıllı terledi: kan-ter içinde kaldı.
şamalant-
et. şamalan-, dan.
şamalda-
havalanmak, hava almak , ruzgârda kalmak. (bu manayla «şam» kelimesi, müellifin dediği gibi, arağça değil’ farsçadır (mütercim)
şamaldat-
havalandırmak, ruzgâra tutmak; şamaldatıp kel- mec. olmadık şeyler, masal anlatmak.
şamsay-
yıkık ve yamık manzara arzetmek.
şapalakta-
ıslak yere yahut irkilip duran suya <şap> ederek basmak.
şapılda-
çene çalmak ( çok ve boşuna konuşmak).
şapıldat-
et. şapılda-‘dan.
şapşı-
alt- üst etmek, karıştırmak.
şarakta-
çatırdatmak, patlatmak, gürletmek; şakardatıp kılıç asıñan:şakırtatarak kılıç kuşandılar.
şardan-
II, azim ve cesaretle hareket etmek.
şarkılda-
= şarılda-.
şarpılda-
şiddetle vıcık-vıcık etmek su hakkında); şiddetle hışırdamak sık bitmiş ot hakkında).
şarpıldat-
et. şarpıda_’dan.
şarttandır-
: şart koşmak.
şartılda-
1. çatırdamak; 2. bir kişi çabuk ve çevikliklikle yapmak; atka şartıldap min-: ata çabucak ve hızla binmek.
şartıldat-
et. şartılda_’dan.
şarıda-
1. çağlamak, kaynayarak akmak; şarıldap suu turat: su şarıl şarıl akıyor; 2. mec. tanılmak, şöhreti her tarafta işitilmek.
şarıldat-
et. şarılda-‘dan.
şatrakta-
ishali olmak.
şattan-
sevinmek.
şattandır-
sevindirmek.
şatıra-
II: çatırdamak.
şatırat-
et. şatıra- II’dln; kün şatıratıp caap turat: yağmur oldukça şiddetli yağıyor.
şatıraş-
müş. şatıra, II’den; şatıraşıp külüp ciberişti: kahkaha veşenlikle gülüştüler.
şaydootton-
kendine çeki- düzen vermek, gayrete gemek.
şaykeleñden-
muziplik etmek, çapkınlık etmek.
şayla-
seçmek, intihap etmek.
şaylan-
seçilmek, intihap edilmek; konferentsiyağa saylañan delegattar: konferansa seçilmiş olan murahhassar; tört şaylañan azamat: dört seçme yiğit.
şaylat-
et. şayla-‘dan.
şaylaş-
hep beraber seçmek.
şaymanda-
1. tesis etmek; 2. süslemek (bezemek, donatmak).
şaymandan-
teçhiz edilmek; silâhlandırılmak.
şaymandat-
et. şaymanda-‘dan.
şaytanda-
taşkınlık etmek.
şayırlan-
şen-şatır ve canlı olmak.
şañdan-
şanlı olmak, önemli, muhteşem bir şekle girmek.
şañkıra-
çınlamak, şıngırdamak.
şañkırat-
et. şañkıra-‘dan.
şañsı-
1. ötmek (ilkbaharda karakuş hakkında; karş. kilekte-); 2. mec şañşıp süylö-: güzel ve mevzun konuşmak.
şağnkılda-
= şañsı-; şañkıldağan ün: acı ses.
şağrat-
et. şağıra – ‘dan; tişterin şağırata kağıp: dişlerini şiddetle gıcırdatarak.
şağıra-
çınlmak; tınlamak; şağırağan akça: çınlayan sikke, akçe, madenî para.
şağırak-
çınlıyan, tınlıyan (maden hakkında).
şaş-
1. ivmek, acele etmek; 2.şaşmak afallamak,: akıldan şaş-: şaşalamak afallamak; şaşırmak; şaşıp_ buşup yahut şaşıp- şuşup: 1) acelikle; 2) şaşırarak.
şaşkalakta-
1. telaş etmek; 2. afallamak.
şaşkalaktat-
et. şaşkalakta-‘dan.
şaşkalan-
= şaşkalakta_.
şaşmala-
acele etmek,: teleş etmek.
şaştır-
1. acele ettirmek; 2. şaşırtmak.
şeksi-
şüphe etmek,şüphe ile muamele etmek, tereddüt etmek.
şekten-
şyphelenmek; şüphe etmek.
şektendir-
şüphe uyandırma.
şekşi-
= şeksi-.
şen-
=işen-.
şerden-
köpürmek (aşırı hiddetlenmek), korkunç, kudurmuş bir şekil almak.
şerdent-
et. şerden-den.
şerikteş-
II, şirket kurarak bireşmek, bir işi ortaklık temeli üzerine yapmak; şerikteşip işte-: şirket halinde iş görmek.
şertte-
şart koşmak bir şeyi mecburî kılmak.
şertteş-
sözleşmek, bir şart üzerine mutabık kalmak.
şibeñde-
1. çevik ve canlı olmak (hayvanlar hakkında; 2. sokulgan olmak (insan hakkında).
şiimüröy-
büzülmek, somurtmak, surat asmak; kunu kaçıp, sümüröyö kaldım benzi atarak somurttu.
şile-
yerinde oynatmak, küremek; tebeteydi çekeğe şilep koyup: kal- pağı alnına indirerek; arcakka şi- lep taştaçı: (bütün bunları) bir parça ileriye at!; akçanı şilep ele alıp atat: parayı adeta kürekle alı- yor çok kazanıyor); karağa-şilep: sövüp sayarak
şilekeyle-
tükürüklemek, tükürük sürmek.
şilekeylet-
et. şikeyle-, den.
şilen-
şile-'den; şilenip berildi: büyük miktarda verildi.
şilte-
1. sallamak, baş sallamak; ka- lam şilte-: kalem sallamak çabuk yazmak); but şilte-: ağır yürümek, ayaklarını sürüklemek; kılıç şilte: kılıç sallamak, kılıçla vurmak, kılıç çamak; 2. hafiyelik, iftira ve müzevirlik etmek, jurnal etmek.
şiltel-
mut. şilte-'den.
şimeñden-
= şibeñde.'den.
şimir-
II. nefes almadan içmek,, bir ayak kıraızdı tmbastan şimirip iydi: bir çanak kımızı nefes almadan içiverdi.
şimiril-
pas. şimir- II'den, şaaktarı şimirilgen: yanakları çökmüş.
şimirt-
et. şimir. II'den.
şimşi-
koklamak (köpek hakkında); koklayıp izini bulmak.
şipte-
gizlice sıvışmak.
şirel-
pas. şire.. ıı'den; kegi cürögü-no şirele herdi: -kini kalbinde birikti; daha ör. bk. şire ıı.
şiret-
et. şire- ıı'den; temir şiret-: kaynatmak (demiri, madeni).
şireş-
1. yapışmak, bitişmek; 2. kay- naşmak (maden hakkında).
şişi-
şişmek.
şişit-
et. şişi-'den.
şodoy-
1. çıplaklaşmak; 2. tek basına sivrilip çıkık durmak.
şodoñdot-
et. şodoñdo-'dan.
şodoıığdo-
boyu uzun olarak ve sivrilip duran şekilde gözükmek.
şokton-
şuhluk etmek, muziplik eylemek.
şolokto-
hıçkırmak; şoloktop ıyla-: hıçkırıklarla ağlamak.
şoloktot-
et. şolokto-'dan.
şoodura-
(rad.) 1. şıngırdamak; 2. mağrur bir tavırla gezinmek.
şookumdat-
gurultuyu mucip olmak.
şoolalan-
aydınlanmak.
şordon-
: felâkete, kazaya çarpmak.
şorgolot-
et. şorgolo-'dan.
şorkura-
ağzını şapırdatmak.
şorkurat-
et. şorkura-,dan; şorkuratıp iç-: şapırdatarak içmek.
şorolon-
irin yapmak (gözler hakkında) ; yaş akmak; şorolonup ıy-layt: acı-acı ağlıyor.
şorolont-
It. şorolon-'dan; közün şo- rolontup lylayt: acı-acı ağlıyor.
şorpulda-
şapırdatmak (içen deve hakkında).
şorulda-
şarıl şarıl dökülmek. şoruldat-, çır-çır gibi bir ses çıkarmak (diyelim, inek sağarken); şoruldatıp saa-: gerdele düşen sütün ses çıkaracağı şekilde sağmak; şoruldatıp iç-: ağzını şapırdatarak içmek.
şorğolo-
sicim gibi akmak.
şoypolokto-
1. yaltaklanmak, yaranmaya çalışarak telâş etmek; 2. hile yapmak.
şoñşoy-
yukanya doğru sivrilip durmak, sivri ueile sivrilip çıkık dur., mak; krrğızdın şoñşoyğon boz üy-lörü: kırgızın sivri tepeli boz keçe evleri; şoñşoyup dağı bir eki boz uy köründü: daha bir-iki sivrilip duran boz uy gözüktü; uluğan it-tey şoñşoyup folk.: uluyan köpeğin göğdesi gibi sivrilip duruyor.
ştıba-
III, sürmek, sıvamak.
şuduñdat-
= şodoñdot-.
şukşurul-
kanatlarını kısarak aşağıya doğru atılmak (nitekim avına şiddetle atılan yırtıcı kuş böyle ya- pıyor.)
şumpay-
alçak namussuz, açıkgöz,, dalavereci,
şurulda-
şarıldamak.
şuudurat-
et. şuudura-'dan.
şuudurlat-
et. şuudurla-'dan.
şuuldat-
. gürültüyü, hışırtıyı mucip olmak.
şuuldatış-
muş. şuuldat-'tan.
şuñkuy-
= sivrilip durmak.
şuştuyt-
et. şuştuy.'dan.
şölbürö-
sarkmak (diyelim, arık adamin üstündeki bol giyim).
şölpöy-
sürüklenmek (uzun elbise. hakkında).
şölpöyt-
et. şölpöy-'den; eteğin şölpöytüp: eteklerini sürükliyerek.
şölpüy-
= şölpöy-.
şöököttö-
yahut şaan- şöököt1%: tezyin etmek; muhteşem bir kılık vermek.
şüdüñdö-
. uf ak-uf ak-adımlar atarak hızlı yürümek (başlıca, öküz, inek hakkında).
şüdüñdöt-
et. şüdüñdö-'den; oopa-zm şüdüñdötüp cügürtüp: öküzünü dört nala koşturarak.
şümüröyt-
. et. sümüröy.'den.
şüy-
örmek, düğümleyip bağlamak (saçı, kuyruğu); attın kâkülün şüy, (koşu için) atın perçemini örerek bağlamak; attın kuyruğun şüy-: atın kuyruğunun (yukarı kısmını) bağlamak.
şüyül-
pas, şüy-'den; çal kuyruğu şüyülgen: yelesi, kuyruğu demet şeklinde bağlanmış.
şıban-
sıvanılmak.
şıbat-
et. şıba-, III’ten.
şıbıra-
1. fısıldamak, kulaktan kulağa konuşmak; 2. hışıldamak.
şıbırat-
et. şıbıra-‘dan.
şıbıraş-
1. fısıldamak; 2. hışıldamak.
şıbırla-
=şıbıra-.
şıbırtta-
hışırdatmak. hışıldamak.
şıbırğa-
fısıldamak, kısık sesle konuşmak.
şıbırğakta-
1. hışıldamak; 2. sepelemek; kün şıbırğaktap caap turat: yağmur sepeliyor.
şıbırğaktat-
et. şıbırğakta-‘dan.
şıka-
sıkıştırmak, sım-sıkı tıkmak; tamakka şıka: tıka-basa yemek; köp şıkabasañçı, cegençe ceyt: fazla zorlama, yiyebildiği kadar yesin; şıkay toldu: ağzına kadar doldu; tepeleme doldu; aşuuğa şıkay (yahut şıkap) barıp konduk: tam geçidin üzerine varıp geceledik.
şıkaala-
gizlice bakmak, kenardan bakmak, göz koymak, hedef edinmek.
şıkaalat-
et. şıkaala-‘dan.
şıkal-
şıkışmak. sım-sıkı doldurulmak; el üygö şıkalıp kaldı: halk eve tepeleme doldu.
şıktan-
heyecana gelmek, canlanmak.
şıktandır-
heyecana getirmek. canlandırmak.
şıktandırıl-
heyecana getirilmek; canlandırılmak.
şıkılıkta-
kıs-kıs gülmek ( kızlar hakkında).
şıkıra-
tepeleme dolu olmak, pek çok olmak.
şıkıray-
argın- yorgun, cansız ve meraksız bir bakışla bakmak.
şıldıra-
şarıldamak, hışıldamak, hışırdamak;: arıktağı suu şıldırayt: arktaki su şarıldıyor.
şıldırat-
et. şıldıra-‘dan.
şıldıñda-
alaya almak.
şıldıñdaş-
müş. şıldıñda’-dan.
şılkılda-
1. aynamak, sallanmak (diyelnm, iyi çakılmamış olan at na’lı hakkında); uzun şıkıldagan kerebet: uzun, gevşemiş karyola; 2.gevşemek, sölpümek.: şılkıldap uykusu kelip olturat: fena halde uykusu gelmiş oturuyor.
şılkıldat-
et. şılkılda_’dan.
şılkıy-
gayet gevşemiş bir durumda bulunmak: cesaretini kaybetmek; şılkayıp cat-: serilerek yatmak.
şılpılda-
“şıl-şılp” gibi bir ses çıkarmak (diyelim, çizme içine geçen su hakkında).
şılta-
bahane bulmak, baştan savmaya çalışmak,: başıña şıltaba!: başağrısını bahane etme!
şıltaş-
müş. şılta-‘dan.
şıltoolo-
bahaneler bulmak ve taallül etmek; birbirine şıltoolop catışat: (kabahatı, işi) birbirine yükletiyorlar.
şılğan-
çeşitlere ayrılmış, seçilmiş; tefrik, tetkik edilmiş olmak.
şılı-
1. yüzmek, soymak, kemiklerden eti ayırmak,: 2. çaprazlamasına kesmek.
şılın-
müş. şılı_’dan; eki iyni şılıñanday salıñkı emes, ança da dığdayıp kötürülüp turbay: omuzları iğıi değil. ancak o kadar kalkık da değildir.
şımalan-
1. kolları sıvamak; 2. mec. ciddiyetle, azimle girişmek; şımalana katış: faal bir surette iştirak etmek.
şıman-
= şımalan-.
şımant-
= şımalant-.
şımdakçan-
gömleğinin eteği pantalona sokulmuş olduğu halde.
şımdan-
gömleği pantalona sokmak.
şınaala-
kama çakmak.
şınaalat-
et.sınaala-‘dan.
şınaarda-
= şınaarla-.
şınaarla-
1. yanaşmak, peşini bırakmadan takip etmek; 2.sokulmak.
şıpka-
1. dibine kadar içmek; 2. şıpkayı: dibine kadar, tas-tamam; şıpkay baarın kıramın folk.: hiç birini bırakmadan yok edeceğim.
şıpılda-
1. ıslık sesi çıkarmak (diyelim, siddetli havada oynatılan çubuk hakkında); 2. hızlıca ve çevik hareket etmek, sür’atle hareket etmek iş görmek; şıpıldap uç-: hızlı uçmak; şıpıldap bas-: ayaklarını sürükliyerek basmak; sıpıldap süylö-: homurdanarak söylemek.
şıpıldat-
et. şıpılda-‘dan; şıpıldatıp saba-: şiddetle dövmek (diyelim, yaş çubuklarla).
şıpınış-
müş. şıpışın-‘dan.
şıpır-
II, 1. süpürmek, küremek, temizlemek, oğmak; 2.kabuğunu soymak; eyer şıpırıp taşta- (at üzerinden) eğerini almak.
şıpırt-
et. şıpır-‘dan; atımdın başınan cügönün şpırtıp ciberdim: atımın başından oyanını çaldırdım; kalıptı şıpırt-: yalan söylemek, masal anlatmak, olmadık şeyler söylemek.
şıpırğıla-
süpürüp çıkarmak.
şıpırıl-
1. süpürülmek, temizlenmek; 2.kabuğu soyulmak, yüzülmek,: 3.şıpırılğan: çaresâz, kurnaz; sokulgan, girgin.
şıpşın-
dudaklarını şapırdatmak ( sık-sık hayret,memnuniyetsizlik beğenmeme teessüf alâmetli olmak üzere
şırbıy-
kuru ve arık bir görünüşte bulunmak.
şırbıñda-
hareketlerile kuru, zayıf adamı andırmak.
şırda-
bir kenarı diğer bir kenarla birleştirerek nakış yapmak.
şırpıda-
1. “şırp-şırp” gibi bir ses çıkarmak (su hakkında) .:2.hışırdamak (sık ot hakkında).
şırtılda-
hışırdamak; şırtıldap ötüp ketti: hızla geçip gitti.
şırtıldat-
et. şırtılda-‘dan.
şırı-
teyellemek, katlayıp dikmek.
şırıkta-
I, şakırdamak. II1.tütsülemek (sahte tabib tedavi usüllerinden),: 2. mec. burnunu kırmak, kibirini gidermek.
şırıl-
pas.şırı-‘dan.
şıtıra-
kıtırdamak, hışıldamak.
şıtırat-
et. şıtıra-‘dan.
şıypalakta-
kuyruk sallamak.
şıypalañda-
= şıypalakta-.
şıypalañdat-
= şıpalaktat-.
şıypalañtat-
et. şıypalakta –‘ dan; kuyruk sallamak.
şıypan-
kuyruğunu sallamak (sinekleri kovan at hakkında); kuyruğun şıypanıp: kuyruğunu sallayıp.
şıypant-
et. şıypan-‘dan; kuyruğun şıypantıp: kuyruğunu sallayarak.
şıyğar-
kendisine tevdi edilen bir işi başkasına tevdi eylemek: bu işti sağa şıyğardık: (bize tevdi edilmiş olan) işi biz sana devrettik.
şıñkıldaş-
müş. şıñkılda-‘dan.
şıñkıy-
ince, endamlı, yiğit tavırlı olmak; şınökıyğan ciğit: yiğit tavırlı delikanlı (ince ve zayıf olmak şartiyle).