...vari
Sifətlərin axırına gətirilərək, oxşarlıq, bənzərlik bildirir; məs.: dalğavari, halqavari və i.a. // Eyni mənada bəzən adam adlarına da əlavə edilir; məs.: Füzulivari, Vaqifvari və s.

Sov.İKP
– Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası.

ab-hava
(=abü hava) is. [fars. ab və ər. həva] Bir yerin, ölkənin iqlimi, təbiət (su, hava, isti-soyuqluq) cəhətdən vəziyyəti. Firontək iddiayə düşsəm nə əcəb; Çox zövqlidir abü həvası Misrin. S.Ə.Şirvani. [Şeyx Sənan:] İştə Qafqaz! Səfalı bir məva; Allah, Allah, nədir bu abü həva! H.Cavid.

ab-havalı
sif. Yaxşı iqlimi olan, səfalı. Təbiətcə zəngin, ab-havalı və sakit bir yerə getmək qərarına gələn Şamil də Araz ilə Günəşin olduğu həmin kəndə gəlib çıxdı. A.Şaiq.

abü hava
(=ab-hava) is. [fars. ab və ər. həva] Bir yerin, ölkənin iqlimi, təbiət (su, hava, isti-soyuqluq) cəhətdən vəziyyəti. Firontək iddiayə düşsəm nə əcəb; Çox zövqlidir abü həvası Misrin. S.Ə.Şirvani. [Şeyx Sənan:] İştə Qafqaz! Səfalı bir məva; Allah, Allah, nədir bu abü həva! H.Cavid.

abır-həya
is. bax. abır 1-ci mənada. • Abır-həyadan salmaq – biabır etmək, rüsvay etmək. [Babacan:] ..Yazıq Kamalı abır-həyadan salıb. Ə.Əbülhəsən.

ac-acına
zərf Heç bir şey yemədən, tamamilə ac halda, boş qarına. Ac-acına yola çıxmaq. – Biçarə Məşədi Əsgər indi üç gün idi ki, gözüyaşlı, ac-acına balalarının əhvalına alışırdı. S.M.Qənizadə.

ac-susuz
zərf Heç bir şey yemədən, acqarına, tamamilə ac halda. [Hacı Murad:] Ac-susuz altı saatdır o tacirin, bu tacirin dükanının qabağını kəsdirib borc yığıram. S.S.Axundov. Neçə gün meşədə ac-susuz qalan Xanməmməd təsadüfən tapılır və yarımcan halda qalaya gətirilir. Çəmənzəminli.

ac-yalavac
is. və sif. Ac, heç bir şeyi olmayan, yoxsul, dilənçi, səfil. [Azyaşlı uşaqlar] ac-yalavac, dilənçi günündə yaşayır, gecə-gündüz insan qüvvəsindən xaric işləyirdilər. H.Sarabski. • Ac-yalavac qoymaq – hər şeydən məhrum etmək, varyoxunu əlindən almaq, müflis etmək, dilənçi halına salmaq. [Ramazan:] Mən yazığın da var-yoxunu cürbəcür hiylə ilə əlimdən [Səfər] aldı, məni ac-yalavac qoyub, bu günə saldı. B.Talıblı. ...açan Bəzi sözlərə qoşularaq mürəkkəb sifət düzəldilir; məs.: könülaçan, ürəkaçan, gözaçan, iştahaçan.

acıq-qıcıq
is. dan. Birisini acıqlandırmaq, hiddətləndirmək. Acıq-qıcıq vermək.

ad-san
is. Nüfuz, şöhrət, etibar, hörmət, şan, yaxşı ad. Ol keçən dəmləri hanı Zakirin; İtkin olub adı-sanı Zakirin. Q.Zakir. Əsrin caynağında yumaqdı ad-san; Gecə pəncərəmə dırmaşan pişik! M.Araz. [Hacı Kazım:] Ə, sənin mahalda adın var, sanın var, balam, bu nə işdir? S.Rəhimov. • Ad-san qazanmaq (çıxarmaq) – yaxşılıqda şöhrət qazanmaq, məşhur olmaq, ad qazanmaq. [Namaz:] Əvvələn, malınız, pulunuz artar, ikinci ad-san çıxardarsınız. M.F.Axundzadə.

adam-adamyana
bax. adamyana.

adda-budda
1. zərf Oradan-buradan, rabitəsiz. Adda-budda danışmaq. – Əziz xan əlini saldı cibinə, bir qayıtdı qonaqlara səmt, bir çöndü Məmmədhüseynə tərəf və başladı adda-budda danışmağa. C.Məmmədquluzadə. // Dağınıq, nizamsız, qarışıq, pərakəndə, tərtibsiz. Qara damlar adda-budda salınmışdı, dal tərəflərində təzək qalaqlanmışdı. Çəmənzəminli. ..Toz basmış tikan, yolğun kolları, adda-budda göyərən çöl qarpızları .. hamısı deyəsən dünənkilərdir. Mir Cəlal. 2. sif. Başqalarının torpaqlarının içərisinə girmiş; dağınıq. Adda-budda əkin.

adda-buddalıq
is. 1. Nizamsızlıq, tərtibsizlik, rabitəsizlik, dağınıqlıq, qarışıqlıq. 2. Bir təsərrüfata məxsus torpaq sahələrinin özgə təsərrüfatın torpaqları içərisində dağınıq halda olması. Adda-buddalıq yalnız kənd təsərrüfatı ictimailəşdikdən sonra tamamilə ortadan çıxdı.

adlı-sanlı
sif. 1. Hər hansı bir sahədə öz fəaliyyəti ilə ad qazanmış, tanınmış, şöhrət tapmış. Ölkəmizin adlı-sanlı adamları. Adlı-sanlı buruq ustaları. – Böyük qızını adlı-sanlı bir mühəndis görən Nərgiz xanım kiçik qızı Ulduzu da həkim görmək arzusunda idi. Ə.Məmmədxanlı. [Elçin:] Sən gənc bir vətəndaşsan, bu gün-sabah isə adlısanlı bir usta olacaqsan. Z.Xəlil. Yurdun hər bucağından adlı-sanlı pəhləvanlar .. axışıb gəlmişdi. M.Rzaquluzadə. 2. köhn. Keçmiş zamanda zadəgan, varlı və imtiyazlı təbəqələrə mənsub olan. Adlısanlı nəsil. – [Süleyman:] Ancaq bir iş var ki, qohum olanda gərək elə olasan ki, sənə yaraşan ola, özü də varlı ola, adlı-sanlı ola. Ü.Hacıbəyov.

adsız-sansız
sif. Adı-sanı olmayan, tanınmayan, heç bir cəhətdən məşhur olmayan, adi. Adsız-sansız adam. – Amma indi ikinci dəfə onu xəcil edən bu adam o vaxtkı adsız-sansız odunçu oğlu deyildi, xalqın sevimlisi idi və yüzlərlə havadarı vardı. Ə.Məmmədxanlı.

aftafa-ləyən
is. Aftafa ilə ləyəndən ibarət yuyunma ləvazimatı. Yenə aftafaləyən gəldi, isti su və sabunla əllər və ağızlar yuyulub silindi. Çəmənzəminli.

ah-aman
bax. aman 6-cı mənada. Öz qəti hökmünü verəcək zaman; Dünya görməyəcək bir də ah-aman! Ə.Cəmil.

ah-fəryad
(=ahü fəryad) bax ahnalə, ahü nalə. [Paşa bəy:] ..Mənə heç olmasa bir yadigarın qalsa idi, bu qədər ah-fəryad eləməzdim. Ə.Vəliyev.

ah-fəğan
(=ahü fəğan) bax. ah-nalə, ahü nalə 2-ci mənada. Könlüm quşu görəndə çü zülfün kəməndini; Ahü fəğanü nalədə biixtiyardır. Heyran xanım. Sınıbdır xatirim səndən, dəxi ahü fəğan etməz. S.Ə.Şirvani. Hər tərəfdən ucaldı ahü fəğan. H.Cavid.

ah-nalə
(=ahü nalə) is. Fəryad, ağlama, ah-vay, ağlayıb-zarıma. Hərbilər dərhal ah-nalə edən Musa kişinin üstünə atıldılar. Onu götürüb aparmaq istədilər. M.İbrahimov. O biri otaqda Səlimnaz arvadın ah-naləsi ucaldı. M.Hüseyn. • Ah-nalə etmək – fəryad etmək, ağlamaq, ağlayıb-zarımaq.

ah-uf
bax. ah-vay. Arvad o qədər ahuf elədi ki, az qaldı bağrı çatlasın. Ə.Vəliyev.

ah-vay
(=ahü vay) is. Dərd, kədər, qüssə, qəm. Çox etdi mənçün ah-vayı; Gözündən axıtdı dürlü çayı. Xətayi. // Fəryad, fəğan. ..Getdikcə şəhərin hər tərəfini saran fəryad və ah-vay səslərini eşidirdik. M.S.Ordubadi. Mən az görməmişəm bu sarayları; Burda göyə çıxan ahü vayları. S.Vurğun. • Ah-vay etmək – kədərlənmək, dərdlənmək, dərd və qüssədən şikayətlənmək. // Fəryad etmək. Yeni məhbus uzun müddət ah-vay etmiş, .. düşdüyü yerdə yatıb qalmışdı. M.İbrahimov.

ah-vayçı
sif. Ah-vay edən, şikayətlənən, daim inildəyən, sızlayan. Görünür, bu cür ah-vayçı nitqlər yığıncaqdakıların zəhləsini tökmüşdü.

ah-zar
(=ahü zar) is. Ah çəkmə, sızlama, zarıldama; fəryad, inilti. Ey yüzi gülşən, sana bu ah-zarım xoşmudur? Nəsimi. Nə vaxtadək ğəmi-hicrində ahü zar çəkim? X.Natəvan. Çəməndə bülbül oxur, ya fəğani-Seyyiddir? Gənə bu nəğmə onun ahü zarına bənzər. S.Ə.Şirvani. Nədir sənin dərdin, bu nə ahü zardır? Ü.Hacıbəyov. • Ah-zar etmək (eləmək) – ah çəkmək, sızlamaq, zarıldamaq, fəryad etmək, inildəmək. Günahsız dustaq ah-zar eləməyə başladı. M.F.Axundzadə.

ah-əfğan
(=ahü əfğan) is. [fars.] bax. ah-nalə, ahü nalə. Ahü əfğanı bülbüllər; Dili-şeydadan öyrənmiş. Q.Zakir.

ahü fəryad
(=ah-fəryad) bax ahnalə, ahü nalə. [Paşa bəy:] ..Mənə heç olmasa bir yadigarın qalsa idi, bu qədər ah-fəryad eləməzdim. Ə.Vəliyev.

ahü fəğan
(=ah-fəğan) bax. ah-nalə, ahü nalə 2-ci mənada. Könlüm quşu görəndə çü zülfün kəməndini; Ahü fəğanü nalədə biixtiyardır. Heyran xanım. Sınıbdır xatirim səndən, dəxi ahü fəğan etməz. S.Ə.Şirvani. Hər tərəfdən ucaldı ahü fəğan. H.Cavid.

ahü nalə
(=ah-nalə) is. Fəryad, ağlama, ah-vay, ağlayıb-zarıma. Hərbilər dərhal ah-nalə edən Musa kişinin üstünə atıldılar. Onu götürüb aparmaq istədilər. M.İbrahimov. O biri otaqda Səlimnaz arvadın ah-naləsi ucaldı. M.Hüseyn. • Ah-nalə etmək – fəryad etmək, ağlamaq, ağlayıb-zarımaq.

ahü vay
(=ah-vay) is. Dərd, kədər, qüssə, qəm. Çox etdi mənçün ah-vayı; Gözündən axıtdı dürlü çayı. Xətayi. // Fəryad, fəğan. ..Getdikcə şəhərin hər tərəfini saran fəryad və ah-vay səslərini eşidirdik. M.S.Ordubadi. Mən az görməmişəm bu sarayları; Burda göyə çıxan ahü vayları. S.Vurğun. • Ah-vay etmək – kədərlənmək, dərdlənmək, dərd və qüssədən şikayətlənmək. // Fəryad etmək. Yeni məhbus uzun müddət ah-vay etmiş, .. düşdüyü yerdə yatıb qalmışdı. M.İbrahimov.

ahü zar
(=ah-zar) is. Ah çəkmə, sızlama, zarıldama; fəryad, inilti. Ey yüzi gülşən, sana bu ah-zarım xoşmudur? Nəsimi. Nə vaxtadək ğəmi-hicrində ahü zar çəkim? X.Natəvan. Çəməndə bülbül oxur, ya fəğani-Seyyiddir? Gənə bu nəğmə onun ahü zarına bənzər. S.Ə.Şirvani. Nədir sənin dərdin, bu nə ahü zardır? Ü.Hacıbəyov. • Ah-zar etmək (eləmək) – ah çəkmək, sızlamaq, zarıldamaq, fəryad etmək, inildəmək. Günahsız dustaq ah-zar eləməyə başladı. M.F.Axundzadə.

ahü əfğan
(=ah-əfğan) is. [fars.] bax. ah-nalə, ahü nalə. Ahü əfğanı bülbüllər; Dili-şeydadan öyrənmiş. Q.Zakir.

al-qırmızı
sif. Tünd-qırmızı.

al-yaşıl
is. köhn. Al-yaşıl rəngli ipək parça. Əziziyəm bizə gəl; Al-yaşıl gey, bizə gəl. (Bayatı). [Heydər bəy:] Amma buranın xalqı belə firəng çitinə hərisdir ki, onu görəndə al-yaşılın üzünə baxmırlar. M.F.Axundzadə.

al-əlvan
sif. Rəngbərəng, ala-bəzək. Dağlar başı al-əlvan; Halım olubdur yaman; Gedirəm halal eylə; Gəlməyimə yox güman. (Bayatı). Gördüm ki, bir rəna çəmənlikdəyəm; Dörd yanımda var al-əlvan çiçəklər. A.Səhhət.

ala-babat
sif. və zərf dan. Nə yaxşı, nə pis; orta, babat, birtəhər. Ala-babat palto. Çəpəri ala-babat düzəltmək. // Başdansovma. Ala-babat iş. – [Tapdıq] şəkilləri də ala-babat çəkib qurtardı. Ə.Vəliyev.

ala-babatlıq
is. Ala-babat şeyin halı.

ala-bişmiş
sif. Yarıbişmiş, ala-çiy, lazımınca bişməmiş. Ala-bişmiş ət.

ala-bula
sif. Rəngbərəng xallardan, zolaqlardan ibarət, cürbəcür rənglərə boyanmış, müxtəlif rəngli. Ala-bula pişik. Alabula tula. – Ağaclar ala-bula rəng alırdı. M.Hüseyn. Bu gün Kosa təmizlik işində irəliyə gedib dəsmalı ilə mürəkkəb qablarını, yoğun qırmızı karandaşları və ala-bula qələmləri təmizləyirdi. S.Rəhimov. • Alabula çalmaq – rəngləri düzgün olmamaq, müxtəlif rənglərdə görünmək. Gözləri alabula çalmaq – 1) şeylərin rənglərini seçə bilməmək; 2) məstlik və ya üzgünlük halında laqeyd surətdə o yan-bu yana baxmaq.

ala-bulalıq
is. Ala-bula şeyin halı, ala-bəzəklik.

ala-bulanıq
1. sif. Yarıbulanıq, bir yeri bulanıq, bir yeri duru. 2. zərf Ala-bula. Ala-bulanıq görmək.

ala-bəzək
sif. 1. Müxtəlif rənglərdən ibarət, rəngbərəng, ala-bula. Ala-bəzək parça. Ala-bəzək qutu. Ala-bəzək xalça. Ala-bəzək xoruz. – Bir dəfə bağda alabəzək bir qurdu yarpağa büküb gətirdim. S.S.Axundov. [Ceyran] xalasının da nəzərini ala-bəzək şəkillərə cəlb etmək istəyirmiş kimi bu vərəqləri çevirməyə tələsmədi. Ə.Əbülhəsən. • Ala-bəzək bənövşə – çiçəklərinin böyüklüyü və əlvanlığı ilə adi bənövşədən fərqlənən becərilən gül bitki. 2. məc. Çox şit və bir-birini tutmayan rənglərdə olan. Ala-bəzək paltar. Ala-bəzək tuman. Ala-bəzək köynək.

ala-bəzəklik
is. Alabəzək şeyin halı, alabulalıq.

ala-dəymiş
sif. Yarımkal, yarımdəymiş (meyvə).

ala-nəm
sif. və zərf Bir qədər nəm, lazımınca qurumamış. Dəriləri yuyub qurutduqdan sonra, [onları] ala-nəm yığdıq, tay bir az da ağırlaşdı. H.Sarabski.

ala-pörtü
bax. ala-çiy.

ala-qarsaq
sif. dan. Yaxşı bişməmiş (çörək, ət və s.).

ala-qolay
zərf Ala-babat, yüngülvari, azca. Bu ala öküzə bir tay tapsaydıq, .. işimiz bir ala-qolay babatlaşardı. S.Rəhimov.

ala-qolaylıq
is. Ala-babatlıq.

ala-qora
sif. Ala-dəymiş, ala-yetişmiş: lazımınca dəyməmiş, şirinləşməmiş. Ala-qora üzüm. – Üzümlər gülünü tökərtökməz, [onları] ala-qora vaxtında yoluşdurub aparırdılar. Mir Cəlal.

ala-seyrək
sif. və zərf Seyrək, dağınıq, orada-burada. Meşə kimi görünən mədənlərdə ala-seyrək işıqlar yanır. S.Rəhimov. Dəniz buruqları hələ tək-təkdir; Gecələr işıq da ala-seyrəkdir. S.Vurğun.

ala-sütül
sif. 1. Lazımınca yetişməmiş, dəyməmiş; bir qədər kal. Buğdanı alasütül (z.) biçmək. 2. bax. ala-bişmiş.

ala-tala
sif. Tala-tala, adda-budda, orada-burada. Üfüqlərə yatmış ala-tala buludlar pul kimi qızarmış ocaq daşlarını xatırladırdı. M.İbrahimov. May ayı idi! Havalar bir az qızmışdısa da, ancaq hələ dərələrdə, dağların döşündə ala-tala qar qalmışdı. R.Rza.

ala-toran
bax. ala-qaranlıq. Sabahın ala-toranı yerə çökmüş, yasavulun pəncərəsinin qabağını pərdə kimi örtmüşdü. S.Rəhimov. Ala-torandan qalxıb hara gedəsən? – deyə [Əlyarov] gözlərini ovuşdurdu. M.Hüseyn. Bir az da yadırğadığı qələmi barmaqları arasında bərk sıxaraq, sərin şimal axşamının ala-toran işığında yazırdı. Mir Cəlal.

ala-toranlıq
bax. ala-qaranlıq. İshaq kişinin arvadı səhər tezdən ala-toranlıq qayğanaq bişirib gətirdi. M.Hüseyn. Saat yeddini vurur, göylər ala-toranlıq. M.Seyidzadə.

ala-yarım
(=ala-yarımçıq) sif. və zərf Yarımçıq, natamam, ala-babat, qeyri-kamil. Qabı alayarımçıq doldurmaq. – Vanyuşa onları dinləyə-dinləyə Azərbaycan dilini alayarımçıq öyrənmişdi. A.Şaiq. Qaraca qız özünə gəlib, yol uzunu başına gələn əhvalatı ala-yarımçıq nağıl etdi. S.S.Axundov. // Başdansovma. Ala-yarımçıq iş. – Sübhanverdizadə üzünü kəsə-kəsə, dəryazla ot biçən kimi, tüklərini bir növ ala-yarımçıq biçib qurtardı. S.Rəhimov.

ala-yarımçılıq
bax. ala-yarım(çıq). [Cəmil:] Bu saat ala-yarımçılıq biliklə nə eləmək olar. M.Hüseyn.

ala-yarımçıq
(=ala-yarım) sif. və zərf Yarımçıq, natamam, ala-babat, qeyri-kamil. Qabı alayarımçıq doldurmaq. – Vanyuşa onları dinləyə-dinləyə Azərbaycan dilini alayarımçıq öyrənmişdi. A.Şaiq. Qaraca qız özünə gəlib, yol uzunu başına gələn əhvalatı ala-yarımçıq nağıl etdi. S.S.Axundov. // Başdansovma. Ala-yarımçıq iş. – Sübhanverdizadə üzünü kəsə-kəsə, dəryazla ot biçən kimi, tüklərini bir növ ala-yarımçıq biçib qurtardı. S.Rəhimov.

ala-yarımçıqlıq
is. Natamamlıq, atüstülük, ala-yarımçıq görülmüş iş.

ala-yetişmiş
bax. ala-dəymiş.

ala-çalpov
is. 1. Yağış ilə bir yerdə yağan qar, küləkli qar; fırtına, çovğun (adətən mart ayında olur). Ala-çalpov qar yağırdı. Ə.Vəliyev. 2. Qışın kiçik çillədən sonra gələn və martın ortalarına düşən hissəsi.

ala-çarpaz
bax. çarpaz.

ala-çiy
sif. Yarımçıq bişmiş, yarıçiy (ət və s.). Ala-çiy (z.) bişən əti adamlar tüstülü-tüstülü, alovlu-alovlu qapış-qupuş elədilər. S.Rəhimov.

alacaq-verəcək
is. Bir adamın, idarənin və s.-nin başqasından alacağı və ya başqasına borclu olduğu pul.

alax-bulax
sif. məh. Sözünün üstündə durmayan, fikrini tez-tez dəyişən. Alaxbulax adam.

alaşıq-dolaşıq
sif. Aydın görünməyən, yaxşı seçilməyən.

aldı-qaçdı
zərf dan. 1. Kos oyunu, toptop oyununun bir növü. 2. Başlı-başınalıq, hərki-hərkilik, hərcmərclik.

allı-güllü
sif. Gözəl, qəşəng, bəzəkli, ala-bəzək, güllü-çiçəkli. Gələcəkdir babam mənim yanıma; Baxacaq allı-güllü bostanıma. A.Səhhət. Dostum, sirdaşımdır allıgüllü bahar. O.Sarıvəlli.

allı-şallı
sif. məh. Al-əlvan. Pətəklərdən və bağçada qoyulan qırmızı rəngli yeşiklərdən arılar dəstə-dəstə çıxır, geniş, yaşıl meşələrdə, allı-şallı çəmənlərə axır, dərələrə yayılır, şəhd toplayır və qayıdırdılar. S.Rəhimov.

allı-əlvanlı
sif. Al-əlvan. Açılın iyli güllərim, açılın! Allı-əlvanlı güllərim, açılın! A.Səhhət. Allı-əlvanlı (z.) bəzənmiş qızlar, gəlinlər əllərində həna, gözlərində sürmə, qaşlarında vəsmə, şad və xürrəm hər kəs özünə görə kosaya pay verərdilər. H.Sarabski.

alma-armudluq
is. Alma və armud bağı, alma və armud ağacları əkilmiş yer. Binanı əhatə edən bağ alma-armudluqdan, gilənarlıqdan ibarət idi. S.Rəhimov.

alt-üst
zərf Qarmaqarışıq, pozğun, nizamsız, bərbad bir halda. Gəldim bütün kağızlarımı alt-üst gördüm. • Altını üstünə çevirmək – bax. alt-üst etmək (eləmək) 1-ci mənada. Gecə yarısı [qorodovoylar] Feyzullanın arvadını, uşaqlarını ürəkqopma azarına salıb, evin altını üstünə çevirdirlər. Ə.Haqverdiyev. Altını-üstünü ölçmək – dolaşmaq, gəzmək, çox gəzib gəlmək. Zurnaçılardan tutmuş traktor sürənə qədər hamı yolun altını-üstünü ölçürdü. M.Hüseyn. Alt-üst etmək (eləmək) – 1) dağıtmaq, qarışdırmaq, bərbad etmək, darmadağın etmək. Jandarmlar .. otağı alt-üst etməyə başladılar. M.S.Ordubadi. Nə buldular İskəndərlər, Çingizlər; Cahanı titrədib altüst etdilər. H.Cavid; 2) puça çıxarmaq, heçə çıxarmaq, pozmaq. Tubunun səsindəki mülayimlik Umudun bayaqkı şübhələrini bir andaca alt-üst elədi. İ.Məlikzadə. Alt-üst ilə – artıraraq, çevirərək, dəyişdirərək, başqa şəkildə. [Ağca xanım] corabçıdan eşitdiklərini bir az da alt-üst ilə Gəldiyevə danışır. Mir Cəlal. Alt-üst olmaq – 1) altıüstünə çevrilmək, dağılmaq, qarışmaq, bərbad olmaq, darmadağın olmaq; 2) puça çıxmaq, heçə çıxmaq, pozulmaq. Bütün arzularım alt-üst oldu. – Həyatdan bezmiş, bütün ümidləri alt-üst olmuş Gülyazın heç bir çıxış yolu qalmamışdı. M.Hüseyn. Ayağım yekə bir daşa toxundu, bütün fikirlərim alt-üst oldu. Ə.Vəliyev.

altdan-yuxarı
zərf Aşağıdan-yuxarı. Aqil altdan-yuxarı Həbibin üzünə baxdı. Ə.Vəliyev.

altdan-üstdən
zərf Yalan, düzgün olmayaraq. [Xan qəti bir səslə:] Düzünü de görüm, necə oldu? – dedi, – bax, birini altdan-üstdən desən, başın cəllad əlindədir! Çəmənzəminli.

alğı-satqı
is. Alıb-satma işi, alver.

alıb-alacaq
dan. bax. alacaq.

alıb-aldatmaq
dan. bax. aldatmaq 1 və 2-ci mənalarda.

alıb-satma
is. Alış-veriş, alğı-satqı.

alıb-satmaq
f. Alış-verişlə məşğul olmaq. Adamlar .. yenə də öz işlərinə, alıbsatmağa, bir-birini itələyib yol açmağa başladılar. M.İbrahimov.

alıb-verəcək
is. dan. Əlaqə, iş. ..Mən müsəlmanam və bir də Mustafa bəynən mənim nə alıb-verəcəyim var.. C.Məmmədquluzadə.

alım-satım
dan. bax. alğı-satqı. Bəndalının zamanında alım-satım hər şeyin hakimi idi. Mir Cəlal.

alıq-alıq
zərf dan. Heyran-heyran, mat-mat, təəccüblə. [Veys] birdən-birə kar olmuş kimi alıq-alıq tanımadığı adama baxdı. Ə.Əbülhəsən.

alış-veriş
is. 1. Alver, ticarət, alğısatqı. Alış-verişlə məşğul olmaq. – Hər bazar günü bu meydanda iyirmi-otuz min manatlıq alış-veriş olur. Ə.Haqverdiyev. [Hacı Saleh:] Alış-veriş belədir ki, beşinə sən borclu olursan, beşi də sənə. S.S.Axundov. Pəh, pəh, pəh!.. Afərin belə qazanca, afərin belə alış-verişə! C.Məmmədquluzadə. 2. məc. İş. Mənim anam ölsün, tamam vilayətin alış-verişi mənimlədir. N.Vəzirov.

alış-verişçi
is. Alış-verişlə məşğul olan adam, alverçi. [Allahqulu:] Gəlib bir yerə çıxdıq; alış-verişçilər həndəvərimizi aldı. Çəmənzəminli. On beş il bundan əvvəl bu kəndə şəhərdən bir nəfər alış-verişçi gəldi. M.S.Ordubadi.

alışıb-verişmək
f. dan. Öz aralarında kəsdirmək, qət etmək, qərara almaq, sözləşmək. [Anam:] Zəhmət çəkib qız böyütmüşük. Sənin nə haqqın var alışıb-verişəsən, ay ərkansız! Mir Cəlal.

aləm-aşkar
sif. və zərf [ər. aləm və fars. aşkar] Apaydın, açıqdan-açığa, hamıya məlum olan; hamının gözü qabağında olan. Nə olur danmaqdan, daldalanmaqdan; Düşkününəm aləm-aşikar sənin. Q.Zakir.

aman-zaman
sif. dan. Tək, var-yox, yalnız, vahid. Aman-zaman bir oğlu var.

ana-bacı
is. dan. Ana və bacı kimi olanlar, bir-birinə çox yaxın olanlar; yaxın dostlar, rəfiqələr.

ana-bala
is. Ana ilə oğlu və ya qızı. Səməd getdi. Ana-bala baş-başa verib ağlaşdılar. B.Talıblı. Taxt üstündə anabala oturublar yanaşı. Ə.Cəmil. // Heyvanlar haqqında. Qoyunlar sağılıb qurtardıqdan sonra ağılın ağzını açarkən ana-bala mələşə-mələşə qaçaraq bir-birinə qarışırdı. A.Şaiq. ‣ Ana-bala eləmək – lazım olmadığı halda eyni şeydən bir neçə dənə almaq. Ana-bala kimi – çox mehriban, məhəbbətli. Ana-bala olmaq – ana ilə bala kimi mehriban olmaq, məhəbbətli olmaq.

analı-atalı
sif. Anası və atası olan. Analı-atalı (z.) böyüsün.

analı-balalı
zərf Ana ilə bala bir yerdə, hamısı bir yerdə, bərabər. Analıbalalı bütün qoyunları siyahıya almaq.

anarxo-sindikalist
Anarxo-sindikalizm tərəfdarı.

anarxo-sindikalizm
Beynəlxalq həmkarlar ittifaqı hərəkatında ideoloji və siyasi cəhətdən anarxizm təsiri altında olan cərəyan. Anarxo-sindikalizmin mövqeləri zəiflədi.

and-aman
and-aman eləmək – bir şeyi inkar və ya təsdiq etmək üçün and içmək, dəlillər və sübutlar gətirib inandırmağa çalışmaq. Bir dəfə [Miraxur] arvadını öldürmək istəmiş, arvad and-aman eləyib, onu şübhədən daşındırmışdı. Çəmənzəminli.

ara-bərə
is. dan. 1. Aralıq, ara, orta. Köçün ara-bərəsində, tozun içində, qabağı öküz yüklü, arxası ağır şələli, boyunlarında uşaqları olanlar da qan-tər içində dartınıb .. gedirdilər. S.Rəhimov. 2. Hüdud, sərhəd.

ara-sıra
zərf Arabir, bəzən, hərdənbir, bəzi vaxt, bəzi hallarda, vaxtdan-vaxta. Səhərlərə məxsus olan nəsimdən ara-sıra yarpaqlar qımıldanır.. Yarpaqlar arasına sığınmış quşcuğazlar səs-səsə verib ötüşürdü. A.Şaiq. Kənddə həmişəki kimi sakitlik aram idi. Ancaq ara-sıra kəndin kənarında biriki köpəyin hürməsi eşidilirdi. B.Talıblı. Ara-sıra bu işıq sütunu sanki dairəvi bir şüşəyə rast gələrək sınırdı. M.İbrahimov.

araq-varaq
araq-varaq eləmək – hərtərəfli axtarmaq, axtarılmayan yer qoymamaq. [Dostum] bütün hökumət dairələrini bir-birinə çaxnaşdırmış, bütün şəhəri araq-varaq eləmişdi. Qantəmir. Əlində zənbil bazardan qayıdan Xanım Balacayevə içəriyə girə-girə: – Ay qız, dünyanı araqvaraq eləmişəm, – dedi, – sən də soxulmusan bu stansiyaya, mırt vurursan? S.Rəhimov.

araq-çaxır
top. Spirtli içkilər.

arlı-abırlı
bax. arlı.

arpa-saman
is. Arpa və samandan ibarət heyvan (at, eşşək) yemi. [Tükəzban təlimatçıya:] Bir yaxşı donluq da vermirsiniz ki, ata verdiyim arpa-samanın pulu çıxsın, barı.. B.Talıblı.

arsız-abırsız
bax. arsız.

artıq-əskik
1. sif. və zərf Artıq, lüzumsuz, yersiz, münasibətsiz. [Səlimnaz xanım:] Mən bu cavan canımdan xeyir görməyim, balam, əgər mən ona artıq-əskik söz demişəmsə. N.Vəzirov. [Əli:] Kişi, artıqəskik danışma! Heyvanları çölə çıxart. M.İbrahimov. 2. is. Çatışmayan, yaxud lüzumundan artıq olan, gərəksiz şey. [Usta Ağabalanın] elə saqqalı da pərişan halda görünürdü, lazım idi ki, artıq-əskiyini düzəltdirsin. Çəmənzəminli.

arvad-uşaq
is. dan. 1. Ailə, külfət. Mir Mustafa xanın özü dağlara qaçıb, arvad-uşağı isə əsir gedib. Çəmənzəminli. 2. Qadınlar və uşaqlar (bir yerdə). [Hacı Qurban:] Köç qalıb arvad-uşaq əlində, mənsiz tərpənə bilməzlər, vaxt veriniz köçü yerinə yetirib, gəlim qulluğunuza. N.Vəzirov. [Tehran] beləcə yurdsuz-yuvasız arvaduşaqla doludur. M.İbrahimov. Bəlkə Həpir arvad-uşağı qorxuzmaq üçün qəzəblə gəlirdi. Mir Cəlal.

arzu-kam
is. bax. arzu 1-ci mənada.

arıq-uruq
bax. arıq.

asfalt-beton
[yun. asfalt və fr. beton] Çınqıl, qum və asfalt qatışığından ibarət tikinti materialı. Asfalt-betonun tərkib hissələri.

asi-kifir
sif. dan. Bu və ya digər səbəb üzündən hirslənmiş, acıqlanmış, narazı, bezikmiş, cana doymuş. • Asi-kifir etmək – hirsləndirmək, bezikdirmək, cana doydurmaq. Asi-kifir olmaq – bərk hirslənmək, bezikmək, cana doymaq.

asım-asım
asım-asım olmaq dan. – dəyərək, yetişərək, səliqə ilə, gözəl bir surətdə asılmaq, sallanmaq. Yaz girəndə bu bağçanın çiçəkləri bir-birinə qarışır, payız düşəndə rəngbərəng meyvələr asım-asım olurdu. S.Rəhimov.

at-at
is. Uşaqların ağac üstə minərək oynadıqları oyun. At-at oynamaq.

ata-ana
is. Öz övladına münasibətdə kişi və qadın; valideyn. Ata-analar öz uşaqlarının tərbiyəsinə fikir verməlidirlər. – Atanıananı görməsəydim, özünə xan deyərdim. (Məsəl). Tahir .. həm Nərgizin özünün, həm də ata-anasının kefini, əhvalını soruşdu. M.Hüseyn. [Xeyransa:] A kişi, mən oğlanı görməmişəm, anası canlara dəyən bir adamdır. Məclislər yaraşığı .. [olan] atası var. Hələ ata-ananın övladı pis olmaz. H.Sarabski.

ata-analı
sif. Atası və anası olan. Ataanalı uşaq. Atanı-analı böyüsünlər.

ata-anasız
sif. Atası və anası olmayan; yetim. Ata-anasız uşaqlar. – [Hacı Murad:] Budur, on iki ildir ki, sən ata-anasız yetimi .. boya çatdırmışam. S.S.Axundov.

ata-baba
is. Əcdad, ulu baba, nəslin ilk baniləri. Ata-baba yurdu. Ata-baba qaydası. Onun ata-babası kəndli olmuşdur. – Ata-babadan bu məhəllələrə belə bir ad qoyulmuşdu... N.Nərimanov. [Cahan:] Sən gəl, ata-baba yolu ilə evlən. Ü.Hacıbəyov. Mirzağa Cəmiləni almaq üçün bir yol tapmayırdı. Cəmilənin Bakıda heç bir qohum və əqrəbası yox idi ki, ona elçi göndərib atababa qaydası ilə onu istəyə idi. S.Hüseyn. ‣ Ata-babadan qalma – qədim, çox köhnə, dövrü keçmiş, ibtidai. Ata-babadan qalma üsullar.

ata-bala
is. Ata ilə oğlu, ya qızı. [Hacı Murad:] İrəli gəl, əyləş. Bir az ata-bala dərdləşək. S.S.Axundov. Ata-bala .. parlaq şimal ulduzuna doğru yol aldılar. Mir Cəlal. • Atalı-balalı – ata ilə oğlu (oğulları), ya qızı (qızları) bir yerdə. Atalı-balalı bu evin tikilməsində, içərisinin sahmana salınmasında onlar [Mehman və Gülyanaq] nələr etməmişdilər. Ə.Vəliyev.

atalı-analı
1. Bax ata-analı. “Gərdəkdə” gəlin üçün oturmağa bir kürsü qoyub, üstə atalı-analı iki-üç yaşar bir oğlan uşağı oturdarlar. R.Əfəndiyev. 2. Atası və anası ilə bir yerdə, bərabər.

atasız-anasız
sif. Yetim. [Piri kişi:] ..Balanı ölümdən xilas etmək üçün bu atasızanasız yetimi bəlaya salmısan. S.S.Axundov.

atıb-tutmaq
f. 1. Bir şeyi əlləri ilə yuxarıya atmaq və yerə düşərkən tutmaq. Paltarlarımızı tamam çıxarıb adama bir fitə tutardıq və sonra on-on beş girvənkə gələn ağac milləri atıb-tutardıq, oynadardıq. Günümüz elə zorxanada keçərdi. Çəmənzəminli. // Sevgi və hörmət əlaməti olaraq, bir adamı əlləri üstündə yuxarı atmaq və tutmaq. Vahid Nəzirəni qolları arasına alıb oynadır, top kimi atıb-tuturdu. Mir Cəlal. // məc. Əzizləmək. [Dilbər:] Alik deyir: – Siz mənim olsaydınız, gecə-gündüz sizi atıbtutar, bir kukla kimi oynadardım. C.Cabbarlı. 2. məc. dan. Ətraflı düşünmək, ölçüb-biçmək. Məsələni qabaqca atıb-tutmaq lazım idi.

atıl-batıl
is. bot. Cənub rayonlarında yayılmış quraqlıqsevən çoxillik bitki.

atım-atım
zərf Dağılmış, tökülmüş, səpələnmiş halda. [Leyla] pambıq kimi atım-atım edilmiş evdə, əli qoynunda oturub Qulamı gözlədi. Mir Cəlal.

ax-tüf
is. Tüpürmə, bəlğəm gətirmə.

ax-uf
is. Heyifsilənmə, sızlama, inləmə; inilti. Səttarzadə Gəldiyevin ax-ufunu, vurnuxduğunu gördü. Mir Cəlal. Yalıncaq ax-ufla heybəsini açıb, oradan .. bir ipək köynək çıxardı. M.Rzaquluzadə. • Ax-uf eləmək – sızlamaq, inləmək. Göyçək bacı isə ax-uf eləməkdən qupquru qurumuşdu. Ə.Vəliyev.

ax-vay
bax. ah-vay.

axar-baxar
is. 1. Hər tərəfi açıq və xoş mənzərəli yer, göz işlədikcə görünən yer; mənzərə. Əlli beş evdən ibarət olan bu kəndin çox gözəl və qəşəng axar-baxarı vardı. Ə.Vəliyev. 2. Suayırıcı; iki çay və ya su hövzəsini bölən xətt.

axar-baxarlı
sif. Hər tərəfi açıq və xoş mənzərəli. Alaçığımız obadan bir az uzaq, atamın bəyəndiyi axar-baxarlı gözəl bir yerdə quruldu. A.Şaiq.

axır ki
(=axırı ki) – gözlənilən bir hadisə baş verdikdə deyilir; nəhayət. Axırı ki, duman seyrəkləşdi. Elə bil, üfüqdən-üfüqə uzanan boz bir pərdəni yuxarı qaldırıb çadır kimi başımızın üstündən asdılar. R.Rza.

axır-uxur
sif. və is. dan. Son, axır. Münəvvər xanım süfrə açanda əri, sanki kiminləsə savaşmasının axır-uxurunu danışırdı. Mir Cəlal. // Son qalıq.

axır-əzəl
zərf [ər.] Tez-gec, mütləq, nəhayətdə. Heç nə istəmərəm iki dünyada; Sənsən mənim axır-əzəl, sevdiyim. M.P.Vaqif.

axırı ki
(=axır ki) – gözlənilən bir hadisə baş verdikdə deyilir; nəhayət. Axırı ki, duman seyrəkləşdi. Elə bil, üfüqdən-üfüqə uzanan boz bir pərdəni yuxarı qaldırıb çadır kimi başımızın üstündən asdılar. R.Rza.

ay-balıq
is. zool. Tropik dənizlərdə yaşayan girdəsifət balıq. Ay-balıq ən çox kürü tökən balıqdır.

ay-hay
nida, dan. Kinayə, istehza, narazılıq və s. ifadə edir. Ay-hay, səndən də qorxacağıq! – [Surxay:] Ay-hay, elə biz mədəndə oyun çıxarırıq da.. S.Rəhman. Fəhlələrdən biri dedi: – Ay-hay, elə bilirsiniz pəncərə açıqdır? “Kirpi”.

ay-ulduz
is. köhn. Ay-ulduz şəklində qızıldan qadın bəzəyi; boyunbağı. Ay-ulduz şəbəkə üsulu ilə düzəldilir.

ay-ulduzlu
sif. 1. Üzərində ay-ulduz şəkli təsvir olunmuş. Ay-ulduzlu bayraq. 2. Döşündə, boynunda ay-ulduz şəklində bəzəyi olan; ay-ulduz taxılmış. Ay-ulduzlu sinəbənd.

ayaq-ayağa
zərf 1. Bir vaxtda, birdən, o biriləri ilə bir vaxtda ayağını qoyub götürərək; bərabər, birlikdə. Uşaqlar ayaqayağa yeriyirlər. 2. məc. Öz hərəkət və görüşünü uzlaşdıraraq, uyğunlaşdıraraq. Zəmanə ilə ayaqayağa getmək.

aylı-ulduzlu
sif. Ay çıxmış, işıqlı və ulduzlu. Aylı-ulduzlu bir gecə idi. M.Hüseyn.

ayrı-seçki
is. Tərəfgirlik, üzgörəlik; ədalətsizlik, bir tərəfin üstün tutulması, obyektiv münasibət göstərilməməsi. Ayrıseçki salmaq. – [Mahmud və Xolmoqorsev] hələ arxada ikən, qışladan şəhərə bərabər gedir, ayrı-seçki bilmədən restoranda yeyibiçir, .. yenə də qışlaya bərabər qayıdırdılar. Ə.Əbülhəsən.

ayrı-seçkilik
bax. ayrı-seçki. [Əşrəf] ..atasının iki qardaşın arasında ayrı-seçkilik saldığını xatırlayanda tutuldu. İ.Şıxlı. Xəlil ağlı kəsəndən bəri əmisigillə özləri arasında ayrı-seçkilik görməmişdi. İ.Məlikzadə.

ayın-oyun
is. dan. 1. Evin ehtiyacı üçün bazardan alınan gündəlik şeylər, xırda-xırda. [Şahmar bəy:] Mən gedirəm Hacı Osmanın yurduna, görüm nə var, nə yox, .. bir az da ayın-oyun gətirim. N.Vəzirov. // Ümumiyyətlə, xırım-xırda şey. Həmzənin çoxdan söndürülmüş mağazasında, deyəsən, yenə ora-buranı axtaran, ayın-oyun tapıb aparanlar vardı. Ə.Əbülhəsən. İbrahim hər gün çıxıb bazara, ayın-oyundan gətirib qarı ilə yeyirdi. (Nağıl). 2. məc. Mənasız, boş söz; cəfəngiyat. Ayın-oyun danışmaq.

ayın-şayın
zərf dan. Arxayın, nigarançılıqdan uzaq, rahat, asudə. [Hacı Baxşəli:] Cəlilin toyunun tədarükündə idim ki, birdən ayın-şayın gəzdiyi yerdə, bax, boynunun burasından .. bir yara çıxdı. C.Məmmədquluzadə.

ayıq-sayıq
bax. ayıq 3-cü mənada. Ayıq-sayıq dayanmaq.

az-maz
zərf dan. Bir az, az miqdarda, cüzi; zəif. O, farsca az-maz bilir. Bu işdən az-maz başım çıxır. Az-maz yemək yedim. – [Seryoja:] Bu şeyləri az-maz mən də bilirəm. A.Şaiq.

az-çox
zərf Bir miqdar, bir qədər, hər bir miqdarda olursa olsun. Az-çox məlumatı olmaq. Az-çox iş görmək. – [Bəkir:] Bu yerlərə mən az-çox bələdəm. N.Vəzirov. [Haşım] axır vaxtlarda az-çox dülgərlik sənətini öyrənmiş və qazandığı paranın yarısını ata-anasına göndərirdi. B.Talıblı.

azar-bezar
is. dan. Hər cür azar, xəstəlik. Muzdur Məşədi Əsgər iyirmi səkkiz ilin ərzində su ilə od arasında bişib bərkidikdə əsla azar-bezar bilməzdi. S.M.Qənizadə. Belə yerdə daha azar-bezar da yaddan çıxar. Mir Cəlal. • Azar-bezar gəzmək – bax. azar gəzmək (“azar”da).

azca-azca
zərf 1. Hamısını birdən yox, az-az. Bu sudan azca-azca əlimə tök. 2. Yavaş-yavaş. Uşaq azca-azca yeriyir.

azdan-çoxdan
bax. az-çox. [Qasım kişi:] Axı mən də bir qoca kişiyəm, dünyada mən də azdan-çoxdan yaxşı ilə yamanı seçirəm. C.Məmmədquluzadə. [Ağa Kərim xan:] Cehizi yoxdur? Gənə azdan-çoxdan, bir şey. N.Vəzirov. Bəlkə gənclərdir, azdançoxdan mənim yazı-pozumdan oxuyublar, həvəslənirlər? – deyə düşündüm. S.Rəhimov.

açıq-aydın
zərf və sif. bax. açıq (1213-cü mənalarda). Açıq-aydın məsələ. Fikrini açıq-aydın söyləmək. Açıq-aydın danışmaq. – Dostumuzun açıq-aydın baxışlarından; Mavi suya nur tökülür, mənalar yağır. S.Vurğun.

açıq-açığına
zərf Açıq bir surətdə, gizlətmədən, qorxmadan, çəkinmədən. Lakin Əhməd pəncərələrə tərəf nə üçün baxdığını açıq-açığına Cəmiləyə deyə bilmirdi. S.Rəhimov.

açıq-aşkar
bax. açıq-aydın. Ölümsüzdür açıq-aşkar açılan güllə; Qara həsəd gizli-gizli yeyir ürəyi. B.Vahabzadə.

açıq-saçıq
sif. və zərf 1. Pərişan, nizamsız, dağınıq. 2. Açıq, ədəb xaricində, hər şeyi olduğu kimi, öz adı ilə. Açıq-saçıq danışmaq.

açıqdan-açığa
bax. açıq-açığına. Eyiblərini açıqdan-açığa söyləmək. Açıqdanaçığa düşmənçilik etmək. Açıqdan-açığa yalan danışır. – [Məsmə] kimsəyə əl açmayacağını, kimsədən bir şey dilənməyəcəyini açıqdan-açığa kor seyidə bildirir. S.Hüseyn. Tökür hicrində açıqdan-açığa göz yaşını. S.Rüstəm.

ağac-uğac
top. dan. Ağaclar, bir şeyin ağaclardan ibarət olan qismi. Ancaq yağlı dillər tökən Sarımsaq oğlunu neçə gün sonra görməyən Qaçaq Nəbi ağ çadırı söküb, ağac-uğacına qədər pöhrəlikdə gizləmişdi. S.Rəhimov.

ağrı-acı
is. 1. Çox işləmək, yol getmək və s. nəticəsində bədəndə duyulan ağrı və ya yorğunluq hissi. Bədənimizin ağrıacısı çıxdı. – Taxtabənddə adam nə rahat yatırmış. Adam yuxudan ayılanda da heç yerində ağrı-acı duymurmuş. Ə.Əbülhəsən. 2. Xəstəlik, naxoşluq.

ağrı-acısız
zərf Əziyyətsiz, əzabsız, asanlıqla. Nina İraida məsələsinin ağrı-acısız həll olunduğu üçün əlimi sıxıb təşəkkür etdi. M.S.Ordubadi.

ağıllı-başlı
sif. 1. Yaxşı, layiqli, lazımi şəkildə, qaydalı, sanballı, əməlli. [Əsgər bəy:] Heydər bəy, bu niyyətdən düş, mənə bir on beş gün möhlət ver, mən sənə toy xərci hazır edim, ağıllı-başlı toy elə! M.F.Axundzadə. [Hacı Həsən:] Sənin dərdin az qalıb məni çürütsün. Xalqın da uşaqları dərs oxuyublar. Odur, hamısı ağıllı-başlı adam olublar, .. amma sən gecə-gündüz kefli. C.Məmmədquluzadə. Gəncdir, qoy getsin girsin darülfünuna, bəlkə orada işlər, məlumatını artırar, ağıllı-başlı bir adam olub çıxar. Qantəmir. // Zərf mənasında. [Cahan:] Sən bir ağıllı-başlı mənə nağıl et görüm, necə qız alarsan. Ü.Hacıbəyov. Rüstəm kişi Qaraşa ağıllı-başlı toy qurmaq fikrində idi. M.İbrahimov. 2. Çoxlu, xeyli, qiymətli. [Tarverdi:] Amma böyük sandıqdır, yəqin ki, bunun içində ağıllı-başlı mal var. M.F.Axundzadə.

ağıllı-kamallı
dan. bax. ağıllı 1 və 3-cü mənalarda. [Erkək Tükəzban] batinən ağıllı-kamallı bir türk qadınıdır.. B.Talıblı.

ağır-yüngül
is. Ev şeyləri, müxəlləfat, şey-şüy (bəzən qiymətli şeylər, qızılgümüş mənasında da işlənir). Lotular qalxıb hərə öz yorğan-döşəyini və evdə olan, ağırdan-yüngüldən nə varsa yığışdırandan sonra, İsfahan deyib, birbaş getməkdə olsunlar. “Aşıq Qərib”. ‣ Ağır-yüngül eləmək (etmək) – 1) yoxlamaq, ölçüb-biçmək, fikirləşmək, düşünmək, götür-qoy eləmək; 2) şeylərin ağırını qoyub, yüngülünü götürmək. Burasını demək lazımdır ki, Hacı Tağı Veysə verdiyi otağı ağır-yüngül edib, orada o vaxtlar çox az olan bir çarpayıdan, .. bir divar güzgüsündən başqa heç nə qoymamışdı. Ə.Əbülhəsən.

ağız-burun
is. dan. Surət, sifət. // Zahiri görünüş, görkəm. [Pası:] Ucqardakı ağzıburnu hisli kaha kimindir? S.Rəhimov. ‣ Ağız-burun bəhəm eləmək – təşəxxüslənmək, özünü çəkmək, həddini aşmaq, başa çıxmaq, qudurmaq. [Salamov:] ..Sən [Ağamov] indi belə ağız-burun bəhəm eləmisən ki, .. mənim quyularımı hasara alırsan? C.Cabbarlı. [Cahil:] Adə! Belə ağız-burun bəhəm eləmisən ki, mənim sözümün qabağına söz deyirsən? H.Sarabski. Ağız-burun əymək – narazı olduğunu bildirmək, küsmək, deyinmək. Ağzı-burnu düşmüş – yararsız, sınıq, yaraşıqsız, eybəcər.

ağız-burunlu
sif. dan. Görkəmli, zahiri görkəmi yaxşı, abırlı.

aşağı-yuxarı
zərf dan. Artıq-əskik, az-çox, təqribən. Aşağı-yuxarı danışmağına əhəmiyyət verən olmadı.

aşiq-məşuq
[ər.] Bir-birinə bərk vurulma (vurulmuş). Aşiq-məşuq olmaq – bir-birinə bərk vurulmaq. [Bədircahan:] Züleyxa xanım sənə belə aşkarca aşiqməşuq olub dinməz-söyləməz. N.Vəzirov.

aşna-dost
top. Dostlar, bir-birinə yaxın adamlar, dost-aşna. [Cahan:] Kişi, yenə aşna-dostlarını başına yığmısan, xeyirdirmi? Ə.Haqverdiyev. [Qulu:] [Adam] bu dünyada yeyər, içər, aşna-dosta xərclər, kef elər. S.S.Axundov. İclas bitdi. Hər kəs öz aşna-dostu ilə danışa-danışa evlərinə getdi. B.Talıblı.

aşıb-daşma
“Aşıb-daşmaq”dan f.is.

aşıb-daşmaq
f. Həddindən artıq olmaq, son dərəcə çox olmaq, bol olmaq; tükənməmək. Arzular aşıb-daşır. Vətənimizin sərvətləri aşıb-daşır. – Küçəni dolduran insan dənizinin kin və qəzəbi get-gedə aşıb-daşırdı. M.Hüseyn. Məhəbbət dəmidir, bahardır bu gün; Qızılgülün aşıb-daşan çağıdır. N.Rəfibəyli.

aşıq-aşıq
is. Aşıqla oynanılan uşaq oyunu. Aşıq-aşıq oynamaq.

babayi-əmir
is. [xüs. is.-dən] Çoxbilmiş, söz altında qalmayan adam.

bac-xərac
is. [fars.] bax bac 1 və 2-ci mənalarda. Xəlil paşa Koroğluya yeddi ilin bac-xəracını verdi. “Koroğlu”. Kişi bütün dünyadan bac-xərac alır. C.Cabbarlı.

baca-baca
is. Köhnə məişətdə: Novruz bayramı axşamı qapı-qapı dolaşıb bayramlıq pay almaq adəti; qodu-qodu.

bacı-qardaş
is. 1. Bacı ilə qardaş. 2. Bir-birinə çox yaxın və dost olanlar, bacı və qardaş kimi mehriban olanlar. 3. Bir-birinə çox bənzər olan iki şey; cüt, tay olan iki şey.

bah-bah
bax bəh-bəh.

bal-maskarad
[fr.] İştirakçıları üzlərinə maska taxmış və fantastik paltarlar geymiş halda gəldikləri şənlik və rəqs məclisi.

bar-ilaha
(=bari-ilaha) (=bari-ilahi) nida [ər.] köhn. Ay Allah, ilahi, ey tanrı mənasında xitab. Vaqifə rəhm eylə, bari-ilahi! Agah et dərdindən ol üzü mahi. M.P.Vaqif. Zindəganlıq mənə düşvardı bundan sonra; Bar-ilaha mənə gəlsin, o ki,, cananə gəlir. Q.Zakir.

bari-ilaha
(=bar-ilaha) (=bari-ilahi) nida [ər.] köhn. Ay Allah, ilahi, ey tanrı mənasında xitab. Vaqifə rəhm eylə, bari-ilahi! Agah et dərdindən ol üzü mahi. M.P.Vaqif. Zindəganlıq mənə düşvardı bundan sonra; Bar-ilaha mənə gəlsin, o ki,, cananə gəlir. Q.Zakir.

bari-ilahi
(=bar(i)-ilaha) nida [ər.] köhn. Ay Allah, ilahi, ey tanrı mənasında xitab. Vaqifə rəhm eylə, bari-ilahi! Agah et dərdindən ol üzü mahi. M.P.Vaqif. Zindəganlıq mənə düşvardı bundan sonra; Bar-ilaha mənə gəlsin, o ki,, cananə gəlir. Q.Zakir.

bas-boş
is. xüs. Neft quyuları qazıldığı və ya təmir edildiyi zaman boru, ştanq və s.-ni quyuya endirib qaldırma prosesini bildirən söz, istilah. Yoxlayıcının quyuda işləməsi qazıma borularının bas-boş edilməsi ilə və içərisinə metal çubuğun tullanması ilə təmin olunur. Quliyev. [Kərim:] Bir quyunun qazılmasına gedən vaxtın yarıdan çoxunu bas-boş və başqa işlər aparır. M.İbrahimov.

basdı-keçdi
is. dan. Zorbazorluq, hərkihərkilik, qanunsuzluq, başlı-başınalıq.

basdı-kəsdi
is. Yalandan özünü qoçaq, igid göstərmə; gop, gopçuluq.

bat-bat
is. bot. Bəngotu; pis qoxulu acı dadan ot bitki (xalq təbabətində işlədilir). Gödək saplaqlı yaşıl rəngli və yumurtayaoxşar zəhərli otların, məsələn, bat-batın çiçəyindən olan bal da zəhərli olur. H.Zərdabi. Bat-bat 0,5-1 m hündürlükdə yaşıl rəngli, şirəli, çılpaq və haça qol-budaqlı gövdəyə malik .. birillik bitkidir. Əliyev.

batman-tərəzi
is. 1. Ağır şeyləri çəkməyə məxsus böyük tərəzi; qapan. 2. Bax basqıncaq.

bayır-baca
(=bayır-bacaq) is. Çöl, bayır, ümumiyyətlə, hər hansı bir yer. Pəri xanım kəndli qızı idi, necə olmuş olsa da, gənə bayırbacaq görmüşdü. (Nağıl). [Cəfər əminin] əynindəki həmişəlik iş paltarından başqa bircə dəst bayır-bacaq paltarı var idi. H.Nəzərli. Bəlkə elə bayır-bacaqda Allahqulu kimilərin ağzına dil verən də Veysdi? Ə.Əbülhəsən. // Həyət, evin ətrafı. Qapıbacanı əhənglə ağartmaq, evlərin bayırbacağını süpürmək .. ümumi bir həvəs idi. H.Sarabski.

bayır-bacaq
(=bayır-baca) is. Çöl, bayır, ümumiyyətlə, hər hansı bir yer. Pəri xanım kəndli qızı idi, necə olmuş olsa da, gənə bayırbacaq görmüşdü. (Nağıl). [Cəfər əminin] əynindəki həmişəlik iş paltarından başqa bircə dəst bayır-bacaq paltarı var idi. H.Nəzərli. Bəlkə elə bayır-bacaqda Allahqulu kimilərin ağzına dil verən də Veysdi? Ə.Əbülhəsən. // Həyət, evin ətrafı. Qapıbacanı əhənglə ağartmaq, evlərin bayırbacağını süpürmək .. ümumi bir həvəs idi. H.Sarabski.

bazar-dükan
top. Bazarlar və dükanlar. Məşədi Məmməd gündüzlər bazar-dükanı dolanıb, çayxanaları gəzərdi. B.Talıblı.

bağ-bağat
is. Bağlıq, ağaclıq, yaşıllıq. Seyidli və onu əhatə edən kəndlərin bağbağatı o dərəcədə boldur ki, göz ətrafda ot və ağacdan savayı bir şey görmür. S.S.Axundov. Daşlıca azı kənddən beş verst bağ-bağat yollarının ayrıcında bir yer idi. Mir Cəlal. Maştağa kəndinin .. bağı-bağatı başqa kəndlərə görə bir qədər abad idi. H.Sarabski.

bağ-bağatlı
sif. Bağ-bağatı, yaşıllığı olan, səfalı. Bağ-bağatlı yer.

bağ-bağça
is. Bağlıq və güllük yer. Cuma baxımsız qalmış bağ-bağçalara göz yetirirdi. Ə.Əbülhəsən. Boz dağları meşə örtdü, sahilləri gül; Bağ-bağçaya şeh çilədi nazəndə səhər. Ə.Cəmil.

bağ-bərə
is. Ev yanında bağ-bağça. Elə gəl, elə get bağ-bərəsindən; Bülbüllər ürküşüb, gül inciməsin. Aşıq Abbas.

bağlı-bağatlı
sif. Bağları, yaşıllığı çox olan. Mərənd .. bağlı-bağatlı və çox dadlı meyvələri olan bir yerdir. M.İbrahimov. Gözəl təbiətli bağlı-bağatlı Lənkəran onları [artistləri] böyük hörmətlə qarşıladı. S.Rəhman.

bağlı-bağçalı
sif. Bağı, bağçası olan. 107 ¹-li ev bağlı-bağçalı bir hasarın lap dibində idi. Mir Cəlal.

bağça-bağ
is. Güllük, çiçəklik. Ürəksiz əkilən yerlər saralar; Şitillər boy atıb bağça-bağ olmaz. S.Vurğun. Qış ayazdan bitkiləri saxlayıb; Şeh salırsız bağça-bağa, buludlar! H.K.Sanılı.

bağır-badaş
bax bağrıbadaş.

baş-ayaq
I. zərf 1. Tamamilə, başdanayağa, büsbütün, başdan-ayağa qədər. Kafirə bax! Gör nə bədimandı bu! Dur qaçaq, oğlum, baş-ayaq qandı bu. M.Ə.Sabir. 2. Tərs(əsinə), əksinə, başı ayağına və ayağı başına tərəf. Baş-ayaq yatmaq. Başayaq etmək. Baş-ayaq salmaq. – ..Ümumi yaşayış evindəki balaca otaqda səhər tezdən yuxudan qalxan cavanlar Cəmillə Tahiri bir çarpayıda baş-ayaq yatmış gördülər. M.Hüseyn. • Baş-ayaq danışmaq (vurmaq) – danışığının nə başı, nə ayağı olmaq, danışığında heç bir məntiq və rabitə olmamaq. [Şeyda:] A kişi, sən baş-ayaq nə üçün danışırsan. A.Şaiq. Görürəm sözlərim başayaq vurur; Bəzən quş yerinə dağ-daş uçurdur. S.Vurğun. Baş-ayaq vurursan, bəs deyil daha? Z.Xəlil. Baş-ayaq eləmək – tərsinə çevirmək, qarışdırmaq. II. is. aşp. Kəlləpaça.

baş-başa
zərf Bir yerdə, yan-yana, bir-birinə sıxılaraq. • Baş-başa durmaq – bax baş-başa vermək 3 və 4-cü mənalarda. Baş-başa gəlmək – üz-üzə gəlmək, rastlaşmaq. Usta yarı yol getməmişdi, bir ayrı kişi ilə baş-başa verib toqquşdular və ikisi də üzlərini turşudub, sudan çıxdılar ki, bir-birini döysünlər. Çəmənzəminli. Başbaşa vermək – 1) bir-biri ilə gizli danışmaq, məhrəmanə danışmaq, sirləşmək; // məc. quşlar haqqında. Yoxsa danışırsız dilbər sözünü; Veribsiniz nə baş-başa, durnalar? Q.Zakir. Ötədəki iki quşcuğazın baş-başa verib də həsb-hal etməsi .. nə qədər şairanə. H.Cavid; 2) işlərini, dərdlərini bir yerdə müzakirə etmək, götür-qoy eləmək, məsləhətləşmək. Gecə sübhədək iki yoldaş başbaşa verib tədbir tökdülər. – [Kazım:] İllərdən bəri yan-yana yaşayan, adət və qaydaları bir, yalnız dinləri başqa olan bu iki ailə baş-başa verib, bir-birinin dərdinə ağlayırdı. Çəmənzəminli; // bir yerdə çalışmaq, əlbir olmaq, birgə hərəkət etmək. Baş-başa verməyincə daş yerdən çıxmaz. (Ata. sözü); 3) bir yerdə oturmaq, yan-yana oturmaq, bir yerə cəmlənmək. [Qənbərqulu:] [Əsgər] cibindən bir qəpik çıxarıb ət almazdı ki, aparıb evində uşaqları ilə baş-başa verib abgüştdən-zaddan bişirib yesin. B.Talıblı; 4) bir-birinə yaxın durmaq, yanaşı durmaq, yan-yana düzülmək, durmaq. Xəzər sahilində verə baş-başa; Qocaman çinarlar, yekə ağaclar. S.Rüstəm. Meşələr görmüşəm qoca palıdlı; Hündür vələsləri verib başbaşa. R.Rza; 5) bir yerə yığışmaq, büzüşmək, yazıq-yazıq bir-birinə sıxılıb durmaq. Uşaqlar baş-başa verib oturublar. Soyuqdan quşlar baş-başa verib bir daldalanacaqda durmuşdu.

baş-beyin
is. bax baş 1-ci mənada. ‣ Baş-beyin getmək – səs-küydən, danışıqdan və s.-dən dəng olmaq, qulaqları tutulmaq, əziyyət çəkmək, təngə gəlmək. [Sübhanverdizadə:] Gör kim harada oturub, kişinin kabineti də yoxdur. Az qalır baş-beyni getsin. S.Rəhimov. Baş-beyni aparmaq – dəng etmək, qulağını batırmaq (son dərəcə çox danışmaqdan, qışqırmaqdan, səsküydən). [Səfərqulu:] Baş-beynimizi aparma, bizim dərdimiz sənə qalmayıb. N.Vəzirov.

baş-göz
bax baş 1-ci mənada. [Azad bəy:] Səfərqulu bəy həqiqəti bilib başgözünü əzdikdə, mən həkimin üstə yüyürməyəsiniz. S.S.Axundov. ‣ Baş-göz eləmək dan. – evləndirmək.

baş-qulaq
is. dan. Sir-sifət, görünüş, təhər-töhür; şəkil, qiyafə. Baş-qulağın düzəlməyib, çox da basıb guruldama; Dinmə, danışma, yat, bala! Sən deyən olmayıb hələ! M.Ə.Sabir. ‣ Baş-qulaq aparmaq, baş-qulağı dəng etmək – bax baş-beyin aparmaq (“başbeyin”də). [Yolçu:] Bu naqqal haradan gəlib çıxdı, baş-qulağımızı apardı. M.İbrahimov.

başdan-ayağa
bax. başdan-başa. Başdan-ayağa külli-vücudum oda yandı. Nəsimi. [Nurcahan:] Mən başdan-ayağa sirr dağarcığıyam. N.Vəzirov. [Əli bəy:] A kişi, heç kəsin sözünə qulaq asma. İstəyirsənsə oğlun adam olsun, şkolaya qoy. O ki qaldı axund Molla İman, onun fikri başdan-ayağa yanlış və xatadır. S.S.Axundov. • Başdanayağa süzmək – bax başdan-başa süzmək (“başdan-başa”da). [Yəhya Kamal] həyəti başdan-ayağa süzdü. Mir Cəlal.

başdan-başa
zərf Bütünlüklə, tamamilə, hər yeri, hər tərəfi; bütöv, tamam, səlt. Ət deyil, başdan-başa yağdır. Onun dedikləri başdan-başa səhvdir. Şəhərə başdanbaşa asfalt döşənmişdir. Dəniz başdan-başa buzlarla örtülmüşdür. – Uşaqları tapıb, çiyələk, göbələk toplamağa, ya dərədə balıq tutmağa gedərdik. Bu dərə başdan-başa su qaynağı idi. A.Şaiq. Yaxşılıq insana bir sənət olsun; Dünya başdan-başa qoy cənnət olsun! S.Vurğun. O səhra ki başdan-başa tikandı, qumdu; Döndü sərin kölgə salan sərvliklərə. Ə.Cəmil. • Başdan-başa süzmək – hər tərəfini, hər yerini gözdən keçirmək, istehzalı və ya şübhəli nəzərlə başından-ayağına qədər baxmaq. Nəhayət, hacı gəldi. İçəri girincə əvvəlcə otağı bir quşbaxışı ilə başdan-başa süzdü. A.Şaiq.

başlı-başına
zərf 1. Nəzarətsiz, baxımsız, himayəsiz. Başlı-başına qoymaq (buraxmaq). Başlı-başına qalmaq. – [Sərdar Rəşid:] Mən heç vaxt səni başlı-başına qoyub getmək istəməzdim. M.S.Ordubadi. 2. Öz bildiyi kimi, özbaşına, kefi istədiyi kimi, sərbəst. Başlı-başına işləmək. Başlıbaşına hərəkət etmək. 3. Öz-özünə, özbaşına, başqasının köməyi olmadan. [Dəmirov:] Yoxsa başlı-başına belə bir bağ düzün ortasında əmələ gələ bilməz. S.Rəhimov. 4. Boş, adamsız, sahibsiz. Başlı-başına qalmış ev (bağ). – ..Gurultu ilə keçən soldat oynağı olan küçələr indi başlı-başına idi. M.S.Ordubadi.

başlı-başınalıq
is. Özbaşınalıq, hərkihərkilik, qanunsuzluq, nizamsızlıq. Başlıbaşınalıq etmək.

başqa-başqa
sif. Bir-birinə bənzəməyən, oxşamayan, bir-birindən tamamilə fərqli; müxtəlif. Başqa-başqa fikirlər. Başqabaşqa zövqlər. Başqa-başqa məsələlər. Onlar başqa-başqa adamlardır. – [Qəhrəman:] Biz ki, başqa-başqa adamlar deyilik. S.Rəhimov. // Ayrı-ayrı. Biz başqa-başqa yerlərdə yaşayırıq.

başsız-ayaqsız
sif. Rabitəsiz, məntiqsiz. Başsız-ayaqsız sözlər.

bic-qıc
bax bic2 .

bilə-bilə
zərf Qəsdən, bildiyi halda. Bilə-bilə etmək. – Lotular bir neçə dəfə biləbilə və pullarından Rəsula uduzdular. “Aşıq Qərib”. Mən bilə-bilə qəsdən özümü cəhənnəmdə yandırmaram! M.S.Ordubadi.

bir-bir
zərf 1. Tək-tək, ayrı-ayrılıqda. [Süleyman:] De, bir-bir söylə, qulaq asım. Ü.Hacıbəyov. Anası da oğlu qazan yollara bir-bir bələd oldu. Ə.Haqverdiyev. Konsul onları [siyahıları] bir-bir alıb, öz katibinə verir... M.S.Ordubadi. 2. Bir-birinin ardınca, ardıcıl surətdə, növbə ilə. Totuq gəlinlər bir-bir oynadılar, göyçək qızlar süzdülər. Çəmənzəminli. [Hakim] stolunun üstündə gördüyü lazımsız kağızları bir-bir cırıb, səbətə atırdı. Mir Cəlal. 3. Təfsilatı ilə, təfərrüatına qədər, hər biri ayrı olaraq. Gördüyü işləri bir-bir saydı. Nöqsanları bir-bir göstərmək. – Əcnəbinin bu sözlərini Sədrəddin bəy qapı dalısında bir-bir yazırdı. S.M.Qənizadə. Rüstəm komandirə bu ətrafdan bir-bir, yerbəyer danışır. S.Rəhimov. 4. Hərəyə bir, hər dəfədə bir. Bir-bir vermək. Bir-bir paylamaq. bir-bir... Müxtəlif hal şəkilçiləri ilə: bir-biri ilə, bir-birinə, bir-birindən, birbirini – qarşılıq bildirir. İtlərin hürməyi, ovçuların səsləri, nökər və mehtərlərin qışqırığı bir-birinə qarışmışdı. S.S.Axundov. [Firidun və Kürd Əhməd] mehriban bir nəzərlə bir-birinə baxdılar. M.İbrahimov. [Gülüşgəlin:] İki kişi bir-birinizə havadar olun. S.Rəhman. Bir-birini haylayan arvaduşaq səsi kəndi ağzına almışdı. Ə.Əbülhəsən. ‣ Bir-birinə dəymək (qarışmaq) – qarışıqlıq düşmək, çaxnaşma düşmək, həyəcan düşmək, ara qarışmaq. Dünya yenə birbirinə dəydi. – C.Məmmədquluzadə. İyirminci il baharının günəşli bir səhərində qəza mərkəzi kiçik şəhər bir-birinə dəydi. H.Nəzərli. Seçkilərin nəticəsində məlum oldu ki, .. Tükəzban xala kənd şurasına sədr seçilibdir. Kəndə böyük vəlvələ düşdü, camaat bir-birinə dəydi. B.Talıblı. Bir-birinə vurmaq – çox axtarmaq. [Müəllim] kəndi bir-birinə vurdu, axırda bir körpə əmlik tapdı. Ə.Vəliyev.

bircə-bircə
zərf bax bir-bir.

birdən-birə
bax birdən 1-ci mənada. Birdən-birə göründü gözə bir xərabəzar. M.Hadi. Bu aralıq birdən-birə toyuğumu xatırlayıb, cəld hinin ağzına yüyürdüm. A.Şaiq. Birdən-birə harada isə uzaqlarda, qaranlıqda almaz kimi bir şey işıldayıb çəkildi. M.İbrahimov.

birə-beş
zərf Beş qat artıq, hər bir ədədə qarşı beş.

birə-bir
zərf Hər bir saya qarşı bir, hər bir ədəd üçün bir.

birə-iki
zərf Hər bir saya qarşı iki, iki dəfə artıq.

birə-yüz
zərf Hər bir saya qarşı yüz, yüz dəfə artıq.

birə-üç
zərf Hər bir say müqabilində üç, üç qat artıq.

birəm-birəm
bax birər-birər. Pəncərədən o yana birəm-birəm qar gəlir. R.Rza.

bitib-tükənməz
sif. Son dərəcə çox, bitməyən, qurtarmayan, axırı olmayan. Həkim baba bağçada tək-təkana işləmir, yeri gələndə nəvə-nəticəsini də bu bağçanın bitib-tükənməz işinə qoşurdu. S.Rəhimov.

bitməz-tükənməz
sif. Qurtarmayacaq qədər çox; sonsuz, hədsiz, saysızhesabsız. Ölkəmizin bitməz-tükənməz təbii sərvətləri vardır. Bitməz-tükənməz mənbə. – Bu sonsuz və bitməz-tükənməz hərarət və atəş mənbəyi insanları cana gətirir. M.İbrahimov.

biz-biz
zərf Qabarıq halda, dik vəziyyətdə (tük, dəri haqqında). Saçları biz-biz durmaq. Bədənim biz-biz olub. ‣ Tükləri biz-biz durmaq (olmaq) – 1) son dərəcə qorxmaq, dəhşətlənmək; qorxudan, həyəcandan, dəhşətdən tükləri ürpərmək. Elə bir halə düşərsən ki, tükün biz-biz olar. M.Ə.Sabir. Aşpazı apardılar. Mənim tüklərim biz-biz durdu. M.S.Ordubadi. Bu sübh tezdən [katib] şkafın ağzını açarkən gözü icra edilməmiş işlərin tarixinə sataşmış və tükləri biz-biz olmuşdu. S.Rəhimov; 2) soyuqdan tükləri qabarmaq.

biş-düş
is. dan. Xörək; xörək bişirmə işi. Oturub ac komasında atamın; Biş-düşün hazır edərdim anamın. M.Ə.Sabir.

bişir-düşür
is. Xörək bişirmə.

bişirib-düşürmək
f. bax bişirmək 1-ci mənada. • Bişirib-düşürən – xörək bişirən (bəzən arvad mənasında işlənir). [Hacı Murad:] Adamın bişirib-düşürəni gərəkdir. S.S.Axundov.

borc-xərc
is. bax borc 1-ci mənada. Aslan borc-xərc pul düzəldib [Fərhadı] Kiyevə instituta göndərdi. C.Cabbarlı. Öz borc-xərcini verəndən sonra [Qulamın] cibində dörd yüz manat dəxi qalmışdı. S.Rəhimov. • Borc-xərc eləmək – başqasından borc almaq.

bostan-tərəvəz
bax bostan.

boy-buxun
is. Qədd-qamət, boy, bədən quruluşu. Onun boy-buxunu yaxşıdır. – Səməd dayı otağın yuxarı başında bığlarını burmuş, oturub Nadirin boy-buxununa baxırdı. B.Talıblı. O boy-buxun gözlərimə dəyəndə; Xəstə ruhum təzələnir, ay Pəri! R.Rza.

boy-buxunlu
sif. Yaxşı boyu, qaməti, gözəl bədən quruluşu olan; qədd-qamətli, təndürüst. Xanın bütün diqqəti yuxarı başda əyləşmiş qartal burunlu, şahbaz baxışlı, çevik hərəkətli və boy-buxunlu Ömər xanda idi. Çəmənzəminli. Bir enlikürək, boy-buxunlu oğlan iclası açdı. Mir Cəlal.

boy-buxunluluq
is. Boy-buxunlu olma; qamətlilik, təndürüstlük.

boylu-buxunlu
bax boy-buxunlu. Boylu-buxunlu oğlan. – ..Solovyov yaşı təzəcə iyirmi beşə girən, boylu-buxunlu, yaraşıqlı bir kişi idi. Ə.Əbülhəsən. Biz çayxanadan çıxanda əyninə ipək pencək geymiş boylu-buxunlu, qarabığlı bir kişi qollarını ata-ata içəri girdi. “Kirpi”.

boş-bikar
zərf İşsiz, boş-boşuna, veyil. Boş-bikar gəzmək. Boş-bikar qalmaq. – [Firuz] boş-bikar oturub qalır. Ə.Məmmədxanlı. [Məsmə:] Sənin nəyinə yaraşır gedib boş-bikar oturub çərəkə höccələyəsən? Mir Cəlal.

boş-boşuna
zərf 1. Mənasız, gərəksiz, faydasız, səmərəsiz, nəticəsiz, hədər, əbəs. Boş-boşuna vaxt keçirmək. Boş-boşuna gəzmək. – Tərbiyəsiz uşaq kimi boş-boşuna hırıldama. M.Ə.Sabir. Bu vəfasız ömür, bu coşqun dərə; Gərək boş-boşuna axıb keçməsin. M.Müşfiq. 2. İçində heç bir şey olmadığı halda. Kimisi boş-boşuna tüfəngin çaxmağını taqqıldadır, kimisi torbasını doldurur, bəziləri də ayaqqabılarını düzəldirdi. H.Nəzərli.

böyük-kiçik
is. 1. Yaşlarından asılı olmayaraq hamı. [Sarxan] daima lətifələrlə danışar, böyük-kiçiyə baxmadan zarafat eləməyi sevərdi. M.İbrahimov. Böyük-kiçik hamı çıxır. Ə.Əbülhəsən. // Bəzən “böyüklükiçikli” şəklində işlənir. Böyüklü-kiçikli, hamı küçələrə çıxdı. S.Rəhimov. 2. Vəzifəcə, yaşca böyük və kiçik olanlar. Yasavul böyüməsinə baxmayaraq, böyükkiçik tanıyır, yuxarının qabağında daha artıq xidmət göstərir. S.Rəhimov.

bütün-bütünə
zərf Bütünlüklə, tamamilə, lap.

bığlı-saqqallı
sif. Bığ və saqqal qoymuş; yaşlı, yekə. İndi Nəcmi də bu bığlısaqqallı kursantları yaxşıca təsəvvür edirdi. Ə.Əbülhəsən.

bəh-bəh
nida. Tərif, bəyənmə, zövq, nəşə ifadə edir (bəzən istehza ilə deyilir). Bəh-bəh, nə gözəl havadır! Bəh-bəh, nə ətirli güldür! Bəh-bəh, nə yaxşı səsi var! – [Süleyman bəy:] Bəh-bəh, nə gözəl sudur! Ə.Haqverdiyev.

bəhri-təvil
is. [ər.] əd. 1. Əruz vəzninin bəhrlərindən biri. 2. Müəyyən vəznlərdə, lakin qəlibsiz deyilən və sonları qafiyəli olan cümlələr şəklində nəsr forması. Sabirin bəhri-təvilləri.

bənd-bərə
is. 1. Keçid, keçiləcək yer, keçilə biləcək yeganə yer. Hər tərəfdən düşmənin bənd-bərəsini bağladılar. – ..Qoşun atlandı, yolları, bənd-bərəni kəsdi. “Koroğlu”. Kəsib bəndi-bərəni; Düşmən qoşunlarını amansız zərbələrlə; Can evində haqlayır. R.Rza. 2. Sərhəd, hüdud. [Mərdan:] İlbəil mənim ürəyimə yazılıb, kin kitabı bağlanmasa idi, inan ki, mən bənd-bərəni belə aşmazdım. Mir Cəlal.

bərk-boş
is. dan. Həyatda qarşıya çıxan çətinliklər, müşkülat, çətin vəziyyət; imtahan, sınaq. [Cəbiş:] Ömrümdə çox-çox bərkboş görmüşəm, ancaq hələ .. belə nəgəhan şey görməmişəm. S.Rəhimov. ‣ Bərkdən-boşdan çıxmaq – təcrübəli olmaq, sınaqdan çıxmaq, imtahandan keçmək. Bərkdən-boşdan çıxmış adam. – [Qara kişi:] Elə ki, bir az bərkdən-boşdan çıxdı, .. asan olacaq! Ə.Əbülhəsən. Bərkdənboşdan çıxarmaq – sınaqdan çıxarmaq, sınaqdan, imtahandan keçirmək, imtahan etmək. Bərkə-boşa düşmək – çətin vəziyyətə düşmək. Bir var Nərimanı qucağından qırağa qoymayasan, .. bir də var bərkdənboşdan çıxarasan. Mir Cəlal. Bərkə-boşa salmaq – bax bərkdən-boşdan çıxarmaq. [Zahidi] bərkə-boşa salıb, imtahandan çıxarmaq üçün vasitə axtarıram. Mir Cəlal.

bərli-bəzəkli
sif. Çox bəzəkli, səliqə ilə bəzənmiş. ..Ağzımı açmamış Gilə xala özünün bərli-bəzəkli qonaq otağına təklif etdi. Mir Cəlal.

bərr-biyaban
(=bərrü biyaban) is. [ər. bərr və fars. biyaban] köhn. Səhra, ucubucağı olmayan bitkisiz, quru çöl. [Cahangir bəy:] Səadət, tək səndən ötrü xanimanımdan əlçəkib,bərr-biyabanadüşmüşəm. N.Vəzirov. Seyr edirəm bərr-biyabanları; Quli-biyaban görürəm, qorxmuram. M.Ə.Sabir.

bərrü biyaban
(=bərr-biyaban) is. [ər. bərr və fars. biyaban] köhn. Səhra, ucubucağı olmayan bitkisiz, quru çöl. [Cahangir bəy:] Səadət, tək səndən ötrü xanimanımdan əlçəkib,bərr-biyabanadüşmüşəm. N.Vəzirov. Seyr edirəm bərr-biyabanları; Quli-biyaban görürəm, qorxmuram. M.Ə.Sabir.

bət-bəniz
is. bax bəniz. Şiddətli ildırımdan Günəş bağırdı. O birilərində də bətbəniz qalmadı. A.Şaiq. Üçgünlük dəniz səfəri çoxu gəmiyə minməmiş əsgərdə bət-bəniz qoymamışdı. Ə.Əbülhəsən. [Pərzad:] Buna bax! Qızın bət-bənizi qalmayıb ha! Mir Cəlal. • Bət-bənizdən olmaq – bax bət-bənizi ağarmaq (qaçmaq, uçmaq). Yoldaşım bunların səsini eşitcək, bət-bənizdən olub özünü itirdi. Çəmənzəminli. Bət-bənizi ağarmaq (qaçmaq, uçmaq) – qorxudan və ya qəfildən verilən pis xəbərdən, xəstəlikdən və s. nəticəsində üzünün rəngi qaçmaq, ağarmaq. Humay .. bət-bənizi uçmuş və məhzun halda düşünür. H.Cavid.

bəzək-düzək
is. isteh. Bəzək, bəzək şeyləri, lüzumsuz bəzək. Özünə bəzək-düzək vermək. – Bil ki, insan ziynəti; Bəzək-düzək deyildir. R.Rza. Firidun bəzək-düzək altında itmiş .. bu qızın qəribə mühakimələrinə qulaq asır və heyrət edirdi. M.İbrahimov. Mehman yeni gördüyü evə nəzər saldı, onun zəngin bəzək-düzəyini ötəri seyr edib əyləşdi. S.Rəhimov.

bəzənib-düzənmə
“Bəzənib-düzənmək”dən f.is.

bəzənib-düzənmək
bax bəzənmək 1-ci mənada. Qız da hərəmxanada bəzənərdüzənər, hazırda oğlan evindən oğlan yengə gəlməyə müntəzir olar. R.Əfəndiyev. Görənlər tanıyır bu alma yanaq; Bəzənib-düzənmək bilirdi ancaq. M.Rahim. Ceyran tərtəmiz geyinib-kecinmişdi, bəzənib-düzənmişdi. Mir Cəlal.

cadar-cadar
sif. və zərf Çatlaq-çatlaq, yarıq-yarıq, hər tərəfi çatlamış. Ağayev zamanın məhvedici təsirindən pozulmuş, cadar-cadar olmuş divarlara bir də baxdı. M.Süleymanov. Ustaların tavanlara, divarlara çəkdikləri suvaq və rəngdən danışmağa dəyməz. Bir ay keçməmiş onların suvağı şoran torpaq kimi cadar-cadar olmuşdu. “Kirpi”.

cadu-pitik
bax cadu 1-ci mənada.

cah-calal
is. [ər.] Calal, ehtişam, büsat, dəbdəbə, təmtəraq, var-dövlət, əzəmət. Keçmişdəki.. cah-calaldan, mal-dövlətdən, sövt-sədadan şair bir əsər görməyib.. əhvalatı necə ki var, artıq məharətlə öz dustihəqiqisi olan Mirzə Fətəli Axundzadəyə yazır.. F.Köçərli. [Cahangir ağa:] Belə cahcalaldan öz ixtiyarınla əl çəkmək istəmirsən. S.S.Axundov. Dəyişmərəm dost təbəssümünü dünyanın cah-calalına. N.Rəfibəyli.

cah-calallı
sif. 1. Təntənəli, dəbdəbəli, təmtəraqlı, büsatlı, əzəmətli, möhtəşəm. Cah-calallı saray. Cah-calallı ziyafət. – Gecə xanın evində cah-calallı bir məclis qurulmuş, sazandalar öz yerlərini tutmuşdular. Ə.Məmmədxanlı. [Abbas ağa ilə Mahmud] danışa-danışa xeyli yol gəlmişdilər. Bu zaman qarşıdan gələn cah-calallı bir dəfn mərasiminə rast gəlib, söhbətlərini kəsdilər. P.Makulu. 2. Qaş-daş içində olan, bəzəkli. Leylək.. cah-calallı xanımın qabağında nə qədər qul kimi dayanıb onun ağ pambıq əllərinə su töksə də, xanım onu saya salmır, meydanın ortasına sancılan ələm ağacınca hesab eləmirdi. S.Rəhimov.

cahıl-cuhul
top. dan. Cahıllar, cavanlar, cavan oğlanlar. ..Hamıdan da az danışan Qasım əmi və qeyri cahıl-cuhul idi.. C.Məmmədquluzadə. Ağlamaq nədir ki, hətta bəzi cahıl-cuhullar axundun bu hərəkətinə yavaşca gülürlərdi. Qantəmir. Yeyibiçən, çalıb-çağıran, oynayıb-gülən, yelləncək minən hamısı cahıl-cuhuldu. Ə.Əbülhəsən.

can-baş
is. Adamın cismani və mənəvi halı; canlı dildə səhhət mənasında işlənilir. Canın-başın salamatdırmı? Canın-başın necədir? – [Dostumun] rast və gözəl qaməti əyilib, rəngi soluxub.. qərəz, canı-başı salamat, təndürüst və müqtədir bir halda ikən indi çox həqir və məyus görünürdü. F.Köçərli. Odur ki, canımız-başımız sağdır; Elin yanında da üzümüz ağdır. S.Vurğun. İyirmi dörd yaşlı, canı-başı sağlam, istiqanlı bir oğlan özünü nə qədər saxlayacaqdı. M.İbrahimov.

can-başla
(=canla-başla) zərf Çox həvəslə, ürəkdən, səy və qeyrət göstərərək. Can(la)-başla işləmək. Can(la)-başla razı olmaq. – Nə qədər varsa bu dünyada sevinc inciləri; Öz böyük qəlbinə can-başla yığırsan gecələr. S.Rüstəm. Fərman can-başla çalışmaq, işin nəzəri cəhətini öyrənmək sayəsində püxtələşmiş və öz işinin ustası olmuşdu. Ə.Sadıq. [Hümmət Fərəcova:] Çox gözəl, xoş gəlmisiniz, nə qulluğunuz olsa, can-başla təşkil etməyə hazırıq. B.Bayramov.

can-can
can-can demək – çox mehribanlıq göstərmək, nəvaziş göstərmək, riqqət göstərmək. Yetimə can-can deyən çox olar, çörək verən az. (Ata. sözü).

can-ciyər
is. Çox yaxın, mehriban, canbir qəlbdə olan dostlar haqqında. O, mənim can-ciyərimdir. – [Dövlət bəy:] Biz tanış-biliş, can-ciyərik, dostuq. C.Cabbarlı. [Bülənd] getdikcə atası Abdulla kişiyə nə qədər oxşayırdı. Bülənd – Veysin doğma qardaşı, canıciyəri gör necə danışırdı. Ə.Əbülhəsən. // Ən əziz, ən istəkli, doğma. [Qarı Anriyə:] O mənim yeganə oğlumdur, canım-ciyərimdir. S.Vəliyev. • Can-ciyər olmaq – birbirinə çox yaxın, çox səmimi, çox mehriban dost olmaq. Bu yaz dostlarım yenə bəxtəvər olacaqlar; Can-ciyər olacaqlar. M.Müşfiq.

can-dildən
zərf Ürəkdən, səmimiyyətlə, məmnuniyyətlə, böyük həvəslə, vicdanla, sədaqətlə. Can-dillə işləmək. – [Əliqulu:] Ümidvaram ki, can-dillə qulluq edib, əmrinizi yerinə yetirərəm. S.S.Axundov. Onun xasiyyətinə “əhsən” deyib, can-dillə işi qurtarmağa çalışırdı. Mir Cəlal.

cana-cuna
sif. dan. Boş, bekara, dəyərsiz. [Şahbəy:] [Bülənd] bir-iki araba ayın-oyunla camaatı necə ələ aldı! Canacuna adam deyil! Ə.Əbülhəsən.

canla-başla
(=can-başla) zərf Çox həvəslə, ürəkdən, səy və qeyrət göstərərək. Can(la)-başla işləmək. Can(la)-başla razı olmaq. – Nə qədər varsa bu dünyada sevinc inciləri; Öz böyük qəlbinə can-başla yığırsan gecələr. S.Rüstəm. Fərman can-başla çalışmaq, işin nəzəri cəhətini öyrənmək sayəsində püxtələşmiş və öz işinin ustası olmuşdu. Ə.Sadıq. [Hümmət Fərəcova:] Çox gözəl, xoş gəlmisiniz, nə qulluğunuz olsa, can-başla təşkil etməyə hazırıq. B.Bayramov.

canlı-cansız
top. Həm canlılar, həm cansızlar, hamısı. Gecələr canlı-cansız uyurkən dərin-dərin; Fəqət sən mənim kimi uyumazsan doyunca. M.Müşfiq.

cansız-çəlimsiz
sif. Çox cansız, çox zəif, cılız, üzgün. Cansız-çəlimsiz uşaq. – Klavdiya birinci dəfə gördüyü cansızçəlimsiz, ortaboylu, sallaqbığlı bu adama diqqətlə nəzər yetirdi. Ə.Abasov.

cavanlı-qocalı
sif. Həm cavanlar, həm qocalar, hamılıqla. Cavanlı-qocalı tökülüşüb gəldilər. Cavanlı-qocalı hamı da bunlara qoşulmuşdu.

cib-cib
təql. Toyuq, xoruz və cücələri çağırmaq üçün çıxarılan səs. Ovcunu dənlə doldurub cib-cib eləmək.

cici-bacı
is. dan. Bir-birinə çox yaxın olan rəfiqələr haqqında. Bu qızlar lap cicibacıdırlar. • Cici-bacı olmaq – bir-birilə çox yaxın olmaq, ana-bacı kimi olmaq.

cici-bacılıq
is. Cici-bacı kimi olma.

cidd-cəhd
is. [ər.] Var gücü ilə çalışma, səy etmə, cəhd göstərmə. [Nuriyyə:] Bütün cidd-cəhdimə baxmayaraq, səsim titrəyirdi. İ.Əfəndiyev. Bu qələbə məktəbdə uzun illər boyu davam edən cidd-cəhdin, inadlı çalışqanlığın.. nəticəsi idi. M.Rzaquluzadə. [Muxtar:] Sən məni ələ salma, Firəngiz, intiqam almaq üçün cidd-cəhd əbəsdir. B.Bayramov. •Cidd-cəhd etmək – var gücü ilə çalışmaq, səy göstərmək. ..Zeynəb ciddcəhd eləyirdi ki, ağlamağını büruzə verməsin ki, oğlunun ürəyi sıxılsın. C.Məmmədquluzadə. Bunlar vaxtında hərə öz məhəlləsinin abad olmağına cidd-cəhd etmişlər.. N.Nərimanov. [Gəldiyev] qan-tər içində Vahidin işini tapmağa cidd-cəhd elədi. Mir Cəlal.

cik-bik
ciki-biki, cikinə-bikinə kimi (qədər), cikini-bikini də, cikini də-bikini də – hərtərəfli, ən kiçik təfərrüatına qədər. [Rəşid müəllim:] Yox, usta Əbülqasım, gərək sən bu maşının cikini-bikini tamam-kamal biləsən. S.Rəhimov. [Tahir:] Sən deyirdin, [Lətifənin] nişanlısı var. Mən cikini-bikini öyrənmişəm. Nişanlısı-zadı yoxdur. M.Hüseyn. [Həmzə:] Yaxşı, indi başlayaq ciki-biki ilə hər şeydən danışmağa… Ə.Əbülhəsən. Halbuki biz onların cikini də-bikini də yoxlamışıq.. H.Seyidbəyli.

cik-cik
təql. Sərçələrin və qeyri kiçik quşların çıxardığı səs. Nədir o istəkli, o heyran baxış? Nə dadlı cik-cik, nə gözəl çırpınış! A.Səhhət. Biçinçilərdən biri orağını böyük bir qanqalın kökündən endirərkən quş balaları “cik-cik” edib .. qalın otlar arasına soxuldular. A.Şaiq. Nurəddin bir də gördü ki, bir ana sərçə ağzında bir göy cücü pəncərənin üstünə qondu və oradan cik-cik səsi gəldi. S.S.Axundov.

cild-cild
zərf Cildlərlə, çoxlu. Rəfə cild-cild kitablar düzülmüşdür.

cilik-cilik
cilik-cilik olmaq – ciliklənmək, tikə-tikə olmaq, parça-parça olmaq, qəlpə-qəlpə olmaq, sınıq-sınıq olmaq. Stəkan yerə düşüb cilik-cilik oldu. – Lap yaxında pəncərələrdən birinin qapağı açılıb taqqıldadı, şüşələr asfalta tökülüb cilik-cilik oldu. M.Hüseyn. Əmanət alınmış bir neçə büllur qədəh ilə bir neçə meyvə vazası aşıb cilik-cilik oldu. M.Rzaquluzadə. Cilik-cilik eləmək – tikə-tikə eləmək, parça-parça eləmək, sınıqçu] nə götürürdü, o saatca salıb cilik-cilik eləyirdi. İ.Hüseynov.

cin-şəyatin
top. [ər.] Cinlər və şeytanlar (nağıllarda, əfsanələrdə insanın gözünə görünən mövhumi qorxulu məxluqlar). ..Cin-şəyatin, qulyabanı, suadamı barəsində bütün eşitdiklərim gəlib gözümün qabağında durdu. M.Rzaquluzadə.

cinli-cinli
zərf Cinli halda, hirslihirsli, acıqlı-acıqlı. Cinli-cinli baxmaq.

ciring-ciring
təql. Şüşə, saxsı qabların biri-birinə və ya başqa bir şeyə toxunmasından çıxan səs. İçərişəhərin geniş alaqapılarından və daş darvazalarından içəriyə hücum çəkən külək pəncərələri ciring-ciringə salır, az qala üçmərtəbəli binanı yerindən uçurubdağıtmaq istəyirdi. S.Rəhimov.

civ-civ
təql. Körpə quşların çıxardığı səs.

coşub-daşma
“Coşub-daşmaq”dan f.is.

coşub-daşmaq
f. 1. Güclənmək, şiddətlənmək, artmaq, gurlamaq, kükrəmək. Sel coşub-daşır. – Bu çay coşub-daşanda nə qanlar eləməmişdi. Çəmənzəminli. Külək də birdən əsdi; Coşdu-daşdı dalğalar. H.Hüseynzadə. [Camal:] Qorxma, uçmaz, dəniz nə qədər coşub-daşsa da, heç nə eləyə bilməz. M.Süleymanov. 2. Bax coşmaq 2-ci mənada. Bu söz üzərinə şişman adam coşdu-daşdı, ağzı köpüklənərək: – Bu sözün sənə neçəyə mal olacağını bilmirsən? A.Şaiq. 3. məc. Bir şeyin çoxluğunu, güclü təzahürünü bildirir. Tarlada iş coşub-daşır. Bu əlamətdar günlərdə xalqın yaradıcılıq əzmi coşub-daşır.

cur-cur
təql. Acından bağırsaqlarda əmələ gələn səs. • Cur-cur eləmək – curuldamaq. [Almaz:] Acından qarnımız curcur eyləyir. N.Vəzirov.

cövr-cəfa
is. [ər.] klas. Bax cövr. Bən nə təriqü vəchlə cövrü cəfadən usanım; Çünki həmişə yarımın cövrü cəfası yarədi. Nəsimi. Ey bivəfa, məni cana yetirdin; Bunca cövrü cəfa birdən olurmu? Q.Zakir. • Cövr-cəfa etmək (eləmək) – zülm etmək, əzab vermək, incitmək. Hər qədər eyləyəsən cövrü-cəfa; Mən sənə eyləməzəm qeyri-vəfa. S.Ə.Şirvani.

cürə-cürə
bax cürbəcür.

cıldır-cıldır
bax gildir-gildir.

cındır-mındır
top. dan. Cındır-cındır olmuş, dağılmış pal-paltar və s. // Əsgi-üsgü. Cındır-mındırı yığıb atmaq.

cınq-cınq
(=cınq) bax cınqıltı.

cır-cında
bax cır-cındır. [Kərbəlayı Eyvaz Dürnisəyə:] Dur, cır-cındanı yığ, gedək qazının yanına, səni boşuyuram. Çəmənzəminli. Üst-başından çəkmə mazı və cır-cında iyi gələn yekəpər bir kişi içəri girdi. H.Seyidbəyli.

cır-cındır
bax cındır-mındır. ..Qapıdan cır-cındır içində, saqqal-bığ basmış bir adam girdi. Çəmənzəminli. ..[Mahmudun] başına qoyduğu çalma isə cır-cındırdan olurdu. S.Vəliyev.

cırım-cındır
bax cır-cındır. Altımızda xalı deyil, cırım-cındır həsirdir; Ləmədəsə rəngi uçmuş beş-on nimçə, kasa var. S.Rüstəm. [Yəhya Kamal:] Paltarı desən, yaxşı, cırım-cındır gəzərəm. Yeməyi deyirsən, xəlvətdə! Ancaq ki arvadsız işim keçmir. Mir Cəlal.

cırım-cırım
bax cırıq-cırıq.

cırınq-cırınq
təql. Saxsı qab-qacaq sınarkən çıxan səs.

cırıq-cırıq
sif. Tamam cırıq, hər yeri cırıq. Cırıq-cırıq dəftərlər. // Zərf mənasında. Kitabı cırıq-cırıq eləmək.

cızma-qara
is. Aydın oxunmayan, səliqəsiz, qarışıq yazı. O, dəftər cildində yazdığı cızma-qaranı Xəlilə uzatdı: – Budur, bax, yazmışam. M.Hüseyn. // isteh. Lüzumsuz, faydasız, mənasız yazı. • Cızma-qara etmək (eləmək) – səliqəsiz, tələsik, qarışıq xətlə yazmaq, qaralamaq. Meşinov qələmlə yaza bilmədiyindən, məlumatların hamısını karandaşla cızma-qara edər(di).. S.Rəhimov. // Faydasız, mənasız yazı ilə məşğul olmaq. Piri oturub cızma-qara edə-edə başını qarışdırırdı. M.Süleymanov.

cızma-qaralama
“Cızma”-qaralamaqdan f.is.

cızma-qaralamaq
f. Səliqəsiz, necəgəldi, tələsik yazmaq və ya çəkmək (şəkil). Ancaq məni xarab .. iş o idi ki, hər nə işə gedirdimsə, gərək bir yekə kağız əlimə alıb, hekayədən, nağıldan cızma-qaralayaydım. C.Məmmədquluzadə.

cızma-qaraçı
is. Cızma-qara yazmaqla məşğul olan adam.

cızıq-cızıq
sif. və zərf Cızılmış, cızıqlar çəkilmiş. Kitabın üstü cızıq-cızıqdır. – Qaraş otağın ortasındakı yanları yonulub cızıq-cızıq olmuş stolun baş tərəfində qoyulmuş kətilə əyləşdi. M.İbrahimov.

cığ-bığ
(=cığ-vığ) Yerbəyerdən çıxan, anlaşılmayan, qarışıq nazik səslər, səs-küy. [Molla Hüsü:] Bu gün – sabah gözümüzü açıb görəcəyik ki, atasından, anasından bixəbər əcinnələri doldurublar [məscidə], cığbığdan qulaq tutulur.. M.İbrahimov.

cığ-cığ
I. bax cığ-bığ. II. is. zool. Qağayı cinsindən xırda suquşu, çay-göl qağayısı.

cığ-vığ
(=cığ-bığ) Yerbəyerdən çıxan, anlaşılmayan, qarışıq nazik səslər, səs-küy. [Molla Hüsü:] Bu gün – sabah gözümüzü açıb görəcəyik ki, atasından, anasından bixəbər əcinnələri doldurublar [məscidə], cığbığdan qulaq tutulur.. M.İbrahimov.

cədd-əqrəba
is. [ər.] Bütün nəsil, qohum-əqrəba, ata-baba.

cəh-cəh
təql. Quşların ötərkən çıxardıqları xoş səs. Quşların cəh-cəhi havaya ucaldı. S.S.Axundov. Quşlar... cəh-cəh ilə min cürə nəğmələr oxuyub, meşəni sədaları ilə doldurmuşdular. A.Divanbəyoğlu. Qarışdı qaqqıltılar; Büllur səsli cəh-cəhə; Yüksəldi hər budaqdan; Bir nazənin qəhqəhə. Ə.Cavad. • Cəh-cəh vurmaq – etmək, oxumaq (quşlar haqqında). Bu quş göy çəmənin içindən naqafil cəh-cəh vurub havaya tullanır. E.Sultanov. Quşlar, quşlar, a quşlar! Cəh-cəh vurun burada; Gah yerdə, gah yuvada. A.Səhhət. Bir də gördülər, birdən bülbül gəlib, mənim qarşımda bitmiş ağacın budağında əyləşib başladı cəh-cəh vurmağa. Ə.Haqverdiyev. ‣ Bülbül kimi cəh-cəh vurmaq (ötmək) – xoş avazla, xoş səslə, şirin-şirin oxumaq. [Hacı:] Şərab həmişə insanın mizacını açır, .. görürsən ki, şairin təbi gəlir, natiqin nitqi açılır, xanəndə bülbül kimi cəh-cəh edir. B.Talıblı. Bülbül cəh-cəh vurub oxumazdı; Ona bülbül adı qoyulmasaydı? B.Vahabzadə.

cəlayi-vətən
[ər.] Vətənindən ayrı düşmüş, dərbədər düşmüş, həyatını qürbətdə keçirən. • Cəlayi-vətən olmaq – vətənindən ayrı düşmək, yurdsuz-yuvasız olmaq, qürbətə düşmək, dərbədər düşmək. [Qurbani:] Nə müddətdi cəlayi-vətən olmuşam; Baş götürüb Gəncə deyib gedirəm. “Qurbani”. [Oxumuş adamların] heç biri şəhərimizdə baş çıxarda bilməyib, tamam cəlayi-vətən olmuşdular.. E.Sultanov.

cəmi-cümlətanı
zərf Cəmisi, ancaq. O zaman bu kənddə cəmi-cümlətanı 15-20 tüstü var idi. S.Rəhimov. Ağsaqqallardan biri də cəmi-cümlətanı otuz yaşı olan Polad idi. S.Rəhman. [Rəşid:] [Bəyim xala] cəmicümlətanı iki kərə mənim suallarıma bir qədər təfərrüatla cavab vermişdi. İ.Hüseynov.

cəmiyyəti-xeyriyyə
bax xeyriyyə cəmiyyəti (“xeyriyyə”də).

cəng-cidal
is. [fars.] köhn. Dava-dalaş, dava-mərəkə, qalmaqal. [Səkinə Rüstəmə:] A kişi, – dedi, – eşitmişəm orada da cəng-cidal açmısınız. M.İbrahimov. // Müharibə, vuruş, dava. Başının üstündən əsrlərin cəng-cidalı ötüb keçən bu abidə öz vüqarını .. saxlamışdı. B.Bayramov.

cənub-qərb
is. Üfüqün cənubla qərb arasındakı hissəsi, səmti. Cənub-qərbə gedən yol. // Ölkənin, dövlətin, qitənin həmin istiqamətdə yerləşən hissəsi. Avropanın cənub-qərbi.

cənub-şərq
is. Üfüqün cənubla şərq arasındakı hissəsi, səmti. Cənub-şərqə tərəf istiqamət almaq. // Ölkənin, dövlətin, qitənin bu istiqamətdə yerləşən hissəsi. Afrikanın cənub-şərqi.

cərgə-cərgə
zərf Cərgələrlə, sırasıra, səf-səf, cərgələr halında. Cərgə-cərgə durmaq. – Əllərdə yellənən qızıl bayraqlar; Gəlir cərgə-cərgə dalğalar kimi. S.Vurğun. Güclü biləyimizdə zamanın nəbzi vursun; Önümüzdə balalar düzülsün cərgə-cərgə. S.Rüstəm.

cəzə-fəzə
is. [ər.] dan. Bir şeylə razı olmadığını, etirazını bu və ya başqa hərəkəti ilə bildirmə. [Karvanın adamları] ..Məmmədə yaxın gəldilər və soruşdular ki, onun bu cəzə-fəzəsinə səbəb nə olubdur? E.Sultanov. [Cəbi:] Ağa, belə işdə səbr lazımdır, adamın gərək tədbiri çaşmasın, artıq cəzəfəzə sizin adınıza layiq deyil. N.Vəzirov. • Cəzə-fəzə etmək (eləmək) – razı olmamaq, müqavimət göstərmək, atılıb-düşmək. [Əliqulu:] Cəzə-fəzə etmək artıqdır. S.S.Axundov. [İlyas bəy oğlu Səfiquluya:] Nə çox dağ-dərə, çox cəzə-fəzə eləsə [Hürünü] götür apar, elə yerdə saxla ki, hayına çatan olmasın. M.İbrahimov.

dad-aman
bax dad3

dad-bidad
nida [fars.] Adətən “ey dadbidad” şəklində – təəssüf, kədər bildirir. Müxtəsər, əqlim çaşıb, ey dad-bidad Ərdəbil; Bir də namərdəm, əgər etsəm səni yad, Ərdəbil! M.Ə.Sabir. Ey dad-bidad! Biz yatmışıq, sel az qalıb gələ, bizi basa! M.İbrahimov. • Dadbidad etmək (eyləmək) – 1) ah-zar etmək, fəryad etmək; 2) ad çıxarmaq, qiyamət eləmək, gurultu qoparmaq; böyük müvəffəqiyyət göstərmək. Dost yolunda yaxa yırtdım, baş açdım; Gecə-gündüz dad-bidad eylədim. Qurbani.

dad-damaq
is. Ləzzət, nəşə. Yurd edəli Azərbaycanı; Dad-damaq vermisən bizim ellərə. R.Rza.

dad-duz
is. Bax dad1 1-ci mənada. Bu xörəyin dadı-duzu yoxdur. Dadına-duzuna baxmaq. – Nanə xala yeyir, bişirdiyi xörəyin dadını-duzunu soruşurdu. Mir Cəlal.

dad-fəryad
is. [fars.] Köməyə çağırma. // Fəryad, fəğan, dad. • Dad-fəryad etmək (eləmək) – imdada çağırmaq, köməyə çağırmaq.

dad-fəğan
bax dad-fəryad.

dadlı-duzlu
sif. Xoşagələn, gözəşirin, qanışirin.

dadü-bidad
bax dad-bidad.

dadü-fəryad
bax dad-fəryad. Gör hesabın mən çəkdiyim azarın; Bu dadü-fəryadın, bu ahü-zarın. M.P.Vaqif. Əgər dadüfəryada tez yetişməsək, mümkündür ki, millətdən bir əsər dəxi qalmaya. C.Məmmədquluzadə.

dal-dala
zərf Dallarını dallarına çevirərək. • Dal-dala vermək – bir-birinə arxalanmaq, bir-birinə kömək etmək. Verdilər dal-dala o heyvanlar; Qıldılar buynuzlarilə cövlanlar. S.Ə.Şirvani.

dal-qabaq
zərf Dal tərəfi qabağa çevrilmiş halda, bir-birinin ardınca. Arxada isə, .. bir-biri ilə yanaşı yox, bir-birindən dalqabaq, birinci və ikinci dağcığaz vardı. Ə.Əbülhəsən. ‣ Dalqabaq vurmaq – yerində olmamaq, tez-tez yerini dəyişmək, gah dalda, gah qabaqda olmaq. ..Sizin o orucluq ayları, qurban ayları ildə azı 10 gün dalqabaq vurur. Mir Cəlal.

dalay-dalay
is. Xanəndələrin oxumağa başlarkən əvvəlcə giriş kimi söylədikləri söz.

dalay-lama
[monq.] Tibetdə dini və dünyəvi hakim; Tibet-monqol buddistlərinin baş ruhanisi.

dalda-bucaqda
is. Xəlvət, gözə görünməyən yer, göz qabağında olmayan yer. Dalda-bucaqda gizlənən və keçmişin xəyalı ilə yaşayanları kəskin tənqid atəşinə tuturdu. S.S.Axundov.

dallı-budaqlı
sif. Çoxlu budağı olan, qollu-budaqlı. Dallı-budaqlı ağac.

dalğın-dalğın
zərf Çox fikirli halda. Dalğın-dalğın yerimək. Dalğın-dalğın baxmaq.

dalı-dalı
bax dal-dalı. Adəti üzrə məni dalı-dalı aparıb qoltuqlu sandaliyada oturtdu. M.S.Ordubadi. [Tulalar] ikisi də başlarını kolun içinə soxdular. Sonra dalı-dalı çəkilməyə başladılar. S.S.Axundov. Onlardan biri dalı-dalı çəkilir, o birisi isə qabağındakının üstünə ildırım kimi şığıyırdı. M.Hüseyn.

dam-dam
is. məh. Doşab bişirmək üçün sıxılıb damcı-damcı yığılan üzüm suyu. Bulanıq dərman .. Nərimana dam-dam suyunu xatırlatdı. Mir Cəlal.

dam-daş
is. Tikili, bina, ev. Allah dəvəyə qanad versəydi, dam-daş uçurardı. (Ata. sözü). Bir neçə müsəlman dam-daş tikdirib bir balaca kənd salıblar. C.Məmmədquluzadə. Allahverən dayı cəngəl bürümüş damdaşını göstərdi. S.Rəhimov.

dam-divar
top. Ev və divarlar. Damdandivardan boylanan çantalı uşaqları bəzən adbaad çağırıb içəri salırdı. Mir Cəlal.

dam-dum
təql. Təbil kimi şeylərin hasil etdiyi səs.

dama-dama
1. sif. Üzərində damalar, yaxud dama şəklində cızıqlar olan. Damadama parça. Dama-dama dəftər. 2. Bax dama 1-ci mənada.

damar-damar
sif. Damarlar, zolaqlar şəklində olan. Göy üzü damar-damar; Ay baxar xumar-xumar; Ürək ki var, şüşədir; Sındırarsan, kim yamar? (Bayatı). // Çoxlu damarlar şəklində. Çəkirlər əllərimi qupquru damar-damar; Eh, uzunsaç rəssamlar, yelayaq fotoqraflar! S.Rüstəm.

damcıl-damcıl
zərf Hissə-hissə, azaz, getdikcə, yavaş-yavaş. Ana, .. bədənini damcıl-damcıl əridir, uşağını bəsləmək üçün çırpınırdı. Mir Cəlal.

dana-buzov
top. Bütün cavan qaramal. Otlaqda dana-buzov otlayır.

dana-doluq
top. dan. 1. Kiçikyaşlı qaramal. [Heydər bəy:] Guya ki, bütün Qarabağda dana-doluq oğrusu bir Heydər bəydir. M.F.Axundzadə. 2. Bəzən istehza və ya etinasızlıqla yetişməmiş, həddi-büluğa çatmamış cavanlar, yaxud qanmaz, mədəniyyətsiz adamlar haqqında.

dana-duna
dan. Bax dana-doluq 2-ci mənada. [Hacı Qurban:] ..Dana-dunanı hərə bir yerə dartacaq, Allah xatirinə, mənə rəhm edin, mən yazığam. N.Vəzirov.

dana-kəlçə
is. Bir yaşa dolmamış camış balası.

danlayıb-dansımaq
f. Bərk danlamaq, bərk məzəmmət etmək. Poçt idarəsi rəisinin davası kəsilmək bilmirdi, o, şoferi bərk danlayıb-dansıyırdı. S.Rəhimov.

danqır-dunqur
təql. Metal şeylərin bir-birinə toxunduqları zaman çıxardıqları səs. Qazanların danqır-dunquru. Zənglərin danqır-dunquru.

dar-dar
zərf Balaca uşağın ilk yerimə tərzi. O, dar-dar yeriyəndə, ayağa duranda [əvvəlcə] bu cəhrədən tutub qalxırdı. Ə.Əbülhəsən.

dar-düdük
sif. Çox dar, bədənin ölçüsündən çox-çox dar. Dar-düdük şalvar.

dara-bara
is. Mübahisə, dalaşma, dava, küsüşmə, söyüşmə.

daraq-daraq
zərf Daraqlar şəklində, yan-yana düzülmüş halda.

dava-dalaş
is. bax dava1 1-ci mənada. Daha burada hərb meydanını müfəssəl təsvir etməyin lüzumu yoxdur. Çünki cəmi müsəlman qardaşların başı dava-dalaş çəkib, hamı vuruşma görüb. Çəmənzəminli. Belə ki baxardın, hər gün sərxoş bəyin qapısında dava-dalaşdır. S.Rəhimov. [Kənddə] həmişə dava-dalaş əskik olmazdı. Ə.Sadıq. • Dava-dalaş salmaq – dava etmək, dava salmaq, qalmaqal salmaq. [Şamxalın] ..anası həmişə kişinin üstünə düşüb davadalaş salar, ağlayıb-sızıldayar, sonra da sakitləşərdi. İ.Şıxlı.

dava-dava
is. Uşaqların oynadığı vuruşma, döyüşmə oyunu. Dava-dava oynamaq. • Dava-dava demək (vurmaq) – dava etməyə, vuruşmağa bəhanə axtarmaq; dava etməyə, vuruşmağa hazır olmaq.

dava-döyüş
bax dava-dalaş.

dava-dərman
is. [ər. dəva və fars. dərman] Dərman. [Cəvahir xanım:] İndi, elə bu saat Əşrəf dava-dərman gətirəcək. N.Vəzirov. [Həkim:] Dava-dərman yazmaq istədikdə [qızın] atası qolumdan tutub eşiyə tərəf çəkdi. Mir Cəlal. • Dava-dərman etmək (etdirmək eləmək elətdirmək) – müalicə etmək (etdirmək). Nə qədər Usta Cəfərə dava-dərman elətdirdim, başa gəlmədi. C.Məmmədquluzadə. Dava-dərman olmaq – müalicə olunmaq. Gərək bu tezliklə sənə dava-dərman olsun, qoca! S.Rəhimov.

dava-mərəkə
is. [ər.] bax davadalaş. Dəxi bundan savayı heç bir davamərəkə lazım deyil. C.Məmmədquluzadə. • Dava-mərəkə salmaq – bax dava salmaq (“dava”da). Müsəlman təzədən evlənmək istəsə, evlənəcək və heç vecinə gəlməyəcək ki, övrəti dava-mərəkə salacaq. C.Məmmədquluzadə.

dava-qalmaqal
bax dava-dalaş.

dava-şava
bax. dava-dalaş. Bütün dünyadan padşah tayfası, bəy, xan, böyük varlılar götürüləndən sonra, yəqin ki, davaşava da olmayacaq. S.Rəhimov. Kitabda yazılan sevgilərin axırı dava-şava olur. İ.Əfəndiyev.

dava-şavalı
(=davalı-şavalı) bax davalı.

dava-şavasız
(=davasız-şavasız) bax davasız. Belə bir padşah tapılsa, davasız-şavasız hər şey düzələr. “M.N.lətif.”. [Hacı] fikirləşdi ki: “Hamısı birdir, toy olanda Qumru köçəcək, davasız-şavasız həyət özümə qalacaq”. Mir Cəlal.

davalı-şavalı
(=dava-şavalı) bax davalı.

davasız-dalaşsız
bax davasız2 .

davasız-dərmansız
bax davasız1 .

davasız-şavasız
I. (=dava-şavasız) bax davasız. Belə bir padşah tapılsa, davasız-şavasız hər şey düzələr. “M.N.lətif.”. [Hacı] fikirləşdi ki: “Hamısı birdir, toy olanda Qumru köçəcək, davasız-şavasız həyət özümə qalacaq”. Mir Cəlal. II. bax davasız2 .

dağ-dağ
I. sif. Dağ kimi uca, çox yüksək. II. sif. 1. Çox isti, qaynar. Dağdağ su. 2. məc. Çox dərdli. Ana yalqız dayanıb; Ananın qəlbi dağ-dağ. R.Rza.

dağ-daş
is. Yolu olmayan, yaşamaq üçün yararsız olan təpəlik və daşlıq yerlər. [Səlim qızı:] ..Aydəmir də, bilirsən ki, dağdadaşda, ona qızmı yaraşar? C.Cabbarlı. [Əmiraslan baba:] Bax, o zaman bizim bu Ağbulaq obasına, dağ-daşdan keçən darısqal cığırlarla, birtəhər, güc-bəla ilə gəlmək olardı. S.Rəhimov. // Ümumiyyətlə, dağlıq, qayalıq, təpəlik. Su gələr axar, doymaz; Dağdaşı yıxar, doymaz. (Bayatı). Hər kim məni belə görə, bil, ağlar; Dağ-daş yanar; ulus, oymaq, el ağlar. M.V.Vidadi. // məc. Cansız təbiət mənasında. Qanad verir dağa-daşa; Ana yurdun havaları. S.Vurğun. ‣ Dağa-daşa düşmək – 1) ev-eşiyindən avara olmaq; avara-sərgərdan olub insan yaşamayan yerləri gəzmək; 2) axtarmaq. Dağadaşa salmaq – çətinliyə salmaq, ora-bura göndərmək, avara etmək. Di belə de, rəhmətliyin oğlu, ta məni niyə dağa-daşa salırsan? C.Məmmədquluzadə. Dağa-daşa sığmamaq (sevinməkdən, şadlıqdan) – sevincinin həddi-hüdudu olmamaq. Biz sevincimizdən dağa-daşa sığmırdıq. Mir Cəlal. Dağdaş dilə gəlmək, dağ-daş titrəmək (səsdən, fəryaddan, nərədən və s.-dən) – çox güclü səs, gurultu haqqında. Yazıq heyvan elə bağırdı ki, səsindən dağ-daş titrədi. A.Şaiq. Özünü dağa-daşa vurmaq (çırpmaq) – öz məqsədinə çatmaq və ya başqa səbəbə görə heç bir çətinlikdən qorxmayaraq özünü hər yerə vurmaq, yorulmaq bilmədən çalışmaq. Hərgah maral bilsə ki, bu səsşıppıltı yel əsib kolu tərpətməkdən, yarpaqları bir-birinə toxundurmaqdan əmələ gəlir, o vaxt o, qorxmaz və qorxudan özünü dağadaşa çırpmaz. F.Köçərli. [Zeynəb xanım:] Mənim yəqinimdir ki, o dinc olmayacaq, özünü dağa-daşa vuracaqdır. N.Vəzirov.

dağ-dərə
is. bax dağ-daş. Dağ-dərəni dolannam; Dərya kimi bulannam. (Bayatı). [Kərimqulu:] Bir də bu qızı kola-kosa, dağdərəyə buraxma! S.Rəhimov. İki qardaş ömür sürür; Dağ-dərədə uzun zaman. B.Vahabzadə.

dağım-dağım
zərf Parça-parça, doğram-doğram; yırtıq. Dağım-dağım etmək. Dağım-dağım olmaq. – Hələ partlayış davam edir, mərmi və mina ilə dağım-dağım olan yerin bağrından tüstülər qalxırdı. Ə.Əbülhəsən.

daş-divar
top. Evlər, binalar, tikililər və onların divarları. Xəzri yeli axşamdan hirs ilə qalxıb, Bakı küçələrinin toz-torpağını daşa-divara çırpırdı. S.M.Qənizadə. Hücum yerin dibinə! Hücum dərin göylərə; Hücum deyir daş-divar; Hücum deyir dağdərə. M.Müşfiq.

daş-kəsək
top. Daş və bərkimiş torpaq parçaları. Onlar yerdən daş-kəsək alıb darvazanı daşa basdılar. P.Makulu. İstidən tərləmiş İsmayıl .. cırıq çustlarından çıxan barmağını daş-kəsəyə vurmamaq üçün yolun kənarında bitən otların üstü ilə gedirdi. S.Şamilov.

daş-kəsəkli
sif. Çoxlu daş və kəsək olan. Daş-kəsəkli torpağı qazımaq mümkün deyil. – Daş-kəsəkli yollarla zülmdən qaçaqaça; Qucağında tək balan, qoca Təbrizə gəldin. S.Rüstəm.

daş-qaş
top. Qiymətli daşlar, cavahirat (brilyant və s.). Səadət xanım Gülnazı ətriyyat və daş-qaş dükanlarını gəzdirdi. M.İbrahimov. Bu sandıqda yüz min dinar bahasında daş-qaş, cavahirat vardır. M.Hüseyn.

daş-qaşlı
sif. Qiymətli daşlarla, cavahiratla bəzədilmiş. Daş-qaşlı qolbaq. – [Zərintac xanım:] Guya ki, dünyanın hansı daş-qaşlı bir tacı bu Müqimciyin çal başından yuvarlanıb göbələk kimi yerə düşübdür! S.Rəhimov.

daş-tərəzi
top. Çəki ləvazimatı (tərəzi və daşları). [Araz dedi:] ..Əli əsə-əsə daş-tərəzi tutan adamın bu sözlərinə inanmaram. A.Şaiq.

daşlı-kəsəkli
bax daş-kəsəkli. O daşlı-kəsəkli boş səhralarda; Çörək də yetirdik boz səhralarda. S.Vurğun. Budur, maşın çətin, daşlı-kəsəkli, sürüşkən dağ yoxuşlarını zorla yuxarı qalxır. M.İbrahimov.

de-fakto
[lat.] Faktik olaraq, felən.

dedi-qodu
is. Bir şəxs və ya şey haqqında adamlar arasında gedən söz-söhbət, danışıq, şayiə. Bununla da Qızıl Arslan ixtilafın həll olunduğunu və dedi-qoduların bitdiyini zənn edərək sevinirdi. M.S.Ordubadi. Bu hadisə bütün məhəllədə dedi-qoduya səbəb oldu. M.Hüseyn.

dedi-qoduçu
sif. Dedi-qodu ilə məşğul olan; sözgəzdirən. Dedi-qoduçu adam.

dedi-qoduçuluq
is. Dedi-qoduçu adamın xasiyyəti, peşəsi.

deyib-danışma
is. Söhbət, söhbət etmə.

deyib-danışmaq
f. Söhbət etmək. Yetişibsən, indən belə yaraşmaz; Yadlar ilə deyib-danışmaq sənə. Q.Zakir. İndiyə kimi Rahimin evi belə şad deyib-danışmaq, oxuyub-gülmək, cavan səsləri eşitməmişdi. S.S.Axundov.

deyib-gülmə
is. Şən bir halda söhbət etmə, şirin söhbət, şənlənmə, sevinmə. İkram .. yoldaşlarının deyib-gülməsində iştirak etmirdi. Ə.Əbülhəsən.

deyib-gülmək
f. Şən bir halda söhbət etmək, şirin söhbət etmək; şənlənmək, sevinmək. İnsan deyib-gülməz vətəndən ayrı. S.Rüstəm. Üzlərdə şənlik, deyib-gülmək, çalıb-çağırmaq həvəsi görünür. Mir Cəlal.

deyib-gülən
f.is. Söhbətcil, şən, ürəyiaçıq (adam). Deyib-gülənlərin bəxtiyar səsi; Aygünün qəlbində dinir tar kimi. S.Vurğun. Qızların da arasında; Az deyildi deyib-gülən. M.Dilbazi.

deyə-gülə
zərf Gülə-gülə, şən bir halda söhbət edə-edə. Əmirxan quş kimi qalxdı ayağa; Dostlar deyə-gülə getdilər bağa. S.Vurğun. Eyvazın manqasındakı oğlan və qızlar deyə-gülə işləyirdilər. Ə.Vəliyev.

deyək ki
(=deyək ) ara söz. Tutaq ki, fərz edək ki, elə bil. Deyək ki, bu gün xəstələndin. [Şamxal] Yaxşı, deyək ki, atam kişidi, gözü qızışıb, bəs bu nə üçün evini-eşiyini buraxıb arvad üstünə gəlib?! İ.Şıxlı.

deyən-gülən
sif. Şən, ürəyiaçıq, zarafatcıl, əhvallı. Deyən-gülən, söhbətcil oğlan.

deşik-deşik
sif. Çox deşiyi olan. Deşikdeşik divar. Deşik-deşik kağız. • Deşikdeşik eləmək – çoxlu deşik açmaq, hər yerini deşmək. Ol siçana çəngini vurdu pişik; Eylədi əndamını deşik-deşik. S.Ə.Şirvani. – Tikan onun [Salatının] bədənini deşik-deşik etmişdi. İ.Şıxlı. Deşik-deşik olmaq – çoxlu deşiklər açılmaq, yırtıq-yırtıq olmaq. [Fərhadın] gözləri sağ qıçına, deşik-deşik olmuş yaşıl mahud şalvarına sataşınca ürəyində qopan ağrı gicgahlarında bənd aldı. Ə.Vəliyev.

didik-didik
sif. Çox didilmiş, hər yeri didilmiş, çox xırdalanmış, tikə-tikə qoparılmış, çox yırtılmış. Didik-didik quyruq. Didik-didik parça. • Didik-didik edilmiş – bax didiklənmiş. Ortalıqda didik-didik edilmiş soyutma toyuq əti vardı. Ə.Əbülhəsən. Didik-didik etmək (eləmək) – didilmiş hala salmaq. Pişik bir tərəfdən, göyərçin bir tərəfdən qarını didik-didik elədilər. (Nağıl). Zamanın bədənini quşlar didik-didik edib qan ilə əlvan etdilər. Çəmənzəminli.

didim-didim
bax. didik-didik. • Didim-didim didmək (etmək eləmək) – didik-didik etmək, tikə-tikə etmək, parçaparça etmək, didib dağıtmaq, didmək. ..Dövlətlə Şahbəy həzrətin qollarını bağladılar və əgər Şahbəy olmasaydı, arvadlar onu didim-didim didərdilər! Ə.Əbülhəsən. // məc. mənada. [Aydın:] Ox, Surxay, şübhə məni öldürür, bütün ürəyimi didim-didim didir. C.Cabbarlı. Evdə xanım Balacayevanın gözətçiliyi, burada da belə iti dırnaqların uzanması onun ürəyini didim-didim elədi. S.Rəhimov.

dil-ağız
is. Üzrxahlıq mahiyyətində olan sözlər. •Dil-ağız etmək (eləmək) – üzrxahlıq mahiyyətində xoş sözlər söyləmək, yaxud xoş sözlər söyləyərək mehribanlıq göstərmək. Bəy gəlinə dil-ağız etdikdən sonra, onun üzünü görmək istərdi. H.Sarabski. Məmməd xan dil-ağız edib tələsməmələrini dedisə də, lakin qonaqlar az sonra durub getdilər. P.Makulu. ‣ Dil-ağıza salmaq – 1) hamıya yaymaq, bildirmək; 2) pisinə danışmaq. Dildə-ağızda gəzmək – bax dilə-ağıza düşmək. Xalçasının şöhrəti; Gəzir dildə-ağızda. M.Seyidzadə. Dildən-ağızdan düşmək (olmaq) – bax dildən düşmək (“dil1 ”də). Dilə-ağıza düşmək – 1) yayılmaq, şöhrətlənmək, dillər əzbəri olmaq. Düşdü şeirlərin dilə-ağıza; Şimşəktək zülmətin qoynundan çaxdın. S.Rüstəm; 2) pisinə danışılmaq, pis cəhətdən məşhur olmaq. Dili(n)-ağzı(n) qurusun! – bax dili qurumaq 2-ci mənada (“dil1 ”də). [Arvad:] Əstəğfürullah, əstəğfürullah, qələt elədim, dilim-ağzım qurusun! Ə.Haqverdiyev. Dilim-ağzım qurusun; Gördüm bir qara qarğa; Qəflətdən bir tərəfdən; Atıldı ortalığa. R.Rza. Dili-ağzı qurumaq – bax dili qurumaq (“dil1 ”də). Bəs indi niyə dilin-ağzın quruyub? M.Rzaquluzadə. Dili-ağzı tutulmaq – nitqi tutulmaq, danışa bilməmək. [Sədr:] Ay hay, mən də deyirəm, yəqin sevincindən dili-ağzı tutulub. M.Rzaquluzadə. Dilini-ağzını bağlamaq – bax dilini bağlamaq (“dil1 ”də). İstədim bir söz deyəm; Dilim-ağzım bağladı. (Bayatı).

dil-diş
top. Ağızdakı dil və dişlər. ‣ Dildə-dişdə dolaşdırmaq – yaymaq, dillərə salmaq. ..Solmaz öz xəstə yatağında belə, Şiraslanı mülahizə edir, onu səsə-küyə salmaq, dildə-dişdə dolaşdırmaq istəmirdi. S.Rəhimov. Dilə-dişə düşmək – ağızlarda danışılmaq, aləmə yayılmaq. Rüstəmin özü də .. Qəhrəmanın özünün də bu qədər dilədişə düşməsindən narahat olurdu. S.Rəhimov. Başmaq məsələsi dilə-dişə düşdü. Mir Cəlal. Dilə-dişə salmaq – ağızlara düşməsinə, aləmə yayılmasına səbəb olmaq, sözsöhbət üçün hədəf etmək, birinin sirrini, sözlərini camaat arasında yaymaq. ..Kişini [Əntərzadəni] dilə-dişə saldılar. Mir Cəlal. Ancaq gəl hələlik bunu dilə-dişə salmayaq. Ə.Sadıq.

dil-dodaq
top. Ağızdakı dil və dodaqlar. ‣ Dil-dodağı kilidlənmək – danışmağa qüdrəti olmamaq, lallaşan kimi olmaq. Əsir dinmir, kilidlənmiş sanki dili-dodağı. Ə.Cəmil. Dil-dodağı qurumaq – 1) bərk susamaq; 2) təəccüb, heyrət içində qalıb danışa bilməmək, mat qalıb söz tapmamaq. Dil-dodağı yanmaq – bax dil-dodağı qurumaq 1-ci mənada. Dil-dodaq açmaq – söz demək, danışmağa başlamaq. Təhrik eyləməsə səba, qönçənin; Ağzı nədir aça dil-dodaq sənə. Q.Zakir. Dil-dodaq gəmirmək, dil-dodağını gəmirmək – bərk acıqlanmaq, qəzəblənmək. Zamanov, Əsgər danışdıqca bərk qızışır, əsəbiləşir və dildodağını gəmirirdi. S.Rəhimov. Məktub oxunub qurtarınca Əzizlə Səməd dil-dodağını gəmirir. Ə.Vəliyev.

dil-dəlalət
bax dəlalət.

dildən-dilə
zərf Ağızdan-ağıza, ağızlardan, camaatın ağzından, başqalarından. Hicran, əgərçi görməmişəm mübtəlaların; Dildən-dilə eşitmiş idim macəraların. S.Ə.Şirvani. • Dildən-dilə düşmək (gəzmək) – ağızlarda danışılmaq, yayılmaq, məşhurlaşmaq, dillərdə dastan olmaq. Dildəndilə düşdü bu fəsanə; Faş oldu bu macəra cəhanə. Füzuli. Mən çəlik ürəkli bir yeni gəncəm: Dildən-dilə düşmüş hekayətim var. M.Müşfiq.

dili-zar
[fars.] klas. şair. Ürəyi dağlı, ürəyi yaralı. Qıldı kənar zülfünü rüxsariyardən; Verdi nəsimi-sübh dili-zardan xəbər. S.Ə.Şirvani. Hər dərdü-qəmin mən çəkirəm, kam alan özgə; Rəhm eyləməsin qoy dili-zarə, özü bilsin. Ə.Vahid.

dilik-dilik
sif. 1. Kənarı diliklər şəklində olan. Kənarı dilik-dilik süfrə. 2. Tikə-tikə, parça-parça. • Dilik-dilik etmək – parça-parça etmək, tikə-tikə etmək. Dilik-dilik olmaq – parçalanmaq, parçaparça olmaq. O, kağızı cırıb atdı, dilik-dilik olan xırdaca kağız parçaları kəpənək kimi havada uçub yerə tökülənə qədər Tərlan kirpiklərini qırpmadı. M.Hüseyn. Dilik-dilik olasan (olsun)! – qarğış ifadəsi. [Fatma xanım:] A qız, sən öyrətmədin gədəni ki, mənə xoruzbeçə desin, a səni görüm dilikdilik olasan! N.Vəzirov.

dilim-dilim
zərf və sif. Dilimlər halında, dilimlər şəklində. Dilim-dilim kəsmək. Dilim-dilim etmək. Qovunu dilim-dilim doğrayıb boşqaba yığmaq. – [Gülsənəm] ..balaca stolun üstünə dilim-dilim doğradığı təndir çörəyi ilə bərabər, yağ, bal və pendir düzmüşdü. M.Hüseyn. Dilim-dilim kəsildi; Taşhavuz qovunları. S.Rüstəm. // Uzun dillər halında yuxarı qalxan. Dilim-dilim alov kimi baxışlardan qəzəb yağır. S.Vurğun. Alov buxağının bacasından dilim-dilim qalxdıqda Qərənfil xala yağı əritmək üçün sapılcanı ocağın üstünə qoydu. Ə.Vəliyev. • Dilim-dilim olmaq – tikə-tikə olmaq. Sonra o, dilim-dilim olmuş yaylığının ucu ilə çuxura düşmüş balaca boz gözlərini sildi. S.Rəhimov. Dilim-dilim olasan, dilimdilim olmuş – qarğış ifadəsi. // Cizgilər, şırımlar, zolaqlar halında olan.

dilli-ağızlı
sif. Şirin danışıqlı, xoş danışan, nəzakətli; dilli (2-ci mənada). İnanırıq, görürük ki, [Həsənağa] çox dilliağızlı gənc olduğu kimi, .. hər bir hərəkətində səmimi olduğunu göstərirdi. M.S.Ordubadi. Yaxşı işləyir, dilli-ağızlıdır, haqqədalətnən baxandır. Mir Cəlal.

dilli-dilavər
bax dilli 2-ci mənada. [Əsmərdə] bir duyğu oyanırdı: Ziba kimi bacarıqlı, dilli-dilavər, zirək bir qız olmaq. S.Hüseyn. Təbabətə aid cihazların adlarını, yerini əzbər bilən, dilli-dilavər bir şəfqət bacısı hazırlaya bilmişdi. M.İbrahimov.

dilli-dilavərlik
is. Dillilik, dilavərlik. Katib, qızın zirək, dilli-dilavərliyi haqqında ilk zənninin doğru olmağından məmnun bir halda .. asfalt yola baxdı. Mir Cəlal.

dilli-feilli
sif. 1. Bax dilli-dilavər. 2. Danışqan və çalışqan.

dilsiz-ağızsız
bax dilsiz 2-ci mənada. ..Dilsiz-ağızsız, fəqir və yazıq anaların südünü əmən balalardan qorxaq, aciz və bacarıqsız nəsil əmələ gələcəkdir. F.Köçərli. Hər kəs [Ənisəni] dilsiz-ağızsız, bacarıqsız bir talibə zənn edirdi. S.Hüseyn. // İs. mənasında. Belə hərc-mərclikdə onun kimi dilsiz-ağızsızlar tələfə gedə bilərlər. S.S.Axundov. // zərf Səssizcə, dinmədən, danışmadan, susaraq. Lal Hüseyn yenə dilsiz-ağızsız oturub kirpik çalmadan baxırdı. M.İbrahimov.

din-iman
is. Din, məzhəb, etiqad. Diniimanı danıb, yoldan azıbdır, babıdır. M.Ə.Sabir. Unutmur Ayişə bir an Osmanı; Bağlıdır Osmana dini-imanı. H.K.Sanılı. // məc. Ən müqəddəs, ən əziz şey haqqında. Koroğlunun din-imanı; Eyvaz, bu gələndir, gələn. “Koroğlu”.

dinamo-maşın
[yun. dynamis və fr. machine] Daimi elektrik cərəyanı hasil edən maşının köhnə adı; elektrik generatoru.

dinc-dinməz
bax dinc 1-ci mənada. Dinc-dinməz adam. Qoyunlar çəməndə dinc-dinməz (z.) otlayır.

dinib-danışmaq
1. Bax dinmək 1-ci mənada. Zınqırovlu faytonda heç kəs dinibdanışmırdı.. S.Rəhimov. [İskəndər] dinibdanışmırdı. M.Hüseyn. 2. İnkar şəklində: dinib-danışmamaq – susmaq, danışmamaq, heç bir söz deməmək, sükut etmək. Niyə dinib-danışmırsan? O, bayaqdan susub, dinib-danışmır.

dir-dirrik
top. bax dirrik2 .

diri-diri
zərf 1. Diri halda, öldürmədən, ölməmiş. Quşu diri-diri tutmaq. – Amma razı olduqda özümü diri-diri od içinə salmış olurdum. T.Ş.Simurq. [Birinci kəndli:] Ay Mirzə, başına dönüm, .. Səfər bəy bizi diridiri qırıb tələf edir.. B.Talıblı. Dini fanatizm nə qədər insan qüvvəsini boğub öldürmüş, diri-diri çürütmüşdür. M.İbrahimov. 2. Lazımınca çeynəmədən. Diri-diri udmaq.

divan-dərə
dan. köhn. bax divan1 . [Aydəmir:] Mən deyirdim, divan-dərə görməmiş qız qapılara düşməsin. C.Cabbarlı. [Qədir:] Divan-dərə qapısı görməmişəm. Birinə güldən ağır söz demirəm. Mir Cəlal. Mən saç-birçəyimi divan-dərə qapısında ağartmışam. Ə.Vəliyev.

diz-dizi
zərf Dizləri üstündə, dizləri üstündə sürünərək. Diz-dizi yerimək. – Uşaqların çoxusu həftələrlə yeriyə bilməzdi, mollaxanadan evlərinə diz-dizi gedərdilər. H.Sarabski.

dizin-dizin
zərf Diz üstə, diz-dizi. • Dizin-dizin sürünmək (süründürmək) – 1) ayaq üstündə dura və ya gedə bilməyib diz üstə sürünmək (süründürmək). Bir ağrı tutdu ki, dizin-dizin sürünüb əlimlə ot yoldum. Ə.Haqverdiyev. Misirli dostlar! Göz dikib torpağınıza qəsbkarlar sizin; Sürünür kölgənizcə əlibıçaqlı dizin-dizin. O.Sarıvəlli. Molla .. şikara yaxınlaşmaq məqsədi ilə dizin-dizin ona, Fatmaya doğru süründü. P.Makulu; 2) qarğış və ya and yerində işlənir. [Nurcahan:] A səni görüm, dizin-dizin sürünəsən! N.Vəzirov. [Mirzə Heydər:] Sənin evində yediyim çörək məni dizin-dizin süründürsün, əgər mən bu barədə qələm çalmışam. Ə.Haqverdiyev.

diş-damaq
is. dilç. Diş və damağın vasitəsilə əmələ gələn (səs və s.). Diş-damaq saitləri.

diş-diş
sif. Dişlər halında olan; üzərində dişlər, çıxıntılar, kərtiklər olan; kərtik-kərtik. Faranın işığı hündür daş hasarın dişdiş divarına toxunub yayıldı. İ.Məlikzadə. • Diş-diş olmaq – dilim-dilim olmaq, diliklənmək, üzərində çoxlu çıxıntı əmələ gəlmək, kələ-kötür olmaq.

dişək-dişək
dişək-dişək etmək – bir şeyin üzərini dişəklə oyuq-oyuq, kələ-kötür etmək.

dolam-dolaşıq
sif. və zərf Tamamilə dolaşıq, çox dolaşıq, anlaşılmaz. Burmabığ rəis boğuq səslə öz qəzasında yaranan mürəkkəb vəziyyətdən dolam-dolaşıq raport verməyə başladı. S.Rəhimov.

dolub-boşalmaq
f. 1. Aramsız surətdə bir şeylə dolmaq və boşalmaq. Şəhərin arvadları dəstə-dəstə hacının böyük bacısı Pərinin evinə dolub-boşalmaqda idilər. Haqverdiyev. Həmin axşam Yunisin evi qonaqlarla dolub-boşaldı. Mir Cəlal. 2. Dərddən, qəmdən, kədərdən ağlamaq dərəcəsinə gəlmək.

domca-çıraq
is. Qaranlıq və sis-dumanlı gecələrdə quş ovlamaq üçün ovçuların işlətdiyi domca, çıraq və zəngdən ibarət ov ləvazimatı.

don juan
[bəzi Qərbi Avropa ədəbi əsərlərinin qəhrəmanı Don Juanın adından] Aşiqanə macəralar düşkünü; arvadbaz, qadın düşkünü.

don kixot
[ispan yazıçısı Servantesin məşhur romanının qəhrəmanı Don Kixotun adından] Qeyri-real, həyata keçirilə bilməyən ideallar uğrunda səmərəsiz mübarizə aparan sadədil xəyalpərəst.

dost-aşna
top. Dostlar, yaxın adamlar, yaxın yoldaşlar. [Rüstəm bəy:] Bir neçə nəfər dost-aşna çağırmışam, indi bu saat gələrlər, oturub söhbət edərik. Ü.Hacıbəyov. Gəmi yükün yan çəkər; Zəli sorar, qan çəkər; Yaxşı gündə dost-aşna; Yaman gündə can çəkər. (Bayatı). [Ceyran xala:] ..Yəqin yoldaşları yaxşı deyil. Dost-aşna adamı düzəldər də, korlayar da. S.Rəhman.

dost-aşnalıq
is. Dostluq, yaxınlıq, dostluq münasibəti.

dost-doğma
bax doğma 2-ci mənada. İndi adlı-sanlı bir həkim onların dəmir sobasının yanında oturub. Özü də Xəlilin dost-doğma əmisi oğlu! İ.Məlikzadə.

dost-düşmən
top. [fars.] Həm xeyirxah olanlar, həm də olmayanlar; həm dost olanlar, həm də dost olmayanlar. [Turxan bəy oğlu Cəmilə acıqlı:] Daha nə olacaq!.. Daha nə olsun ki, dost-düşmən içində bizi yerlərə soxdun. H.Cavid. Yalnız teatr sevgisi onları dost-düşmən yanında xar eləyir, ata-ana yanında başıaşağı edirdi. S.Rəhman.

doğru-dürüst
sif. və zərf Düz, düzgün, həqiqi. [Bəy] elə bilirdi, səndən doğrudürüst adam yoxdur. Ə.Haqverdiyev.

doğub-törəmək
f. Törəyib artmaq.

dua-səna
is. [ər.] bax dua 1-ci mənada. • Dua-səna etmək – bax dua etmək (“dua”da). Şəms padşaha dua-səna edib xəzinənin üstünə gəldi, açarları alıb işə başladı. (Nağıl). Anası uşağı Cavadın qucağından aldıqdan sonra dua-səna etməyə başladı. Ə.Vəliyev.

dum-dum
[coğrafi addan]: Dum-dum gülləsi – ucu küt olub ağır surətdə yaralayan, qəlpələnən güllə.

duman-çiskin
bax duman 1-ci mənada. Hər yeri duman-çiskin qapladı. – Ağ atlı fayton tərpəndi, zınqıldaya-zınqıldaya səs saldı, duman-çiskin içində Cavanşir qəsəbəsindən çıxıb daş yolla yuxarı dartındı. S.Rəhimov.

dumanlı-çiskinli
sif. Çox tutqun, duman və çiskin qaplamış. Dumanlı-çiskinli hava.

duruş-oturuş
is. Hal və hərəkət, hərəkət tərzi; əda. Lakin [Erkək Tükəzbanın] sifətinə bir az yaxından diqqət verəndə və duruşuna-oturuşuna baxanda adama bir növ yapışqanlıq gəlir. B.Talıblı. [Uçitel] gecə kurslarından və kəndə yayılan zümzümələrdən sonra .. Mürsəlin xəbəri olmadan onu gözdən qoymur, oturuşuna-duruşuna fikir verirdi. İ.Şıxlı.

duz-çörək
is. 1. Duz və çörək. Ağsaqqal-cavan, qoca-qarı, gəlin-qız hamı əllərində duz-çörək altdan-yuxarı çıxmağa başladı. Ə.Vəliyev. 2. məc. Yaşama vəsaiti, dolanacaq üçün zəruri olan şeylər; çörək, yemək-içmək. ‣ Duz-çörək basmaq – dostluğa zidd iş görmək, dostluğa xəyanət etmək, sədaqəti pozmaq. Duz-çörək gözündən gəlsin! – qarğış ifadəsi. [Sənəm:] Əlimlə sənə verdiyim duz-çörək sənin gözündən gəlsin! Ə.Haqverdiyev. Duz-çörək haqqı – and ifadəsi. Duz-çörək itirmək – edilən yaxşılıq qarşısında pislik etmək, yaxşılığı yaddan çıxarmaq, vəfasızlıq etmək. Duz-çörək kəsmək (bəzən “bir yerdə”, “bir süfrədə” sözləri ilə) – dostluq etmək. Atan Hacı Cəfər ilə duz-çörək kəsmişəm, özü də çox dindar bir kişidir. S.S.Axundov. Onlar .. bir süfrədə oturub duzçörək kəsmişdilər. S.Rəhimov. [Ballı:] Biz Alxanla .. duz-çörək kəsmişik. İ.Əfəndiyev. Duz-çörək tökmək – bax duz-çörək itirmək. [Hafizə xanım:] Mən duz-çörək tökən adamı saxlamaram. Ə.Haqverdiyev. Duzçörək yemək – bax duz-çörək kəsmək.

dönə-dönə
zərf Dəfələrlə, bir neçə dəfə; təkrar-təkrar. “Cəfa çəkmə, məndən sənə yar olmaz”; Dönə-dönə dedi o dilbər mənə. Q.Zakir. Çıxacaqlar göyləri aşaraq dönə-dönə; Buludların fövqünə. M.Müşfiq. Dilara .. məktubları dönə-dönə oxuyurdu. Ə.Məmmədxanlı.

dör-döşək
is. Yorğan-döşək, yatacaq ləvazimatı. Bir cift yastıq, bir cift mütəkkə, bir cift dör-döşək .. tədarük görüləcəkdir. R.Əfəndiyev.

dörd-beş
say. Dörd, ya beş ədəddən və s.-dən ibarət olan. Biz məktəbdə gündə dördbeş dəfə əllərimizi sabunla yuyuruq. Ə.Haqverdiyev. Onun yanında orta yaşlı iki kişi və dörd-beş yaşlı bir oğlan uşağı vardı. İ.Şıxlı.

dörd-dörd
zərf Hər dəfədə dörd ədəd, yaxud hər dəstədə dörd nəfər olaraq. Əsgərlər dörd-dörd gedirdilər. Dörd-dörd yığmaq.

döy-sındır
zərf dan. Bərk-bərk döyərək, əzişdirərək; döyülmüş halda. Kişini döysındır aparıb qatırlar zindana. “M.N.lətif.”.

döyüş-söyüş
is. Dava-dalaş, döyüşübsöyüşmə, dalaşma.

döş-baş
top. bax döş 1 və 2-ci mənalarda. Döş-başı açıq. Döş-başını örtmək. – Döş-baş .. bilinməsə, gözə dəyməsə, yaxşıdır. Ə.Əbülhəsən.

dü-dü-dü
təql. Toyuq, xoruz və cücələri çağırmaq üçün çıxarılan səs. Ovcumu dən ilə doldurub “dü-dü-dü!” səslədiyim zaman hər yerdə olsalar [toyuq və cücələr] qanad çalıb yanıma gələrdi. A.Şaiq.

dübbi-əkbər
is. [ər.] klas. Böyük ayı bürcü.

dübbi-əsğər
is. [ər.] klas. Kiçik ayı bürcü.

dükan-bazar
is. Dükanlar olan yer, bazar, çarşı. Dükan-bazar bağlanıbdır. – Bir su içim saatda bütün dükan-bazar qaldı başına. “Koroğlu”.

dünya-aləm
bax dünya 2 və 5-ci mənalarda.

dür-düyün
is. Lazım olan xırda-xuruş şeylər.

dür-düyünçə
is. Düyünçə şəklində bağlanmış şeylər. Sonra [Ələmdar] ..gizlətdiyi qızıl dür-düyünçələrini dartışdırıb dəyirmi stolun üstünə tökdü, əsgi-üsgüdən azad etdi. S.Rəhimov.

dürlü-dürlü
sif. Cürbəcür, növbənöv, hər cür, hər növ, müxtəlif. Dürlü-dürlü yeməklər. – Cəmalından sənin hər gecə, ey şah; Düşər yüz min ziyalar dürlü-dürlü. Xətayi. Fələk saldı dürlü-dürlü odlara; Şanşan olmuş, parələnmiş könlümü. M.V.Vidadi.

düyün-düyün
sif. Çoxlu düyünləri olan, düyünlü. Düyün-düyün ağac. Düyün-düyün ip. // Zərf mənasında. Düyün-düyün olmaq.

düz-doğru
zərf Düz, birbaşa, bilavasitə. [Cəmaləddin:] Sən .. qorxulu bir yola, bəlkə də düz-doğru ölümə gedirsən. C.Cabbarlı. Vidalaşıb düz-doğru Sərdarın yanına getdi. M.S.Ordubadi.

düz-dünya
is. 1. Aləm, hər tərəf, hər yer; ucsuz-bucaqsız sahə. ..Düz-dünyanı pambıq başına götürüb. Ə.Haqverdiyev. [Bayram kişi:] Sel gücü də məlumdur, odur, Mingəçevirdə bir dəsgah başlanıb ki, selinsuyun gücü ilə düz-dünyaya işıq və qüvvət verəcək.. M.Rzaquluzadə. Düz-dünya lalə idi. İ.Əfəndiyev. 2. Bax dünya 5-ci mənada. Düz-dünya buraya axışdı. – Sən də düz-dünyanı qoyub, gedib onunla sövdalaşırsan. S.Rəhimov.

düz-düzyana
(=düz-düzünə) zərf Düz, doğru, açıq-açığına, ikiüzlülük etmədən. Düz-düzyana danışmaq.

düz-düzünə
(=düz-düzyana) zərf Düz, doğru, açıq-açığına, ikiüzlülük etmədən. Düz-düzyana danışmaq.

düz-əməlli
zərf və sif. Yaxşı, lazımi qaydada, layiqli surətdə. [Pərzad:] [Qızı] düz-əməlli saxlamırsınız, .. bu nədir, qız mum kimi əriyir. Mir Cəlal. [Turac:] Ey, düz-əməlli danış, ha! İ.Əfəndiyev.

dız-dız
(=dızz) təql. 1. Arıların, çibinlərin, yaxud qaynamaqda olan samovarın çıxardığı səs. 2. Birinə yanıq, acıq verəndə çıxarılan səs. [Qaraca qız:] Dızz, qara köpək, dızz, necəsən, tuta bilmədinmi, – deyə qara köpəyə yanıq verirdi. S.S.Axundov.

dığ-dığ
təql. Qaynayan mayelərin çıxardığı səs.

dədə-baba
is. 1. Ulu babalar, əcdad. Dədə-baba qaydasınca. – Kassirlə dədəbabadan qanbir qohum çıxanlar bir-birinə yapışmışdılar. Mir Cəlal. 2. Dədə-babadan şəklində zərf – babalardan, qədimdən, çox köhnədən. • Dədəbabadan qalma – çox köhnə, qədim. [Hacı Murad:] Yox, onlar da dədə-babadan qalma adətlərdir. S.S.Axundov.

dəf-dumbul
is. Çalğı mənasında.

dəfn-kəfn
[ər.]: dəfn-kəfn etmək köhn. – ölünü kəfənləyib basdırmaq. Comərd dədəsini dəfn-kəfn eləyib basdırdı. (Nağıl).

dəftər-kitab
[ər.] bax. dəftərçərəkə.

dəftər-çərəkə
top. Dəftər və kitabçalar, kağızlar.

dəfə-daraq
is. dan. zar. Ləvazimat, dəsgah (3-cü mənada). Bu iş üçün dəfə-daraq lazım deyil.

dəli-divanə
bax dəli 1 və 4-cü mənalarda. Bu uçan pərvanədir; Qəlbi şanəşanədir; Mən xəbərsiz gəlmişəm; Yar dəlidivanədir. (Bayatı). Bən bir dəli-divanəyəm, gör kim, nə məmur olmuşam. Nəsimi. [1-ci əcinnə:] Budur, neçə vaxtdır xanım bunu gözləyir. Bundan ötrü dəli-divanədir. Ə.Haqverdiyev. • Dəli-divanə etmək – bax dəli etmək (“dəli”də). [Güldəstə:] [Hacını] dəli-divanə edən sənin dövlətindir. N.Vəzirov. Dəli-divanə olmaq – bax dəli olmaq (“dəli”də). Şahsənəm günü o gündən Qərib deyə dəli-divanə olmuşdu. “Aşıq Qərib”. ..Dövlət duması barəsində yazdıqlarınızı oxuyub, inan ki, dəli-divanə oluram. Ü.Hacıbəyov.

dəli-dolu
sif. dan. İntizamsız, danışığını, hərəkətini bilməyən. Dəli-dolu adam. // Dəlibaş. Hirsli, dəli-dolu bir gəncə bənzər; Atalar demişkən, acıqlı mərddir. S.Vurğun.

dəli-qudurmuş
is. Azğın, qudurğan (adam). [Tükəz:] Görəsən, gənə hansı dəliqudurmuşa rast gəldi, tovlayıb at, mal oğurluğuna götürüb getdi. M.F.Axundzadə. Nemət çiynində beşaçılan olduğu halda, bir neçə özü kimi dəli-qudurmuşlarla kəndin içində gəzirdi. S.Hüseyn.

dəlik-deşik
1. sif. Çox deşikli, deşikdeşik. Dəlik-deşik bayraqların rəngi qana boyanmışdır. S.Vurğun. 2. top. Dəliklər, deşiklər. Dəlik-deşiyini tutmaq. – [Heydər bəy:] Əgər yüz min zəhmətlə birisini dağların dəlik-deşiyindən çıxartsan, bir dağarcıq, bir kürkdən başqa əlinə bir zad düşməyəcək. M.F.Axundzadə.

dəlik-deşikli
sif. Dəlik-deşikləri çox olan, başdan-başa deşik olan. Dəlik-deşikli damdan yağış damır.

dəlmə-deşik
top. Öz-özünə açılmış, yaxud süni surətdə əmələ gətirilmiş irilixırdalı deşiklər. Dəlmə-deşiyi tutmaq. // Sif. mənasında. Dəlmə-deşik divar. Dəlmə-deşik yer. – [Umud:] Dədəm axşamlar nahaq təzək yandırır, tay da dəlmə-deşikdəki ağcaqanadları ürküdür, onlar da hirslənib daraşırlar canımıza. İ.Məlikzadə.

dəm-dəsgah
is. 1. Təntənə, büsat, böyük qonaqlıq, məclis və s. [Qələndər:] Bunu, bu dəm-dəsgahı ki başlayırıq ha, mən yatsam, yuxumda da görə bilməzdim. Mir Cəlal. Tələbə adam hansı otaqda dəm-dəsgah düzəldib oğluna belə ad qoya bilərdi? S.Rəhimov. 2. Bir iş görmək üçün düzəldilən qurğular və lazım olan başqa şeylər. Bu dəm-dəsgah nədir?

dəm-dəsgahlı
sif. Təntənəli, təmtəraqlı, büsatlı. [Toy] sazandası, xanəndəsi, plovu, içkisi, məzəsi, cehizi, başlığı öz qaydasında dəm-dəsgahlı bir toydu. Mir Cəlal.

dəmir-beton
is. xüs. 1. Betonla polad armaturun birləşməsindən ibarət çox bərk tikinti materialı. Dəmir-betondan hörülmüş sədd. 2. Sif. mənasında. Həmin materialdan qayrılmış. Dəmir-beton körpü. Dəmir-beton qurğu. – Bolqarıstan hökumətinin hədiyyə olaraq [Üskündə] tikdirdiyi “Universal zal” adlı dəyirmi, dəmir-beton binanın geniş salonunda .. poeziya festivalının son gecəsi oldu. R.Rza.

dəmir-boz
sif. Dəmiri və boz rəngə çalan. Dəmir-boz at.

dəmir-dümür
top. dan. Dəmir parçaları, yaxud dəmirdən qayrılmış şeylər. Əlisa dönüb yavaş-yavaş, dəmir-dümürdən tutatuta qapının ağzına gəldi, salam verdi. S.Rəhimov. Gətirin dəmir-dümürü görək, tez olun! Ə.Əbülhəsən. // Lazımsız dəmir parçaları, dəmir tullantıları.

dəmli-dəsgahlı
dan. bax. dəmdəsgahlı. Dəmli-dəsgahlı otaq. – Bu, qurulu bir imarət idi, .. bərli-bəzəkli, dəmli-dəsgahlı bir ev idi. Mir Cəlal.

dən-düş
is. Keyfiyyətsiz və qarışıq heyvan yemi.

dən-dən
zərf 1. Dənələri ayrı-ayrı duran, bir-birinə qarışmayan (yapışmayan). Plovun düyüsü dən-dən idi. Ə.Vəliyev. 2. Damcı-damcı, gilə-gilə. Şollar suyu çiçək kimi dən-dən olub hovuza tökülür.. Mir Cəlal. Hərdən yağış damcıları axıb dən-dən; Düşür yerə yarpaqların üzərindən. B.Vahabzadə.

dəngil-düngül
sif. dan. Seyrək, aralı. Dəngil-düngül ağaclıq.

dəngil-dəngil
sif. dan. Çoxlu xalları olan, xallı, xal-xal.

dəniz qaranquşu
is. zool. Zirehli kiçik dəniz balığı.

dənə-dənə
sif. Dənələr halında.

dənə-dənəlik
is. Dənələr halında olma.

dərd-bəla
is. [fars.] Dərdə, qayğıya səbəb olan hal; iztirab və əziyyət verən və ya qorxulu hadisə. Dərd-bəladan qurtarmaq. // Xəstəlik mənasında. Yol ötdüm, çıxdım yala; Nahaqdan düşdüm qala; Əyil üzündən öpüm; Candan çıxsın dərd-bəla. (Bayatı).

dərd-dil
is. [fars.] köhn. Ürək dərdi, sirr. Məşədi Qasım mənim qonşumdur, dərddilini mənə söyləyib. C.Məmmədquluzadə.

dərd-hal
(=dərdi-hal) is. [fars. dərd və ər. hal] klas. bax dərd 3-cü mənada. Kənarda durmaqla millətin ehtiyacını və dərd-halını bilmək olmaz. F.Köçərli.

dərd-kədər
bax dərd-qəm.

dərd-möhnət
(=dərdü-möhnət) is. [fars. dərd və ər. möhnət] bax dərd-qəm.

dərd-qüssə
is. [fars. dərd və ər. qüssə] bax dərd-qəm. Laləzar çəmənlərində, soyuq bulaqlarında, layla çalan meşələrində bir qarış yer yoxdur ki, balaların orada şad olub dərd-qüssəyə düçar olmasınlar. N.Vəzirov.

dərd-qüssəli
bax dərd-qəmli.

dərd-qəm
is. [fars.] Qəm, qüssə, kədər. Gülsümün yükü və dərd-qəmi gündəngünə artmaqda idi. Ə.Haqverdiyev.

dərd-qəmli
sif. Qəmli, qüssəli, kədərli.

dərd-sər
(=dərdi-sər) is. [fars.] klas. Başağrısı, əziyyət, narahatlıq; qayğı, qeyd. Ey xuda, kim çəkər axırda gülabın bu gülün; Dərdisər dəfinə aləmdə bu dərman gülüdür. S.Ə.Şirvani. // Dərd-qəm, qayğı, fikir. ..Başıma dolanan, dərd-sərimi dağıdan, viran könlümü gülüstan edən Ruqiyyə idi, Ruqiyyə. A.Divanbəyoğlu. • Dərd(i)-sər çəkmək – narahatçılıq çəkmək, narahat olmaq. Biz almışıq arvad, olaq bəxtəvər; Almamışıq, gündə çəkək dərdi-sər. Ə.Nəzmi. [Çimnaz:] ..Baxanda deyirsən ki, dərd-sər çəkməyir, [Sona] arsızdır... Ə.Əbülhəsən. Dərd(i)sər vermək – başağrısı vermək, əziyyət vermək, narahat etmək. ..Axır bu dəlixana söhbəti nə bir söhbətdi ki, bunun üstə özünüzə də, bizə də bu qədər dərd-sər verirsiniz? C.Məmmədquluzadə. Bir nəfər havadar və qəmxarım yoxdur, yenə sizə ümidvar olub da, dərd-sər verməyə cəsarət edirəm. M.Ə.Sabir.

dərd-ələm
[fars. dərd və ər. ələm] bax dərd-qəm. Həmdəmimdi bu dərdələm: Öz içimdə öz zəlzələm; Ayıqca yatır, ay Allah! M.Araz.

dərd-ələmli
bax dərd-qəmli.

dərd-əzab
is. [fars. dərd və ər. əzab] bax dərd-qəm.

dərd-əzablı
sif. Əziyyətli, əzablı, əzab və əziyyətlə dolu.

dərdi-dil
bax dərd-dil. Qasid gəlcək, dərdi-dilin bilmişəm; Möhnətilə didəm yaşın silmişəm. Aşıq Pəri.

dərdi-hal
(=dərd-hal) is. [fars. dərd və ər. hal] klas. bax dərd 3-cü mənada. Kənarda durmaqla millətin ehtiyacını və dərd-halını bilmək olmaz. F.Köçərli.

dərdi-sər
(=dərd-sər) is. [fars.] klas. Başağrısı, əziyyət, narahatlıq; qayğı, qeyd. Ey xuda, kim çəkər axırda gülabın bu gülün; Dərdisər dəfinə aləmdə bu dərman gülüdür. S.Ə.Şirvani. // Dərd-qəm, qayğı, fikir. ..Başıma dolanan, dərd-sərimi dağıdan, viran könlümü gülüstan edən Ruqiyyə idi, Ruqiyyə. A.Divanbəyoğlu. • Dərd(i)-sər çəkmək – narahatçılıq çəkmək, narahat olmaq. Biz almışıq arvad, olaq bəxtəvər; Almamışıq, gündə çəkək dərdi-sər. Ə.Nəzmi. [Çimnaz:] ..Baxanda deyirsən ki, dərd-sər çəkməyir, [Sona] arsızdır... Ə.Əbülhəsən. Dərd(i)sər vermək – başağrısı vermək, əziyyət vermək, narahat etmək. ..Axır bu dəlixana söhbəti nə bir söhbətdi ki, bunun üstə özünüzə də, bizə də bu qədər dərd-sər verirsiniz? C.Məmmədquluzadə. Bir nəfər havadar və qəmxarım yoxdur, yenə sizə ümidvar olub da, dərd-sər verməyə cəsarət edirəm. M.Ə.Sabir.

dərdsiz-qəmsiz
sif. Dərdi, qayğısı olmayan. Ömrün-günün dərdsiz-qəmsiz deyildi; Çox ananın dərdi sənə deyildi. M.Araz.

dərdü-bəla
bax dərd-bəla. Ey qan olan könül, niyə düşdün bu halə sən? Bais nədir bu dərdü-bəlayə həvaləsən? S.Ə.Şirvani.

dərdü-möhnət
I. (=dərd-möhnət) is. [fars. dərd və ər. möhnət] bax dərd-qəm. II. klas. Ömür keçdi, insaf eylə, sevdiyim; Nə müddətdi dərdü-möhnət çəkirəm. Q.Zakir. Sivayi-dərdü-möhnət fəqr mülkündən xəracim yox. S.Ə.Şirvani.

dərdü-qüssə
klas. bax dərd-qüssə.

dərdü-qəm
bax dərd-qəm. Aləmin dərdü-qəmindən xəbərin yox, Seyyid! Mən ki meyxanəni illərdi pənah eyləmişəm. S.Ə.Şirvani.

dərman-dava
bax dərman-davacat.

dərman-davacat
top. Cürbəcür dərmanlar, davalar. Bir neçəsi də vardı ki, papiros tüstülədir, dərman-davacat iyinə tütün qoxusu da qatırdı. Ə.Əbülhəsən.

dərə-təpə
is. Dərəli-təpəli yer, düz olmayan yer. [Cahangir bəy:] Onda dərətəpələr dolardı qaçaqla. N.Vəzirov. [Kosaoğlu:] Deyəsən, İmran da ona uyub. Öz işgücünü bir yana buraxıb, dərə-təpə gəzir. İ.Şıxlı. ‣ Dərədən-təpədən – oradan-buradan, adda-budda.

dərə-təpəli
sif. Dərə-təpəsi çox olan, düz olmayan. Dərə-təpəli sahələr.

dərə-təpəlik
is. Dərə və təpələr olan yer. Vaxtı ilə çılpaq dərə-təpəlik o yuxarı dağlıq hissə indi gül-çiçəyə bəzənmişdir. (Qəzetlərdən).

dərəli-təpəli
bax. dərə-təpəli. Dərəli-təpəli səhralar. – [Zöhrab] Gözünü Kürə, meşəyə, Ceyran çölün son bahar yaşıllığına bürünmüş dərəli-təpəli çöllərinə zillədi. İ.Şıxlı.

dərəlik-təpəlik
bax dərə-təpəlik.

dəst-paça
is. [fars.] köhn. Təlaşa düşmə, tələsmə, iztirab, çapalama. // Zərf mənasında. Təlaş içində, həyəcanlı bir halda, özünü itirmiş halda. Bu halda qalmaqaldan .. Hatəmxan ağa və Şahbaz bəy yatdıqları damda yuxudan oyanıb dəst-paça, köynəkcək Müsyö Jordanın səsinə yüyürdülər. M.F.Axundzadə. • Dəst-paça olmaq – iztiraba düşmək, əl-ayağa düşmək, təşvişə düşmək, təlaşa düşmək. O teleqramda nə var ki, həzrəti-vala bu cür dəst-paça oldular? P.Makulu.

dəst-xətt
is. [fars. dəst və ər. xətt] 1. Birisinin şəxsən öz əli ilə yazdığı yazı. Sübhanverdizadə öz dəst-xətti ilə yazmağına baxmayaraq, bu kimi müxtəlif bəhanələrlə öz yazdığını pozmağı da bacarırdı. S.Rəhimov. 2. məc. Savad. Üçü də cavab verdilər ki, dəst-xətləri yoxdu. C.Məmmədquluzadə.

dəsti-xətt
bax dəst-xətt.

dəyiş-düyüş
is. dan. Qarşılıqlı dəyişmə, mübadilə, bir şeyi verib başqasını alma. • Dəyiş-düyüş etmək – qarşılıqlı dəyişdirmək, mübadilə etmək. Dəyiş-düyüş salmaq – tay-dəyişik salmaq, yanılaraq birisinin əvəzinə o birisini götürmək. Ayaqqabıları dəyiş-düyüş salmaq.

dəyər-dəyməzinə
zərf Həqiqi qiymətindən, dəyərindən ucuz, hər neçəyə gəldi, heçə-puça. – Sabah Binnət inəyini, ya da danalarını bazara çıxaracaq .. dəyərdəyməzinə satmalı olacaq. İ.Məlikzadə.

el-gün
is. Xalq, camaat, el. El-gün içində biabır olmaq. – Eşq üçün babamı atıb, tərk etmək; Ölümdən yamandır el-gün içində... S.Vurğun.

el-oba
top. Camaat, el, xalq. Əziziyəm, can sənə; Gəl kəsim qurban sənə; Nə sirdir, qalıbdır; El-oba heyran sənə? (Bayatı). Eloba Nəbini öz gözünün didəsi kimi qoruyub saxlasa da, Sarımsaqoğlu kimi şeytan-şuğul bu qızıl vədindən ötrü işə girişirdi. S.Rəhimov.

el-ulus
top. Camaat, xalq, el. Muğana su gəlir, Milə su gəlir; Axışıb öz eli-ulusu gəlir. S.Vurğun. Axşamlar, ay axşamlar; Şamlar yanar axşamlar; El-ulus evdə yatar; Xodək harda axşamlar. (Bayatı).

el-yurd
is. El, vətən. [Babək:] Bizim elimiz-yurdumuz var, anacan, sənin də, mənim də böyük bir anamız var – Vətən! M.Rzaquluzadə.

elmi-fantastik
sif. Elmi əsaslar üzərində qurulmuş fantastikaya aid olan. Elmifantastik roman.

elmi-kütləvi
sif. Elm və texnikanın nailiyyətləri ilə geniş oxucu kütləsini aydın və sadə bir dillə tanış edən. Elmi-kütləvi ədəbiyyat. Elmi-kütləvi mühazirələr.

elmi-nəzəri
sif. Həm elmi, həm nəzəri əhəmiyyəti olan, həm elmi, həm nəzəri mahiyyət daşıyan. Elmi-nəzəri məsələ. Elminəzəri konfrans.

elmi-populyar
bax. elmi-kütləvi.

elmi-texniki
sif. Texniki elmlər sahəsinə aid olan. Elmi-texniki ədəbiyyat.

elmi-tətbiqi
sif. Həm elmi, həm də tətbiqi əhəmiyyəti olan, həm elmdə, həm də praktikada tətbiq oluna bilən. Elmi-tətbiqi nəticə.

elsiz-obasız
sif. Yurdu, məskəni olmayan. Dilənçi Nurəddinin titrəməsini görüb dedi: – Məndən qorxma, oğlum, mən də elsiz-obasız bir dilənçiyəm. S.S.Axundov.

eniş-yoxuş
is. Eniş və yoxuş yer. Yenə könlüm quşu; Dönmüş ovçu tərlana; Duymaz eniş-yoxuşu; Qanad çalır hər yana. A.Şaiq. // Sif. mənasında. ..Ağıryüklü fayton əyri-üyrü və eniş-yoxuş yollara çatdıqda bir döngədə aşıb, oxu və çarxı sındı. S.S.Axundov. // Zərf mənasında. Aşağı-yuxarı, hər tərəf mənasında. O qayıdıb bazara yönəldi. Bazarı eniş-yoxuş gəzdi. S.Rəhimov.

eniş-yoxuşlu
bax. enişli-yoxuşlu. Eniş-yoxuşludur getdiyi yoltək; Bu yolu sinənlə açasan gərək. B.Vahabzadə.

enişli-yoxuşlu
sif. 1. Enişi-yoxuşu çox olan. Enişli-yoxuşlu cığır. Enişli-yoxuşlu yer. Enişli-yoxuşlu yol. 2. məc. Əzablı, əziyyətli; əzabla, çətinliklərlə dolu. Həyat enişli-yoxuşludur.

er-gec
zərf Tez-gec. [Ağsaçlı qadın Səyavuşa:] Quzum! Er-gec parlar adın cahanda; Diz çökərlər sana qarşı hər yanda. H.Cavid.

ev-eşik
is. Ev, ailə, mülk və s.; ümumiyyətlə, evlə bağlı hər şey. Ev-eşiyi əlindən çıxmaq. Ev-eşik düzəltmək. – [Bəkir:] Ev-eşiyimiz bərbad olub, var-yoxumuz əldən gedəndən sonra üzə çıxıb nə edəcəyik? N.Vəzirov. [Hacı Nəsir:] ..Bu gündən bu eveşiyin xanımı sənsən, ancaq səndən təvəqqe edirəm ki, bu oğluma həqiqi analıq edib ürəkdən sevəsən. S.S.Axundov. • Ev-eşik düzəltmək – özü üçün ev və ailə qurmaq. Telli dişi ilə, dırnağı ilə çalışmış, axır İslam üçün əməlli-başlı bir ev-eşik düzəltmişdi. S.Hüseyn. Ev-eşik sahibi (yiyəsi) olmaq – bax. ev olmaq, ev yiyəsi olmaq (“ev”də). [Cahan xala:] Neçə vaxtdır ki, mən sənə deyirəm: – Əsgər, gəl evlən, ev-eşik yiyəsi ol, oğul-uşaq sahibi ol. Ü.Hacıbəyov. Gülarə ilə evlənmək, bir neçə müddətdən sonra oğuluşaq atası və ev-eşik sahibi olmaq fikri onun beynindən bir an çıxmırdı. Ə.Vəliyev.

evcik-evcik
is. Uşaqların qumdan, torpaqdan evciklər düzəldib oynadıqları oyun. [Sabir:] Mən həmişə onlara baxıram, bağımızda qumdan dam tikirəm, evcik-evcik oynayıram. S.Rəhimov.

evli-eşikli
1. sif. Ailəsi, evi, dirriyi olan. Evli-eşikli kişi. Evli-eşikli olmaq. – [Xınalıq] kəndinin çox dəcəlləri gözümüzün qabağında böyüyüb, evli-eşikli (z.) kişi olub. R.Rza. [Kosaoğlu:] Ay Nəsib, sən də lap gülməli adamsan. Bu sözləri bir evlieşikli, arvadlı-uşaqlı adam desəydi, dərd yarı idi. İ.Şıxlı. 2. top. Bütün ailə birlikdə, bir yerdə, hamılıqla. [Səfi:] Atam-anam sənə qurban olsun, padşah! Keşiş budur, üç aydır ki, evlieşikli bu vilayətdən qaçıbdır. Ü.Hacıbəyov.

evsiz-eşiksiz
sif. Yaşayacaq yeri; evi, ailəsi olmayan. [Nazlı:] Təngə gəlmişəm. Adam evsiz-eşiksiz, onun-bunun küncündə nə qədər yaşayar? İ.Məlikzadə.

ey-hay
bax. ay-hay. O dedi: – Ey-hay, hara gedirəm, mənim qardaşım bura gəlib. (Nağıl).

eyvah ki
(=eyvah) nida. Əfsus, heyhat, heyif (ki). Fərat aşdı başımdan və leyk mən təşnə; Yaxıbdır odlara, eyvah, aşiqanə məni. S.Ə.Şirvani. [Orxan:] Od-alov saçmadan qəhrəman Səlim; Eyvah, demək, son nəfəsimdir mənim. H.Cavid.

eyş-işrət
is. bax. eyş (bəzən “və” bağlayıcısı ilə). Eyş-işrət məclisi. Eyşişrətdən başı ayılmır. – Güldü gül, açıldı nərgis, lalə doldu jalədən; Ey, xoş ol kim, eyşü-işrət etməyə əsbabı var. Füzuli. Naməlsəm məhəlləsinin camaatı ata-babadan yerli, tavanalı olub, günlərini müttəsil eyş və işrətdə keçirən bir xalq idi. N.Nərimanov. Nə qədər əlində dövlət var idisə, Əmiraslan Gülpəriyə yaxın durmurdu. Amma elə ki varyoxunun hamısı eyş-işrətə qoyulub puç oldu, Gülpərini almaq fikrinə düşdü. S.S.Axundov.

eyş-işrətli
sif. Eyş-işrət olan, kef çəkilən. Eyş-işrətli məclis.

eşim-eşim
sif. Buruq-buruq, buruq, burum-burum. Eşim-eşim dağ yolu.

eşmə-eşmə
bax. eşim-eşim. Nəbinin bığları eşmə-eşmədir; Papağı güllədən deşmə-deşmədir. “Qaçaq Nəbi”.

fabrik-mətbəx
[lat. fabrica və ər. mətbəx] Mexaniki üsulla çoxlu yemək hazırlanan iri ictimai iaşə müəssisəsi. Qabaqcıl fabrik-mətbəx. Bakıda ilk fabrikmətbəx 1930-cu ildə işə salınmışdır.

fağır-füqəra
top. [ər.] Cəmiyyətin aşağı, yoxsul təbəqələri, varı olmayanlar, kasıblar, yoxsullar. Qoçular, quldurlar qatar taxırlar; Fağır-füqəraya yan-yan baxırlar. Aşıq Ələsgər. [Hacı:] Fağır-füqəraya əl tutmuşam. Mir Cəlal.

fikir-xəyal
is. [ər.] bax. fikir. [Ataş Mürsələ:] Mən qorxuram, biz tətili qurtarandan sonra da sən fikir-xəyaldan aralanmayasan. Ə.Vəliyev. Ümid başını aşağı salıb fikir-xəyalı ilə əlləşirdi. B.Bayramov.

fin-uqor
:Fin-uqor dilləri dilç. – başlıca olaraq Mərkəzi və Şərqi Avropada və Asiyanın şimal-qərbində yaşayan xalqların (macarların, finlərin, karellərin, estonların, xantların, mansilərin, saamların, komilərin və bəzi başqa xalqların) danışdığı dil qrupu; uqor-fin dilləri. Fin-uqor dilləri Ural dillərinin iki qolundan biridir.

fitnə-fəsad
is. [ər.] bax. fitnə 1-ci mənada. Araya fitnə-fəsad salmaq. – Biri də çolaq Məcid özüdür. Çox fitnə-fəsad sevən adamdır. B.Talıblı. [Saray vəziri] öz xeyri üçün məmləkətdə fitnə-fəsad qalmırdı ki, törətməsin. M.İbrahimov.

fitrə-zəkat
top. [ər.] Fitrə və zəkat. Sonra bu həyətin seyidləri bir müddət də fitrə-zəkatla dolandılar. H.Seyidbəyli.

füqərayi-kasibə
is. [ər.] 1917-ci il inqilabından qabaq və inqilabın ilk illərində “proletariat” mənasında işlədilmiş ifadə. [İlyas:] Nə istəyirsən, ana, indi bütün elmin qapıları füqərayi-kasibə balalarının üzünə açıqdır. S.Rəhimov.

fərli-başlı
bax. ağıllı-başlı 1-ci mənada. Fərli-başlı geyim. - Bayılın neft verən mədəni, düzdür, çoxdur; Fərli-başlı ora ki getməyə bir yol yoxdur. Ə.Vahid.

gah-gah
bax. gahbagah. Bilmişəm bulmaq vüsalın, leyk bir ümmid ilə; Gahgah öz xatiri-naşadımı şad eylərəm. Füzuli. [Dərviş:] Malların gövşəyi, atların nəriltisi, gah-gah da itlərin mırıltısı qulağıma gəlirdi. A.Divanbəyoğlu. Səni bu cür böyüdənin dolanam başına gərək; Gah-gah əllərindən öpəm, gah-gah ətəyindən tutam. Şəhriyar.

gah-gahı
bax. gah-gah. Əziziyəm, külahı; Götür başdan külahı; Oğul, böyüyəndə sal; Məni yada gah-gahı. (Bayatı). Unutmayın aşığı; Yada salın gah-gahı. Sarı Aşıq.

gahı-gahı
bax. gah-gah. Ey sevdiyim, qaydasıdır qızların; Gahı-gahı bu söz atmaq nədəndir. Qurbani. Demirəm oynasın ta axşamadək; Gah otursun, gahı-gahı oynasın. Q.Zakir.

gec-tez
zərf Tez olmasa da, mütləq bir vaxt olacaq, bir gün, nə vaxt olursa olsun; labüddən. Gec-tez rastlaşmaq. – Düşmənlə gec-tez qarşı-qarşıya gəlmək, məsələni həll etmək lazımdır. M.S.Ordubadi. [Anam] gectez [toyuqlara] bir bəla yetişəcəyini bilirdi. A.Şaiq. • Geci-tezi olmaq – bir işin, hadisənin və s. tez və ya mütləq baş verəcəyini bildirir. İşin geci-tezi var.

gecdən-gec
zərf Çox gec, lap gec. [Qərənfil xalanın] gecdən-gec gözünə yuxu getdi. Ə.Vəliyev. ..[Yusif] gecdən-gec dilləndi: – Dedi-qodu yaymaq Qaradonlunun köhnə peşəsidi. İ.Hüseynov.

gecə-gündüz
1. is. Gecə-gündüzün davam etdiyi 24 saat müddət. Nə qədər gecəgündüz; Bu sayaq gəlib keçmiş. R.Rza. 2. zərf Daim, həmişə; bütün günü və gecəni, vaxt bilmədən. Gecə-gündüz işləmək. Gecə-gündüz çalışmaq. – Sənsiz füzun olur gecə-gündüz fəlakətim; Səbrim tükəndi, yox qəmi-hicranə taqətim. H.Cavid. [Nadir] yorulmaq bilməyib gecə-gündüz buruqların üstündə duraraq sərəncam verərdi. B.Talıblı. [Mərcanov:] Gecə-gündüz vaxt-bivaxt çalışırlar. H.Nəzərli. 3. is. dan. köhn. Keçmişdə qadın paltarı tikilən bir ipək parçanın adı. Gecə-gündüzdən paltar geymək. ‣ Gecəsi-gündüzü olmamaq – gecəgündüz bilmədən işləmək, çalışmaq rahatlıq bilməmək. Tağlar məhsul tökəndə, kişinin gecəsi-gündüzü olmaz(dı).. Mir Cəlal.

gecə-gündüzlü
bax. gecəli-gündüzlü.

gecə-gündüzlük
sif. Adətən saylarla: bir gecə-gündüzlük – bir gecə-gündüz müddətində olan, bir gecə-gündüzə bəs edən. Bir gecə-gündüzlük odun.

gecəli-gündüzlü
zərf Gecə və gündüz, daim. Gecəli-gündüzlü işləmək. – Şərəfoğlu özü xahiş edib [Rüstəmi] hissəsinə keçirdi, iki il gecəli-gündüzlü bir yerdə oldular. M.İbrahimov. Buna görə də kombaynçılar şirin yuxularına xələl qataraq, gecəli-gündüzlü sükanın dalından çəkilmirdilər. Q.İlkin.

gedib-gəlmə
“Gedib-gəlmək”dən f.is.

gedib-gəlmək
f. 1. Bir yerdən başqa yerə hərəkət etmək (bir istiqamətdə olan hərəkətin təkrar etdiyini və müxtəlif vaxtlarda cərəyan etdiyini göstərir). Bu otağa keçən adam həyətdən gedib-gələ bilərdi. S.Hüseyn. Sərxan tez-tez qəza mərkəzinə gedib-gəlirdi. M.Hüseyn. 2. məc. Əlaqəsini, dostluğunu davam etdirmək. Daha onlara gedib-gəlmir. 3. məc. Ölüb-dirilmək. Hər adam neçə kərə dirili, dünyaya gəlib; Bu gedib-gəlməyin olmazmı məgər payanı? S.Ə.Şirvani.

gediş-gəliş
is. 1. Müxtəlif istiqamətdə hərəkət etmə, gedib-gəlmə. Gediş-gəliş azalmışdı. – Gediş-gəliş çox az idi. S.Hüseyn. Artıq qaş qaralırdı. Küçələrdə gediş-gəliş azalırdı. S.Vəliyev. Dumana görə yolda gediş-gəliş də kəsilmişdi. B.Bayramov. 2. məc. Münasibət, əlaqə. Qonşu ilə gedişgəlişi kəsmək. – ..Müsəlman içində əgər birinin bir böyük ilə münasibəti, gediş-gəlişi və dostluğu olmadı, onu saymırlar.. C.Məmmədquluzadə. 3. məc. Canlanma, səs-küy, hərəkət. [Çopo:] Həyətdə bir gediş-gəliş vardı. Çəmənzəminli.

gedən-gələn
is. Yoldan ötən hər bir şəxs, hər kəs, hər adam. [Arvad] gedəndəngələndən ərini soruşurdu. Mir Cəlal.

gedər-gəlməz
is. Qayıtması mümkün olmayan yer; ölüm. Vücudu iki qara qəpiyə dəyməz, amma gül təki oğlanları dalbadal ləkələyib, bir-bir gedər-gəlməzə yolladılar. M.Hüseyn. [Nəbi:] Bu qoca aynalı gəlməsin gözə; Çoxunu göndərdi gedər-gəlməzə. S.Rüstəm. // Məc. mənada. Cavan gəlin, dul gəlin; Ollam sənə qul, gəlin; Bu yol gedərgəlməzdir; Gəl, gözlərəm yol, gəlin. (Bayatı). [Murtuz:] O dağın döşündə bir mağara var. Adına gedər-gəlməz deyərlər. Q.İlkin. // məc. Sürgün mənasında. İş kəsib, ömürlük göndərdilər gedər-gəlməzə. Ə.Sadıq.

gen-bol
sif. 1. Çox geniş, çox böyük,

gen-bolluq
is. Firavanlıq, rifah, bolluq. Gen-bolluq içində yaşamaq.

general-qubernator
[lat.] 1917-ci il inqilabından əvvəl Rusiyada və bəzi ölkələrdə: bir və ya bir neçə quberniyanın yüksək hərbi-inzibati hüquqlara malik rəisi. [Nəbi:] Min atlı göndərib dağlara sarı; Tiflisin general-qubernatoru. S.Rüstəm. Biz İran əyalətlərindən birisində general-qubernatorla söhbət edərkən o, əyalət haqqında bizim təəssüratımızı soruşdu. M.İbrahimov. neral-qubernator vəzifəsi. Camaat ona [Xudadat bəyə] Gəncə general-qubernatorluğunu təklif edəndə uzun müddət razı olmamış, “mən həkiməm” – demişdi. İ.Şıxlı. 2. 1917-ci il inqilabından əvvəl Rusiyada: general-qubernatorun idarə etdiyi inzibatiərazi vahidi.

general-qubernatorluq
is. 1. Gerahat. Gen-bol yer. Gen-bol ev. – Ağalıq evi təzə qayda ilə tikilmiş, iki mərtəbə gen-bol bir imarət idi. S.S.Axundov. Otaq çox genboldu, həyətə və balkona açılan qapıları vardır. Ə.Vəliyev. 2. bax. gen1 1-ci mənada. Gen-bol paltar. – Dursun .. gen-bol çit donunu geydi. Ə.Əbülhəsən. 3. məc. Yaxşı, firavan, ehtiyacsız, rifah içində. Gen-bol (z.) yaşamaq. Gen-bol həyat.

get-gəl
is. Bir yerə çox gedib-gəlmə. [Laçın] uzun get-gəllərdən usandı.. M.Hüseyn. Bu get-gəllər bazarına dəvədi dünya.. M.Araz. ‣ Get-gələ salmaq – işini qəsdən uzatmaq, yubatmaq, süründürməyə salmaq, işinin dalınca daim gedib-gəlməyə məcbur etmək. Yusifi bir həftə idi get-gələ salmışdılar.

geyib-kecinmə
“Geyib-kecinmək”dən f.is.

geyib-kecinmək
bax. geyinibkecinmək.

geyim-kecim
is. Üst-baş, paltar. // Geyinmək tərzi. Geyim-keciminə fikir vermək. – Aran yerindən gəlmiş adamlar öz səliqəsahmanı, geyim-kecimi ilə dərhal fərqlənirdilər. B.Bayramov.

geyim-kecimli
bax. geyimli-kecimli.

geyimli-kecimli
sif. Yaxşı, gözəl, səliqəli geyinmiş. Geyinib-kecinmiş; geyimlikecimli qız. – Salonun ortasında geniş açılmış yemək masasının ətrafında oturmuş geyimlikecimli xanımlar əl çaldılar. M.İbrahimov. Ələddin əlində gül dəstəsi olan belə geyimlikecimli qadından şübhələnmir. H.Seyidbəyli.

geyindirib-kecindirmə
“Geyindiribkecindirmək”dən. is.

geyindirib-kecindirmək
f. Birini yaxşı-yaxşı geyindirmək, bəzəndirmək. Gəlini geyindirib-kecindirdilər. Uşağı geyindirib-kecindirmək. – ..Onu geyindirib-kecindirib məclisə gətirmişdilər. Ə.Məmmədxanlı.

geyinib-kecinmiş
f.sif. Yaxşı-yaxşı, səliqə ilə geyinmiş, geyinib-bəzənmiş.

geyinib-kecinmə
“Geyinib-kecinmək”dən f.is.

geyinib-kecinmək
f. Yaxşı-yaxşı geyinmək, bəzək şeyləri taxmaq, bəzənmək. Qız geyinib-kecinib Məlik Düçara dedi.. (Nağıl). Geyinirik-kecinirik yurdumuzun varından; Ellər açır süfrəsini öz bağının barından. S.Vurğun. [Şahnigar xanım] geyinibkecindi, hətta Kürə suya gedəndə də özünü daş-qaşla bəzədi. İ.Şıxlı.

gic-gic
zərf Gic kimi, axmaqcasına, sarsaq-sarsaq, mənasız olaraq. Gic-gic gülmək. – [Sitarə Gülzara:] Bəsdir, bəsdir. Yenə gic-gic danışma. C.Cabbarlı. [Fatma:] Gicgic danışma, özün bilirsən ki, o, birinci dərəcəli şoferdir. S.Vəliyev.

gildir-gildir
zərf Gilə-gilə, damcıdamcı, dənə-dənə (göz yaşı haqqında). Gildir-gildir yaş tökmək. Gildir-gildir ağlamaq. – Tökərək gözlərindən gildirgildir yağışlar; Məni qurtar, deyirdi, o yalvaran baxışlar. S.Rüstəm. Kişi əməllibaşlı ürəkdən ağlayır, gildir-gildir göz yaşı tökürdü. İ.Hüseynov.

giley-güzar
bax. giley. [Fazil:] Abbas, genə səndən yana giley-güzar eşidirəm, genə səndən şikayətlər qulağıma çatır. C.Məmmədquluzadə. Çimnaz xalanın giley-güzarı [Xəlilin] könlünə toxunmadı. M.Hüseyn. Giley-güzar beynimizi dəlməsin; Gəlin, dostlar, məhəbbətdən danışaq. R.Rza.

giley-güzarlıq
is. Narazılıq, şikayət. [Mürşid:] Sadıq, bizim arvad məndən çox giley-güzarlıq elədi? S.Rəhman.

giley-küsü
bax. giley-güzar. Danışdıqca Zeynəbin səsi titrəyirdi, bu titrəyişdə həm dərin bir iztirab, həm də incə gileyküsü vardı. M.İbrahimov.

giley-küsülük
bax. giley-güzarlıq.

gilə-gilə
zərf Damcı-damcı, damladamla. Su gəlir gilə-gilə; Bülbüllər gəlir dilə; Yarımı bağda gördüm; Batıbdır qızılgülə. (Bayatı). Mum əriyir, gilə-gilə axır aşağı; Şam ağlayır həzin-həzin, sakit yaş axır. R.Rza.

girdim-girdim
bax. gildir-gildir. Gözlərinin yaşı girdim-girdim yanağından süzülən Mayanın əllərini Pərşan ovcunda sıxıb oxşayır.. M.İbrahimov.

girinti-çıxıntı
is. Səthin düz olmaması, hündür və batıq olması.

girinti-çıxıntılı
(=girintili-çıxıntılı) sif. Girintisi və çıxıntısı olan, səthi, yaxud kənarları düz olmayan, qalxıq və batıq olan. Qabın girintiliçıxıntılı kənarı. – Silab qayanın girintiliçıxıntılı yerləri ilə aşağı enməyə başladı. S.Vəliyev.

girintili-çıxıntılı
(=girinti-çıxıntılı) sif. Girintisi və çıxıntısı olan, səthi, yaxud kənarları düz olmayan, qalxıq və batıq olan. Qabın girintiliçıxıntılı kənarı. – Silab qayanın girintiliçıxıntılı yerləri ilə aşağı enməyə başladı. S.Vəliyev.

girvənkə-tərəzi
top. Tərəzi və çəki daşları bir yerdə. Arşın, girvənkə-tərəzi yenə möhkəm işə düşmüşdü. S.Vurğun. sızlayan, ağlağan, ağlar. Qan yaşım qılmaz vəfa, giryan gözüm israfına; Bunca kim, hərdəm cigər qanından imdad eylərəm. Füzuli. • Giryan etmək (eləmək) – ağlatmaq, sızıldatmaq, gözü yaşlı etmək. Bir günüm sənsiz əgər keçsə min əfğan edərəm; Səndən ötrü bütün övladımı giryan edərəm. M.Ə.Sabir. Giryan olmaq (bəzən “gözü”, “didəsi” sözləri ilə) – ağlamaq, göz yaşı tökmək. Olduqca əlində oldu xəndan; Düşdükcə əlindən oldu giryan. Füzuli. Dərdindən didəsi giryan olmuşam.. M.P.Vaqif. Ey dərbədər gəzib ürəyi qan olan çocuq! Bir loğma nan üçün gözü giryan olan çocuq! M.Ə.Sabir.

girəm ki
(=girəm) ara s. [fars.] köhn. Tutaq, tutaq ki, deyək ki. Girəm ki, yaxşı elədilər yığmadılar, Allah atalarına rəhmət eləsin.. C.Məmmədquluzadə.

gum-gum
təql. Bir şey düşərək bir yerə dəydikdə hasil olan boğuq səs. Gum-gum gumbuldamaq. – ..Yağmur alaçığın keçələrini gum-gum qamçılayırdı. A.Şaiq. bax. gum-gum. Gumur-gumur gumurlanmaq.

gup-gup
təql. 1. Ayağın yerə tez-tez dəyməsindən hasil olan səs. Bir fincan çay içəriçməz pilləkənləri gup-gup başıaşağı endim. A.Şaiq. 2. Ürək döyüntüsünün səsi. Ürəyi gupgup döyünür. – Gup-gup döyünüb darıldı bağrım! M.Ə.Sabir.

gurultu-nərilti
is. Çox bərk səsküy, gurultu. Çayın tərpətdiyi qayalar toqquşur, gurultu-nərilti qoparırdı. B.Bayramov.

gurultu-patıltı
bax. gurultu-nərilti. Günlərin birində qonşumgildən gurultupatıltı eşitdim. S.Rüstəm.

guya ki
(=guya) bağl. Sanki, elə bil. Guya bilmirsən. – ..Axurun içində guya ki, fənə bürünmüş bir şey naçalnikin gözünə sataşdı. C.Məmmədquluzadə. Mirzə Mustafa cəsarətlə gəlib onun qabağında əyləşdi, guya ki, heç naməhrəm deyil. E.Sultanov. [Yusif:] ..Guya Gülgəz bacı Gülbənizə deyib ki, mənim ər evində oturmağım axırsız şeydir. İ.Hüseynov.

göl-göl
zərf Bəzi yerlər quru, bəzi yerlər su ilə dolu halda, su yığınları şəklində. Axan çay göl-göl olub burulur və sonra yenə açılıb gedirdi. S.Rəhimov. // Məc. mənada. Göl-göl olub sirişkim, gülzar olub kənarım; Mən neyləyim baharı, ya bağü laləzarı. S.Ə.Şirvani.

göl-göyərtilik
bax. göyərtilik. [Şiraslan düşünürdü:] ..Bu qaynar çeşmələr .. yollar üzərinə gətirilərsə, onlar göy-göyərtilik içərisindən ağara-ağara axar(dı)... S.Rəhimov.

gör-götür
is. Gördüyü, həyatında rast gəldiyi müsbət şeyləri mənimsəmə, öyrənmə; təcrübə qazanma. Kiri, kiri, dünya görgötürdür. Mir Cəlal.

görməz-bilməz
zərf Görmədən, yaxşı tanımadan, öyrənmədən. [Mərcan bəy:] Əlbəttə, insan gərək arvada əvvəlcə aşiq ola, sonra ala. Yoxsa görməz-bilməz alırıq, sonra da peşman olub qovuruq. Ü.Hacıbəyov.

götür-qoy
is. Mülahizə, fikir, məsləhət, müzakirə. Bir çox götür-qoydan sonra qızlar səpini qurtaran kimi Xanpərinin sahəsinə getməyi qərara aldılar. Ə.Vəliyev. Bütün bu tərəddüdlər və götür-qoylardan bezikən Sona, çarşabına bürünüb həyətdən çıxdı. Ə.Əbülhəsən. Nəcəfalıgildə götür-qoy uzun çəkdi. B.Bayramov. ‣ Götür-qoy etmək (eləmək) – mülahizə etmək, ətraflı fikirləşmək, müzakirə etmək, ölçüb-biçmək. Biz çox götür-qoy etdikdən sonra yenə də onun evinə girməyi, hərgah müqavimət göstərərsə edam etməyi qərara almışdıq. M.S.Ordubadi. Kosa çox götür-qoy etdikdən sonra .. qara qıfılı qapıya bənd etmiş və yollanıb kəndə getmişdi. S.Rəhimov. Bütün əhvalatı o dönə-dönə; Götür-qoy eləyir bir də dərindən. B.Vahabzadə.

göy-dəmir
sif. Tünd kül rəngində olan, dərisi göy və üstündə ağ xalları olan (at haqqında). Göy-dəmir madyan. GÖYDƏNDÜŞMƏ, f.sif. Təsadüfi, gözlənilməz, təsadüfən ələ düşmüş. [Soltan bəy:] Arvad əlimə göydəndüşmüş kimi olmuşdu. Ü.Hacıbəyov. Nanə Hünərin bu göydəndüşmə sualına cavab verməkdə çətinlik çəkdi. Mir Cəlal.

göy-göyərti
top. bax. göyərti1. Göygöyərti əkmək. Göy-göyərti almaq. – Həyətlərdə ağac-uğac, göy-göyərti nədir, içməyə su da yoxdur. M.Rzaquluzadə. Firəngiz göygöyərti ilə toyuq ətini iştaha ilə yedi. B.Bayramov.

göy-yaşıl
sif. Göylə yaşıl arasında olan, həm göyə, həm də yaşıla çalan. Göy-yaşıl parça.

göz-göz
sif. və zərf 1. Çoxlu gözləri, dəlikləri olan; deşik-deşik. • Göz-göz etmək – çoxlu dəliklər açmaq, deşik-deşik etmək. Güllə ilə nişangahı göz-göz etmək. Göz-göz olmaq – deşik-deşik olmaq, çoxlu dəliklər əmələ gəlmək. Su gəldi, eşil, dağlar; Ömürdür beş il, dağlar; Səndə düşmən izi var; Göz-göz ol, deşil, dağlar. (Bayatı). 2. Üzərində dairə şəklində gülləri, naxışları olan. Göz-göz parça. ‣ Göz-göz eləmək – fürsət tapıb bir iş görmək. Haqnəzər yenə də göz-göz eləyib, daşı kənara atdı.. (Nağıl).

göz-gözə
zərf 1. Üzbəüz, üz-üzə, qabaq-qabağa, qarşı-qarşıya. ..Məni nahar yeməyinə saxlamaq istədisə də, mən casuslarla göz-gözə oturub nahar etmək istəmədim. M.S.Ordubadi. Kamal təyyarəni döndərib faşist quzğunu ilə üz-üzə, göz-gözə gəlməyi qət etmişdi. M.Rzaquluzadə. 2. məc. Aşkar, açıq-aydın, açıq-açığına. Dəhənin dilbərimin çeşməyi-heyvan dedilər; Kim inanar bu sözə, göz-gözə böhtan dedilər. S.Ə.Şirvani. ‣ Göz-gözə vuraraq (vurub) – xəlvəti, gizlincə, başqaları görmədən. İki gündən bir Tutu su gətirmək bəhanəsilə bulağa gedir, göz-gözə vuraraq adamlardan oğurlanıb birbaş Mürsəlin yanına gəlir. Ə.Vəliyev.

göz-qaş
top. Gözlər və qaşlar bir yerdə. Göz-qaşı qara qız. – Dağların başı qardır; Üstündə daşı vardır; Burdan keçən gözəlin; Əcəb göz-qaşı vardır. (Bayatı). [Qurban:] Mən kimdən əskiyəm? Bu mənim qəddü qamətim, bu mənim göz-qaşım. Ə.Haqverdiyev. • Göz-qaş atmaq – bax. gözqaş etmək (eləmək). Hər gün bir “afətə” göz-qaş atdı o; Mənsəbin gücünə at oynatdı o.. B.Vahabzadə. Göz-qaş etmək (eləmək) – göz və qaşlarının hərəkətilə işarə etmək, bildirmək, xəbər vermək. [Nazlı:] Bizdə belədir. Elə ki oğlan ürəyinə yatdı, əvvəlcə ona göz-qaş elə. Ə.Məmmədxanlı. [Rəşid:] Anam mənə göz-qaş eləyib, çardağın dalına çağırdı. İ.Hüseynov. Göz-qaşını oynatmaq – gözlərini, qaşlarını, üz əzələlərini tərpədərək ədabazlıq etmək, oyun çıxartmaq.

göz-qulaq
göz-qulaq olmaq – muğayat olmaq, nəzarət etmək, baxmaq, gözdən qoymamaq. Uşaqdan göz-qulaq ol. – [Hacı Murad:] Sənin [işin] odur ki, göz-qulaq olasan, o nökər şeydən-zaddan oğurlamasın. S.S.Axundov. [Qurban:] Yaz ki, Anaxanımın, Məmişin gözlərindən mənim əvəzində öpsün və onlardan göz-qulaq olsun. A.Şaiq. [Professor:] Elədir, [fotoqrafın] üstündə göz-qulaq olmalıyıq. Q.İlkin. Göz(də)qulaqda olmaq – bütün diqqətilə baxmaq, ayıq olmaq, gözdən qaçırmamaq. [Pəri:] İndi mən gərək həmişə gözdə-qulaqda olam. Ə.Məmmədxanlı. Teymur həmişə gözdəqulaqda olur, elə bil nə isə axtarırdı. H.Seyidbəyli.

gözəl-göyçək
bax. gözəl 1-ci mənada. Gözəl-göyçək qız. Gözəl-göyçək uşaq. – [Hacı Murad:] ..Bir gözəl-göyçək qız al, gətir qoy evinə.. S.S.Axundov. [Sultan bəy:] Qudurğan oğlu qudurğan, bir dul xalasının əvəzində gözəl-göyçək qızımı istəyir. Ü.Hacıbəyov.

gözəl-gözəl
sif. Gözəl (adətən çoxluq bildirir). Gözəl-gözəl evlər. Gözəl-gözəl şeylər. – Gözəl-gözəl xanımlar əfsərlər ilə qolqola verib gəzirdilər. Ə.Haqverdiyev. Bal arısı dilində; Gözəl-gözəl nəğmələr; Çəmənləri dolaşıb; Gül tozları yığardı. M.Dilbazi.

güc-bəla
zərf Çox çətinliklə, böyük əziyyətlə; zorla. Güc-bəla onları gətirib yola; Deyirəm: – Adıma vurmayın ləkə! S.Rüstəm. ..Sarı keçi bir günü acgöz-acgöz çox yaman tıxdı, güc-bəla evə döndü. S.Rəhimov.

gül-gül
sif. Üzərində gül şəkilləri olan; güllü. Gül-gül yaylıq.

gül-çiçək
top. Gül və çiçəklər. Yaz kimi qoynunu açsın gələcək; Yollara gül-çiçək saçsın gələcək! M.Müşfiq.

gül-çiçəkli
(=gül-çiçəklilər) cəm, bot. Ağac, kol, otşəkilli müxtəlif bitkilərin daxil olduğu fəsilənin adı. Gül-çiçəklilər fəsiləsi.

gül-çiçəklilər
(=gül-çiçəkli) cəm, bot. Ağac, kol, otşəkilli müxtəlif bitkilərin daxil olduğu fəsilənin adı. Gül-çiçəklilər fəsiləsi.

güllü-gülşənli
bax. güllü-çiçəkli. Güllü-gülşənli həyət.

güllü-naxışlı
sif. Üzərində gülü, naxışı olan. Güllü-naxışlı parça. – [Səkinə] bardaş quraraq güllü-naxışlı xalçanın üstündə oturmuşdu. M.İbrahimov.

güllü-çiçəkli
sif. 1. Çoxlu gül, çiçək bitmiş. Güllü-çiçəkli çəmən. Güllü-çiçəkli bağ. 2. Üzərində gül-çiçək şəklində naxışları olan. Güllü-çiçəkli çit.

gün-günorta
is. Günorta, günəşin günortaya yaxınlaşdığı vaxt (vaxtın, günün keçmək üzrə olduğunu bildirir). Dağın zirvəsində gün-günortadır; Dərənin dibini haqlayır axşam. M.Araz.

gün-güzəran
is. Güzəran, dolanacaq, yaşayış.

gədə-güdə
top. nifr. Keçmişdə aşağı təbəqələrə mənsub adamlara verilən təhqirli ad. [Xırdaxanım:] ..Başın qarışıb gədə-güdəyə, uşaq-muşağa, gecələr qumar, gündüz qumar. N.Vəzirov. [Sara xanım:] Murad bəyin o qədər mülkünü, bağını əlimizdən alıb öz gədəgüdələrinizə vermisiniz. Qantəmir. // top. Nökərlər. [Məhərrəm bəy:] Ay Hacı, işlər olub çox, özüm də tək, əgər gədə-güdə ümidinə qoyursan, hərəsi bir tərəfə çəkib evini dağıdır. S.S.Axundov. // məc. zar. Adi adamlar, cəmiyyətdə aşağı mövqe tutan adamlar. Olmaya damağına xanımlıq şirnisi dəyəndən sonra nazlanmısan, daha gədə-güdəyə məhəl qoymaq istəməyirsən? B.Talıblı.

gəh-gəh
klas. bax. gah-gah. Gəh-gəh içib sərxoş olaq şərabı; Gündə sürək vəhdət ikimiz belə. M.P.Vaqif. Qaldı, mən getdimsə, ey namehriban, kuyində dil; Bari gəh-gəh sor dili biixtiyarımdan məni. S.Ə.Şirvani.

gəl-get
bax. get-gəl. Gəl-get kəsilib.

gəl-gəl
is. Bir yerə çağırış, dəvət, çağırma. Adama gəl-gəl deyən çox olar. • Gəlgəl etmək (eləmək) – əlini tərpədərək çağırmaq, dəvət etmək. Uşaq atasına gəlgəl edir. – Pəncərədən əl eylər; Əlləri gəlgəl eylər; O gözlər ki səndə var; Axırda əngəl eylər. (Bayatı).

gəldi-gedər
sif. Müvəqqəti, daimi olmayan, qeyri-sabit. [Molla Xəlil:] Bunların hamısı gəldi-gedər adamlardır. S.Hüseyn. Əldən-ələ keçir vəfasız həyat; Biz gəldigedərik, sən yaşa, dünya! S.Vurğun. ..Bu göyərçinlər başqa köçəri quşlar kimi gəldigedər deyil. M.Rzaquluzadə. // İs. mənasında. Gəldi-gedərin biridir.

gəldi-gedərgi
bax. gəldi-gedər.

gəlib-gedən
bax. gələn-gedən. Şərur qəzasında da, Dəhnə deyilən yerdə Maku xanları .. gəlib-gedənə aman vermirdilər. E.Sultanov. [Xan:] Biri gedib Ballıca yolunu kəsib, gəlib-gedənə sataşır, biri də qaçaqlıq eşqinə düşüb, üstümüzə ayaq alıb... Çəmənzəminli.

gəlin-gəlin
is. Qız uşaqlarının gəlinciklə oynadıqları oyun (adətən “oynamaq” feli ilə). Tubu qonşu evində qonşu qızları ilə gəlingəlin oynamaqla məşğuldur. H.Sarabski. Gəlin-gəlin oynayan Pərşan iyirmi bir yaşına çatıb orta məktəb qurtarmışdı. M.İbrahimov.

gəlin-qız
top. Gənc qızlar və gəlinlər, qız-gəlin. Kəndlilər uşaqlarına, gəlin-qızlarına tuman, köynək, yaylıq, şal və qeyri paltarlıq alacaqlar. S.S.Axundov. [Xəlfə:] ..Gəlin aşaq dağ ardına, orda meydan düzəldək, qoy gəlin-qız burda çalıb-oynasın. C.Cabbarlı.

gəlincik-gəlincik
bax. gəlin-gəlin.

gəliş-gediş
is. 1. Hərəkət, gedib-gəlmə, o tərəf-bu tərəfə hərəkət etmə. Gəlişgediş kəsildi. – Dəyirman işləməz, donar, gəliş-gediş çətinləşər; Bazarda nırxı şeylərin o dəm ziyadə yüksələr. A.Səhhət. 2. Bir-birinin evinə gedib-gəlmə; əlaqə, münasibət. Gəliş-gedişləri yoxdur.

gələn-gedən
is. 1. Hər hansı bir münasibətlə bir yerə gəlib-gedən, qonaq-qara. Bu evin gələn-gedəni çoxdur. 2. Yoldan ötən, hər kəs. Gələn-gedən tamaşaya dururdu.

gəmi-bərə
is. Çoxlu miqdarda və ya ağır yük və s. daşımaq üçün çox güclü, iri gəmi, habelə iki sahil arasında nəqliyyat vasitələrini qovuşduran gəmi. “Azərbaycan” gəmi-bərəsi Xəzərin iki sahili arasındakı gəmi yollarını calaşdırır.

gəmi-peyk
is. xüs. Planetlərin orbitinə buraxılan, tədqiqat aparmaq üçün lazımi cihazlarla təchiz olunmuş hava gəmisi. – Gəmipeykdə qoyulmuş qurğular sisteminin normal işləməsi haqqında məlumat alındıqdan sonra gəmi-peykin orbitdən yerə enməsi üçün komanda verilmişdir. (Qəzetlərdən).

hal-hazır
is. İndiki vaxt, indiki zaman, hazırkı vaxt, bu an, bu saat, əlan. [Çopo:] Keçmişin təcrübəsi hal-hazır üçün faydalıdır. Çəmənzəminli.

hal-qəziyyə
is. [ər.] Hadisə, əhvalat, qəziyyə. [İbrahim xan Vaqifə:] Gedin, görək hal-qəziyyə nə minval üzrədir. Çəmənzəminli.

hal-əhval
is. [ər.] Vəziyyət, əhval. ‣ Hal-əhval tutmaq (soruşmaq) – bax. əhval tutmaq (soruşmaq) (“əhval”da). [Şeyx] hal-əhval tutub, bardaş qurdu. Qantəmir. Nəcəfalı yaxınlaşıb [katibə] salam verdi, əl tutub, hal-əhval soruşdu. B.Bayramov.

haləti-ruhiyyə
is. [ər.] klas. bax. əhval-ruhiyyə. [Yaşlı kişi:] Bədbincə bir haləti-ruhiyyə məni qapladı. S.Hüseyn.

ham-ham
təql. 1. bax. ham(m). 2. uş. İt.

hap-gop
is. Gurultulu, lovğa, lakin boş, əhəmiyyətsiz sözlər, hay-küy. Hap-gopuna baxma, əlindən heç şey gəlməz. – Mən bacarsaydım əgər, yaxşı cilovlardım onu; Baxmayın hap-gopuna, ömrü bitibdir, sonudur. S.Rüstəm. [Qızyetər:] Elə hap-gopu var, – dedi, – mən olmasam, ala qarğalar başında yuva tikər. M.İbrahimov.

hap-gopçu
bax. gopçu. Hap-gopçunun biridir.

haqq-hesab
is. [ər.] 1. Hər hansı hesablamanın nəticəsi; hesablama, hesab. Hamı işdən çəkilib çıxdığı halda, mühasib çıxmaq istəmir və əlindəki haqq-hesabı başa çatdırmağa çalışırdı. S.Rəhimov. Zülfüqar çox tutqun idi. Haqq-hesab düz gəlmədiyi üçün hirslənir, dodağını gəmirirdi. B.Bayramov. 2. Hesabat. ..Katib haqq-hesab məruzəsində Gülyanağın adını çəkdi, onu .. təriflədi. Ə.Vəliyev. [Muxtar Şahinə:] Durub bir sənə də haqq-hesab verim? B.Bayramov. 3. Say-hesab. Professorun Mehman haqqında olan tərifləri haqq-hesaba gəlməz oldu. S.Rəhimov. ‣ Haqq-hesab çəkmək – 1) hesabat tələb etmək; 2) hesablamaq, hesab etmək, saymaq. [Məzahir Qönçəyə:] Dünən də bir abbasımı kəsmisən, haqq-hesabı düz çək, sonrası yaxşı olmaz. B.Bayramov; 3) məc. qisas almaq, öc almaq, hesablaşmaq. O bizimlə haqq-hesab çəkir. – [Koroğlu:] Çək atları, yəhərlə, gedib, Həsən xanla haqq-hesabımızı çəkək. “Koroğlu”. Haqq-hesabı çürütmək (üzmək) – 1) aralarında olan məsələni qəti həll edib qurtarmaq. [Cahandar ağa] Molla Sadıqla birdəfəlik haqq-hesabı çürütmək istəyirdi. İ.Şıxlı; 2) məc. əvəz çıxmaq, intiqam almaq, öc almaq, hesablaşmaq. [Ağagül Nəcəf bəyə:] Təəssüf ki, səninlə haqq-hesabı çürütməyə vaxt qalmadı, dayı! Ə.Məmmədxanlı. Haqq-hesabını vermək – işdən qovmaq, çıxarmaq. [Yaşlı kişi:] Əgər həmin qulluqçu ikinci dəfə də belə bir unutqanlıq etsə idi, [tacir] haqq-hesabını verməklə “xoş gəldin” – deyib qovardı. S.Hüseyn.

haqq-nahaq
zərf [ər. həqq və fars. na] Haqlı olub-olmadığından asılı olmayaraq; istər haqlı olsun, istər haqsız. [Zeynəb] hər hansı bir məsələ olursa olsun, haqq-nahaq yoldaşlarının tərəfin saxlardı. Qantəmir. // Yerli-yersiz. Haqq-nahaq danışmaq. – [Yaşlı kişi:] [Şirinnaz] .. haqq-nahaq qəhqəhə çəkib gülür, məni də güldürürdü. S.Hüseyn.

haqq-say
is. [ər.] Zəhmət, əmək. Bu mədəndə saç ağartmış ustanın, düzü; Otuz illik haqqı-sayı, əməyi vardı. Ə.Cəmil. // Çəkilən zəhmət, edilən yaxşılıq. Valideynlərin haqq-sayı. – Ey qəm, yolun uğurlu, fəqət haqqsay qalır; Boşdur yerin ürəkdə, yaxın mehriban kimi. Şəhriyar. ‣ Haqq-say itirmək – edilən yaxşılığı itirmək, nankorluq etmək.

haqq-ədalət
is. [ər.] Ədalət, insaf. Səninləyəm, haqq-ədalət, səninləyəm; Milli qürur, milli qeyrət, səninləyəm! M.Araz.

haray-həşir
is. Hay-küy, səs-küy. Bir tərəfdə haray-həşirlə daş, qum daşınır, o biri tərəfdə qumla əhəng qarışdırılıb palçıq edilirdi. S.Rəhimov. • Haray-həşir salmaq – qışqırmaq, dad-fəryad qoparmaq, hayküy salmaq, qiyamət qoparmaq, mərəkə qoparmaq. Kimsə dedi: – Bir ovuc tut qurusundan ötrü haray-həşir salma, kişi! Ə.Abasov.

hay-haray
(=hay-huy) bax. hay-küy 1-ci mənada. Obaya səs düşdü. Uşaqların hay-harayı bir-birinə qarışdı. B.Bayramov. • Hay-haray salmaq – bax. hay-küy salmaq. – Usta! – Usta! Tufan gəldi! – deyə şagirdlər; Çaxnaşaraq mədən boyu hay-haray saldı. S.Vurğun. Dünyaya hay-haray saldı dəniz də; Xəzərin əlvida səsi ucaldı. N.Xəzri.

hay-hay
is. 1. dan. Tab, taqət, qüvvət, iqtidar, hey. Hay-hayı gedib, vay-vayı qalıb. (Məsəl). 2. İntonasiya ilə deyilərək istehza, rişxəndlik bildirir.

hay-huy
(=hay-haray) bax. hay-küy 1-ci mənada. Obaya səs düşdü. Uşaqların hay-harayı bir-birinə qarışdı. B.Bayramov. • Hay-haray salmaq – bax. hay-küy salmaq. – Usta! – Usta! Tufan gəldi! – deyə şagirdlər; Çaxnaşaraq mədən boyu hay-haray saldı. S.Vurğun. Dünyaya hay-haray saldı dəniz də; Xəzərin əlvida səsi ucaldı. N.Xəzri.

hay-küy
1. is. Səs-küy, qışqırtı, bağırtı, hay-haray, gurultu, qalmaqal, dava, mərəkə. Bir gün Nəbi Zəngəzur mahalında kiçik bir kəndin yanından keçərkən qulağına hay-küy səsi gəlir. “Qaçaq Nəbi”. Yaylanın başından hay-küy səsi gəlirdi. Mir Cəlal. • Hay-küy salmaq (qaldırmaq) – qışqırmaq, bağırmaq, səs-küy salmaq. Səlim böyük hay-küy qaldırdı. M.İbrahimov. [Ümid Mikayıla:] Son vaxtlar [Səfiyarın] hay-küy salıb özündən çıxması da bunun üstündədir. B.Bayramov. // Səs-küy. Adətən limana yaxınlaşan gəmilərdə yaman hay-küy olur. M.Rzaquluzadə. • Hay-küy salmaq – bərkdən danışmaq, səs-küy salmaq. Sadıqzadə əlini qaldırıb hay-küy salan gəncləri sakit etməyə çalışdı. S.Rəhimov. 2. Hay-küylə şəklində zərf – hay-küy salaraq, qışqıraraq, bağıraraq.

hay-küylü
sif. Hay-küy, səs-səmir olan.

hay-küysüz
zərf Hay-küy salmadan, sakitcəsinə, sakit, səsə salmadan.

hay-küyçü
sif. Heç bir ciddi səbəb olmadan hay-küy salan, çaxnaşma salan, vahiməyə düşən; küy-kələkçi, küyçü.

haylı-küylü
bax. hay-küylü. Dəli dağ nə qədər haylı-küylü, nə qədər vahiməliqorxulu olsa da .. hər dağdan daha məftunedici gəlirdi. S.Rəhimov.

hayıl-mayıl
zərf dan. Heyran, valeh. • Hayıl-mayıl qalmaq – heyran qalmaq, heyrət etmək. Hayıl-mayıl qoymaq – heyran qoymaq, heyrətdə qoymaq. Hayıl-mayıl olmaq – heyran olmaq, heyrət etmək. İbrahim, padşahın gözünə çox xoş gəlmişdi. Day lap hayıl-mayıl olmuşdu. (Nağıl). [Tükəzban xala:] Ölməmişlər elə də qəşəngdirlər ki, adam hayıl-mayıl olur, heç bilmir hansının qolundan yapışsın.. İ.Şıxlı.

hazır-amadə
bax. hazır 1-ci mənada. Hazır-amadə durmaq.

haçandan-haçana
zərf Nəhayət, axırda, çox vaxt keçəndən sonra. Haçandanhaçana gəlib çıxdı. – [Gülnaz] haçandanhaçana xatırladı ki, bu gəncə parkda iki-üç dəfə rast gəlmişdir. İlkin. Həsrət haçandanhaçana gözlərini kağızdan ayırıb dilləndi. B.Bayramov.

hekto...
[yun. hekaton – yüz] Ölçü vahidi bildirən mürəkkəb sözlərin birinci tərkib hissəsi olub, “yüz”, “yüz dəfə” mənasını ifadə edir; məs.: hektolitr (yüz litr), hektometr (yüz metr) və s.

helio...
[yun. helios – günəş] Mürəkkəb sözlərin birinci tərkib hissəsi olub, günəşə, yaxud günəş şüalarına aidliyi bildirir; məs.: helioskop, heliofizika, helioterapiya, heliotexnika.

heç-heçə
zərf Hər iki tərəf üçün uduşsuz və ya məğlubiyyətsiz (müxtəlif oyunlarda, yarışlarda). Fit verilir, qurtarır oyun heç-heçə. M.Rahim.

heç-puç
is. [fars.] Heç bir əhəmiyyəti, xeyri, mənası olmayan şey, boş şey. Məsələ heç-puç üstündə başlayan söhbətdə deyil. Y.Əzimzadə. Əlikram əcəb başa düşürdü ki, Sənubərin dediklərinin hamısı heç-puç deyildir.. B.Bayramov. • Heçə-puça çıxarmaq – bax. heçə çıxarmaq. Heçə-puça vermək (satmaq) – çox ucuz, çox aşağı qiymətə satmaq. Malını heçə-puça satmaq.

hidro...
[yun. hydor – su] Mürəkkəb sözlərin əvvəlində, onların suya, su sahələrinə aid olduğunu bildirir; məs.: hidrobiologiya, hidroplan, hidrologiya.

him-cim
bax. him. Aşıq gedər hər yana; Sözün deyər mərdana; Hər qaş-gözü, himcimi; Arif gərəkdir qana. (Bayatı). [Sərvnaz Qarakişiyə:] Yoxsa elə bilirsən, him-cimini səndən qeyri başa düşən yoxdur? B.Bayramov. • Him-cim eləmək (etmək) – qaşgözlə işarə etmək. Aşıq Ələsgər nə qədər him-cim eliyirsə, Musa özünü saxlaya bilmir. “Aşıq Ələsgər”.

hind-avropa
:Hind-Avropa dilləri dilç. – Hind, İran, yunan, slavyan, Baltik, german, kelt, roman və b. müasir və qədim Asiya və Avropa dillərinin daxil olduğu böyük dil qrupu. • Hind-Avropa dilçiliyi – Hind-Avropa dillərinin müqayisəli-tarixi üsulla tədqiqi, müqayisəli-tarixi dilçilik.

his-pas
top. dan. His çirk, kir. Qazanın his-pasını yumaq. – Hisdən-pasdan qaralıb sifətini itirmiş .. taxta bufet, kim bilir, neçə nəsli o dünyaya ötürmüşdü. B.Bayramov.

his-toz
bax. his-pas. His-toz basmış pəncərə. Şüşələrin his-tozunu təmizləmək. – Sentyabrda tökülən ilk payız yağışı .. yayın his-tozunu yuyub aparır.. M.İbrahimov.

hisli-paslı
(=hisli-tozlu) sif. dan. His-pas (his-toz) basmış, hisli; çirkli. Hislipaslı (hisli-tozlu) qapı. Hisli-paslı (hislitozlu) otaq. – [Mahmud:] Axı bura xalis behiştdir, o hisli-paslı daxmada nə görübsən? Ə.Haqverdiyev. [Bayram kişi:] Çox adam bizim bu qumlu bağları, hisli-tozlu [Abşeronu] bəyənmir. M.Rzaquluzadə. // məc. Kirli, çirkli; üz-gözünü, üst-başını çirk basmış. Hisli-paslı uşaq.

hisli-tozlu
(=hisli-paslı) sif. dan. His-pas (his-toz) basmış, hisli; çirkli. Hislipaslı (hisli-tozlu) qapı. Hisli-paslı (hislitozlu) otaq. – [Mahmud:] Axı bura xalis behiştdir, o hisli-paslı daxmada nə görübsən? Ə.Haqverdiyev. [Bayram kişi:] Çox adam bizim bu qumlu bağları, hisli-tozlu [Abşeronu] bəyənmir. M.Rzaquluzadə. // məc. Kirli, çirkli; üz-gözünü, üst-başını çirk basmış. Hisli-paslı uşaq.

ho-ha
(=ho-ho) bax. ho. Ho-ho var dağa qaldırar, ho-ho var dağdan endirər. (Məsəl). Məşədi Ağakişi gedib çıxır vəlin üstə və “ho-ho” deyə-deyə başlayır öküzləri sürməyə. C.Məmmədquluzadə. Faytonçu “hoha, ho-ho” – deyə gah adamları, gah atları haylayır, qırmancını havada oynadırdı... M.İbrahimov.

ho-ho
I. (=ho) təql. İşlək qaramalı hərəkətə gətirmək və ya qovmaq üçün işlədilir. Ho-ho! – deyə alçaqboylu, çalsaqqallı, gün altında işləməkdən əl və üzü qaralmış arabaçımız Səməd kişi öküzləri səslədi. T.Ş.Simurq. Arabaçı tez-tez çubuğunu şaqqıldadır, “ho-ho, hiş” – deyə heyvanları səsləyirdi. İ.Şıxlı. II. (=ho-ha) bax. ho. Ho-ho var dağa qaldırar, ho-ho var dağdan endirər. (Məsəl). Məşədi Ağakişi gedib çıxır vəlin üstə və “ho-ho” deyə-deyə başlayır öküzləri sürməyə. C.Məmmədquluzadə. Faytonçu “hoha, ho-ho” – deyə gah adamları, gah atları haylayır, qırmancını havada oynadırdı... M.İbrahimov.

hop-hop
bax. şanapipik. Bu oxuyan quş hop-hopdur; Qulaq asın siz hop-hopa. M.Dilbazi.

hoydu-hoydu
hoydu-hoyduya götürmək dan. – gülərək, fitə basaraq, cürbəcür səslər çıxararaq ələ salmaq, masqaraya qoymaq, gülmək, dolamaq, hoydulamaq. [Əliqulu:] Canım, siz məni hoydu-hoyduya götürmüsünüz nədir? S.Rəhman. [İlyas Adiləyə:] Elə bilirdim ki, kənd uşaqları atı minməyib yedəyimdə apardığım üçün məni ələ salıb, hoydu-hoyduya götürəcəklər. Ə.Məmmədxanlı.

huş-guşla
zərf Bütün diqqətini toplayaraq, diqqətlə, diqqət yetirərək, fikrini cəmləşdirərək. Huş-guşla məruzəçini dinləmək. – Qərəz, gördüm ki, müsəlmanlar yığışıblar bir dükanın qabağına və huşguşla qulaq asırlar. C.Məmmədquluzadə. Qadir əmisini dinləyir, süfrə kənarında oturanların da tamam huş-guşla Həmzəyə qulaq asdıqlarını .. xatırlayırdı. Ə.Əbülhəsən.

huşlu-başlı
sif. Hafizəsi, yaddaşı yaxşı olan; hafizəli. Anlaşılırdı ki, Nisə xala bütün kənd işləri ilə əlaqədar, təsərrüfatçı, huşlu-başlı qadındır. Qantəmir.

hönkürə-hönkürə
zərf Səslə, hönkürtü ilə, hıçqıra-hıçqıra. ..Sıxıntı və ciddiyyətdən [Anaxanım] uşaq kimi hönkürəhönkürə ağlamağa başladı. A.Şaiq.

hüd-hüd
bax. şanapipik. Şahlıq tac ilə olmaz, əldə cami-Cəm gərək; Yoxsa vardır, ey pərivəş, hüd-hüdün başında tac. S.Ə.Şirvani.

hüsn-rəğbət
is. [ər.] Yaxşı, xeyirxah, xoş münasibət. • Hüsn-rəğbət bəsləmək – xoş, xeyirxah, yaxşı münasibət göstərmək. Hüsaməddin Qətibənin .. Atabəy Məhəmməddən intiqam almaq fikirlərinə hüsn-rəğbət bəsləyirdi. M.S.Ordubadi. Hüsn-rəğbətini qazanmaq – hər hansı bir münasibətlə birində özünə qarşı xoş, xeyirxah, yaxşı münasibət, sevgi hissi oyatmaq. [Rəşid:] Qurbanqulu hünəri və məhəbbəti sayəsində cümlə kəndin hüsn-rəğbətini qazanmışdı. T.Ş.Simurq. Zabit qəhrəmananə bir vəziyyətlə Nəsir bəyin evindən çıxdı. Nəsir bəyin hüsn-rəğbətini qazanmaq böyük səadətdi! Ə.Haqverdiyev.

hə (
bəzən “ə” saiti uzadılaraq tələffüz olunur) əd. 1. Verilən suala müsbət cavab və ya təsdiq məqamında işlənir (yox ziddi); bəli, elədir. Hə, razıyam. – İmtahan verdinmi? – Hə, verdim. – Yemək istəyirsənmi? – Hə. – [Vəli:] Sultan bəyin evi buradır? [Telli:] Hə, buradır, nə işin var? Ü.Hacıbəyov. 2. Sual cümlələrində sualı gücləndirir və təkid bildirir. Hə, de görüm məndən nə istəyirsən? – Telli arvad yerindən dilləndi: – Ay imanı yanmış, gorda da məndən əl çəkməyəcəksən, hə? M.İbrahimov. // Sual cümlələrinin axırında müsahibi cavab verməyə vadar etmək məqamında işlənir – düz deyil? elə deyilmi? de görüm mənasında. – Siz haqlı olmadığınızı etiraf edirsinizmi? – Hə? – Bir də belə işlər edəcəksənmi? – Hə? – Birdən müəllimin gözü Tapdığın əlindəki ağ dəftərə sataşdı: – Bunu haradan almısan? Şəkil çəkirsən? Hə? Ə.Vəliyev. // Nitqin daxilində əvvəlcə deyilmiş sözü israrla təsdiq məqamında işlənir və bəzən təkrar deyilir – düzdür, tamamilə doğrudur, elədir ki var, əlbəttə mənasında. – Sən dediyinin üstündə durursanmı? – Hə, hə, dururam. 3. Yaddan çıxmış bir şey birdən yada düşdükdə və ya başqa mətləbə keçdikdə deyilir – yeri gəlmişkən, bir də mənasında. Hə, yaxşı yadıma düşdü. Hə, az qala yadımdan çıxmışdı, gələndə kitabını da gətir. 4. Cümlənin əvvəlində müraciət zamanı işlənir – ey, ay mənasında. [İskəndər oxuyaoxuya daxil olur] – Hə... ana, kefin necədir? C.Məmmədquluzadə. Qurban əlilə boynunu ovuşdura-ovuşdura: – Hə molla! Yaz ki, Qurbanın uşaqlarının anasına yetişəcək. A.Şaiq. // Müraciətə, çağırışa cavab kimi işlənir – nə, nədir, eşidirəm! mənasında. – Həsən? – Hə.

hədd-hesab
is. [ər.] Say, miqdar. Qızıl Arslandan xəlifəyə məktub aparan heyəti İraqın hədd-hesaba gəlməyən atlıları istiqbal edirdi. M.S.Ordubadi. • Həddi-hesabı olmamaq – sayı-hesabı olmamaq. [Devlər] bir az sonra qızlara o qədər zər-zibadan paltar gətirdilər ki, həddi-hesabı olmadı. (Nağıl). Sahilboyu uzanan küçədə həddihesabı olmayan dükan var idi. Q.İlkin.

hədd-hüdud
is. [ər.] Hədd, son, axır, intəha. Ağbulaq dağlarının bütün gözəllik və üstünlükləri Sevildə .. həddi-hüdudu olmayan xoş bir təsir buraxırdı. S.Rəhimov. Dəmirin bu dəqiqə sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Ə.Vəliyev.

həddi-büluğ
is. [ər.] İnsanın cismən və ruhən yetkinləşdiyi və vətəndaşlıq hüququ aldığı yaş. • Həddi-büluğa çatmaq (yetişmək, yetmək) – həmin yaşa çatmaq. Nəhayət, Səfər min zəhmətlə böyüyüb həddi-büluğa yetişdi.. Çəmənzəminli. [Mərcan bəy:] Mənə qəyyum lazım deyil, Allaha şükür, həddi-büluğa çatmışam, ağlım başımdadır. Ü.Hacıbəyov.

hədsiz-hesabsız
bax. hədsiz. ..Əngin fəzada hədsiz-hesabsız ulduzlar sayrışır. S.Rəhimov. [Babək:] Xəlifə və sarayın hədsiz-hesabsız vergiləri hamını cana gətirib.. M.Rzaquluzadə.

hədsiz-hüdudsuz
sif. Həddi-hüdudu olmayan, ucsuz-bucaqsız, nəhayətsiz, sonsuz. Hədsiz-hüdudsuz çöllər.

hədə-qorxu
bax. hədə. Gəlin, bu hədə-qorxudan Xəlilin pərt olduğunu düşünüb, ona kömək etmək istədi. M.Hüseyn. Həkim möhkəm durdu, o karıxmadı; Hədəqorxudan da bir şey çıxmadı. B.Vahabzadə. ‣ Hədə-qorxu gəlmək – bax. hədə gəlmək (“hədə”də). Padşah Rövşəni yanına dəvət edib, ona hədə-qorxu gəldi. (Nağıl). Gülsəhər inad eləyir, Dildar isə hədə-qorxu gəlirdi. Ə.Vəliyev.

hədərən-pədərən
is. Boş, mənasız, cəfəngiyat, tartan-partan, çərən-pərən sözlər. [Arvadı ustaya:] Əşi, cin-zad səni vurub, ağlını-zadını çaşdırmayıb ki, hədərənpədərən danışırsan, buğda nədir? Çəmənzəminli. ..Qalan yüz on beş kağızda da bu cür hədərən-pədərəndən savayı özgə bir mətləb yoxdu. C.Məmmədquluzadə.

həl-həlbət
dan. bax. hələ-həlbət. [Reyhan xanım Mirzə Fətəliyə:] Bir şərtlə ki, həl-həlbət gələsiniz. M.İbrahimov.

həl-hələ
is. [ər.] Hay-küy, qalmaqal, həyəcan. Bu sayaq həl-hələylə (z.) bir anda; Gəldi çatdı o vahəyə karvan. A.Səhhət.

həlləm-qəlləm
sif. dan. 1. Cüvəllağı, fırıldaq, haramzadə, cəncəl. [Xan Kazıma:] Ay gədə, sən çox həlləm-qəlləm adama oxşayırsan, .. xatanı məndən sov. Çəmənzəminli. [Həsən] həlləm-qəlləm adam imiş. Qantəmir. 2. Qarışıq, dolaşıq. [Gəray ağa:] Bilirsən, bəydadaş, işlər necə həlləm-qəlləmdir? S.Rəhimov. Məktubun sonunda mənə tapşırır ki, o lotulara deyim: – Həlləm-qəlləm işlərdən əl çəkməsələr, hamısını adbaad yazacaq. “Kirpi”.

hələ-belə
zərf Səbəbsiz, niyyətsiz, ciddi məqsəd olmadan. Şəfiqə sözünü deməyib, cavab verdi ki, heç, əzizim, bir şey olmayıb, hələ-belə yanına gəlmişəm. İ.Musabəyov.

hələ-həlbət
zərf dan. Mütləq, hökmən, qəti, necə olur olsun. Hələ-həlbət onu bu gün görməliyəm. Hələ-həlbət saat beşdə bizdə ol. – Göndər uşağı, Şahbacını eylə xəbərdar; Gəlsin hələ-həlbət. M.Ə.Sabir.

hələ-hələ
bax. hələm-hələm. Bu işi hələ-hələ adam bacarmaz. – [Rüstəm kişi:] Yox, Yarməmməd, Qara Kərəmoğlunu sən o qədər də zəif bilmə. Bərk adamdır, hələhələ geri çəkilən deyil. M.İbrahimov. [Eldar:] [Göyərçinlər] xoşlayıb yurd-yuva saldıqları yerləri hələ-hələ tərk etməzlər. M.Rzaquluzadə.

hələm-hələm
dan. sif. Hər hansı, hər bir. [Molla deyir:] O, hələm-hələm adamların gözünə görünməz. “M.N.lətif.” Çünki Mina xanımı təsvir etmək hələm-hələm adamın hünəri deyil. M.İbrahimov. // zərf Tez, asanlıqla. [Gülzada:] Ancaq, ağa, Səlbi çox həyasız arvaddır, hələm-hələm boynuna götürməyəcək. Ə.Vəliyev. [Nuriyyə:] Fiziki işə lap körpəlikdən adət etdiyim üçün hələmhələm yorulmazdım. İ.Əfəndiyev. // zərf Boş-boşuna, əsassız, səbəbsiz. Mən də hələm-hələm bayraq taxmaram; Göyümdə göyərən göydələnlərə. M.Araz.

həmd-səna
is. [ər.] din. Allaha səna və təşəkkür, minnətdarlıq, razılıq. [Dərviş Ruqiyyəyə:] Bunların hamısının əvəzində Allah səni yetirdi və mən də “bəsdi” deyib ona həmdi-səna dedim. A.Divanbəyoğlu.

hərbə-zorba
is. Qorxutmaq, dəhşətə salmaq üçün edilən hərəkət və ya deyilən söz; hədə-qorxu, hədə. • Hərbə-zorba gəlmək – bax. hərbələmək. Əsil deyişmə odur ki, bir məclisdə iki aşıq (şair) qarşıqarşıya eyni rədif, eyni qafiyə və eyni şəkildə bədahətən şeir söyləsin, bir-birinə hərbə-zorba gəlsin, qıfılbənd desin, müvafiq cavab alsın.

hərc-mərclik
is. Əmin-amanlıq, qayda-qanun olmadığı vəziyyət; qarışıqlıq, nizamsızlıq, qarmaqarışıqlıq; anarxiya. Hərcmərclik geniş Rusiyanın bir başından tutmuş o biri başına qədər dalğalanırdı. Çəmənzəminli. [Nizami:] Çünki hazırkı hərc-mərcliyi doğuran başlıca səbəb Toğrulun iş başında olmasıdır. M.S.Ordubadi.

hərf-hərf
zərf [ər.] Hərflərlə, hər hərfi ayrıca olaraq. Hərf-hərf diktə etmək. – Yusif köhnə əlifba ilə yazdığı adını hərf-hərf oxudu. B.Bayramov.

hərfi-hərfinə
zərf Heç bir şey artırıb-əskiltmədən, dəyişmədən, olduğu kimi, dəqiq. Gördüklərini hərfi-hərfinə danışmaq. Hadisəni hərfi-hərfinə yazmaq. – Əjdər, Məmmədəlinin sözlərini və özünün ona verdiyi cavabları hərfi-hərfinə nağıl etdi. S.Rəhman. [İmperator:] Sən də cəsarət edib bir ayağı çarıqlının cızma-qarasını hərfihərfinə təkrar edirsən? Ə.Məmmədxanlı.

hərki-hərkilik
is. Qayda-qanun, nizam-intizam olmadığı hal; özbaşınalıq, başlı-başınalıq, hərc-mərclik, qarışıqlıq. Kasıb kəndçilər firqəyə yazılardılar, fəqət işlər hələ yaxşı bir nizama düşməmişdi, hərkihərkilik idi. E.Sultanov. Hacı Əmiyə və Molla Nisəyə görə hərki-hərkilik əmələ gəlirdi, din-iman əldən gedirdi. M.İbrahimov.

hərzə-hərzə
zərf Mənasız, boş-boş. Hərzə-hərzə danışıb gülməz idim; Ər nə şey olduğunu bilməz idim. M.Ə.Sabir. // sif. Nalayiq, ədəbsiz, həyasız. Səlim ağa hiss etdi ki, bircə an ayaq saxlasa, söyüş qarışıq hərzə-hərzə sözlər eşidəcək. M.İbrahimov.

həsb-hal
is. [ər.] Baş-başa söhbət, hallaşma, dərdləşmə, bir-birinə öz halından danışma. Qocaların həsb-halı. – Arabir səssiz də danışır insan; Arabir sözsüz də keçir həsb-hal. S.Vurğun. Bu nömrədə jurnal axundun öz dili ilə həsb-halını yazırdı. Mir Cəlal. • Həsb-hal etmək – baş-başa verib söhbət etmək; bir-birinə öz halından danışmaq, dərdləşmək, hallaşmaq. Sübhə qədər eləyir öz-özüylə həsb-hal; Araq qədəhlərini boşaltdıqca dalbadal. S.Rüstəm.

həya-abır
[ər. həya və fars. abru – üz suyu] bax. həya 1-ci mənada [Həsən:] Mən həya-abır bilməyən arvadın ayağına getmərəm! M.İbrahimov.

həyət-baca
(=həyət-bucaq) top. Həyət və onda olan tikililər. [Ağa Kərim xan:] ..Leyla, yaxın gəl, diqqət və səy ilə həyət-bacanı təmiz-təmiz süpürtdürüb, gül kimi eylətdirərsən. N.Vəzirov. [Əsgər bəy Rza bəyə:] Sizli-mənli axtaraq, görək bu kağız-kuğuzu ora-bura yapışdıran, həyətbucağa tökən kimdir? Ə.Vəliyev.

həyət-bucaq
(=həyət-baca) top. Həyət və onda olan tikililər. [Ağa Kərim xan:] ..Leyla, yaxın gəl, diqqət və səy ilə həyət-bacanı təmiz-təmiz süpürtdürüb, gül kimi eylətdirərsən. N.Vəzirov. [Əsgər bəy Rza bəyə:] Sizli-mənli axtaraq, görək bu kağız-kuğuzu ora-bura yapışdıran, həyətbucağa tökən kimdir? Ə.Vəliyev.

iflim-iflim
zərf dan. Tikə-tikə, parçaparça. [Gülpəri:] Deyir, Tarıqulunun cibini kəsiblər, özünü də iflim-iflim eləyiblər. Ə.Haqverdiyev.

iki-üç
say. Bir neçə, iki və ya üç. İki-üç arşın dərində geniş bir qazma idi. H.Nəzərli. Alaçıqların yanında dizlik geymiş, belinə şal bağlamış iki-üç qadın tərpənirdi. M.İbrahimov. Qalın duman ətrafı elə bürümüşdü ki, iki-üç addımlıqda göz-gözü görmürdü. Ə.Vəliyev.

iki...
– bu sayla əlaqədar olan bir sıra mürəkkəb sözlərin birinci tərkib hissəsi; məs.: ikibaşlı, ikimotorlu, ikiotaqlı, ikiyerli.

il-müdam
zərf Daim, həmişə. Həsrətindən sızıldaram sübhü şam; Cism xəstə, gözü yaşlı il-müdam. Aşıq Nəbi. Arizdən Məcnunə tez yetir pəyam; Nə dolanır səhralarda il-müdam. Aşiq Ariz.

ilan-qurbağa
1. top. Cürbəcür sürünən heyvanlar; həşərat. 2. sif. dan. məc. Pis, oxunması mümkün olmayan, cızma-qara, anlaşılmaz. İçəridən ilan-qurbağa xətti ilə yazılmış qəribə yazılar meydana çıxdı. S.Rəhman.

ilan-çayan
top. İlan, əqrəb kimi sancan heyvanlar. Səfər kişi bir-bir barmaqlarını qatlayaraq saydı: – İlan-çayandan xəbəriniz varmı? Mir Cəlal. [Bəkir dedi:] Yaxşı-yaxşı yat, ilan-çayan başınızdan çıxsın. İ.Hüseynov.

ilan-çayanlı
sif. İlan və əqrəb kimi heyvanlar çox olan yer. Mərkəzdən uzaq, ..kol-koslu, ilan-çayanlı bir düzdə Güllücə kəndi bina olmuşdu. S.S.Axundov.

ildən-ilə
zərf Hər il keçdikcə, getdikcə. Vətənimizin qüdrəti ildən-ilə artır.

ilim-ilim
ilim-ilim itmək, ilim-ilim getmək – tamamilə yox olmaq, yoxa çıxmaq, izsiz itmək. Göy üzü kilim-kilim; Yar itdi ilim-ilim; Kəsin düşmən dilini; Doğrayın dilim-dilim. (Bayatı). Laçın seydgaha qılanda güzar; İlim-ilim itər bayquş, yapalaq. Q.Zakir. Alagözlü gəlin Göygölü düşünürəm; Bu yerlərdən ilim-ilim itib qaçan; Azarı, ölümü düşünürəm. N.Rəfibəyli. İlimilim itirmək – 1) səsi bir daha gəlməyəcək yerlərə, uzaqlara göndərmək, uzaqlaşdırmaq; sürgünə, həbsə göndərmək. O atın ölümünü məndən gördün, məni ilim-ilim itirdin. Mir Cəlal; 2) yox etmək, yoxa çıxarmaq, öldürtmək.

illah da
(=illah) [ər. “illa”dan] dan. bax. illa 3-cü mənada. [Gülsənəm:] Yaxşı dedin qoydun? Bizim tövlələrdə yanan [elektrik] adamın gözlərini qamaşdırır. İllah da ki mənim kimisinin. M.Hüseyn. İllah da ona görə ağır oldu ki, Əntərzadə özünü mərkəz adamı sayırdı. Mir Cəlal. • İllah etmək (eləmək) dan. – and vermək, yalvarmaq, təkid etmək, çox çalışmaq. Ha illah elədik, Kəmalədən söz çıxara bilmədik. M.Hüseyn. [Əhməd:] Hacı, inadı var, xahiş eləyərsən oxumaz, nə illah eləyirsən oxumayanda oxumaz! İnaddı! Mir Cəlal. Hərçi illah elədi(lər) dan. – nə qədər çalışdı(larsa), səy etdi(lərsə), əlləşdi(lərsə). Vəzir, vəkil yığılıb münəccim çağırdılar, hərçi illah elədilər, yuxunu yozub bir yana çıxarda bilmədilər. (Nağıl).

ilə (
ixtisarı ...la, ...lə) qoş. Qoşulduğu sözlə bəzən (samitlə qurtaranda) bitişik, bəzən də (saitlə qurtaranda) ayrı yazılıb aşağıdakı mənalarda işlənir: a) vasitə mənası bildirir. Qarovulçu, kvadrat şəkilli bir taxta ilə yeraltı daxmanın qapısını bağlayır. M.İbrahimov. Murtuzayev arvadı Yavəri barmağı ilə eyvana çağırıb tapşırıq verdi. S.Rəhimov; b) birgəlik bildirir. Atamla anam. Dayısı ilə xalası; c) işin birlikdə görüldüyünü bildirir. Qurban ilə Məsmə xala bir qədər söhbət elədilər. S.Rəhman. Eyvazla Gülşən Xanpərinin yanına getdilər. Ə.Vəliyev; ç) hərəkətin müəyyən məkan boyunca icra olunduğunu, davamını bildirir. Bağların arası ilə uzanan bir yolla gedirdim. S.Hüseyn. Qocaman palıd meşəsinin arası ilə eşilən qarlar havaya dikəlir, ağacların başından yuxarılara sovrulurdu. S.Rəhimov. Kim isə .. hasar dibi ilə irəliləyirdi. Ə.Məmmədxanlı; d) iş və hərəkətin tərzini bildirir. Dostum Ağabəy əllərini heyrətlə bir-birinə çırpdı. A.Şaiq. Gilasın fərəhi artır, gözləri sevinclə parlayırdı. Mir Cəlal.

incədən-incəyə
zərf Bütün təfərrüatı ilə, hərtərəfli, nöqtəsinə qədər. İncədənincəyə öyrənmək. – ..Bizim xalq dilini, xalq şerini dərindən duymuşdu, sevmişdi, aşıq şerinin qayda-qanunlarını incədən-incəyə mənimsəmişdi. M.İbrahimov.

inir-inir
inir-inir inləmək – inilti səsi çıxarmaq, inildəmək. ..Ağaclar inirinir inləyir, külək qarşısında ta kötüklərinə qədər əyilir, doğrulurdu. A.Şaiq.

inkir-minkir
is. [ər.] Dini etiqadlara görə, qəbirdə ölünü sorğu-sual edən iki mələk. Çox zaman qurduğum cələdəki quşlar yerinə gözlərimə anamın dəhşətli təsvir etdiyi, əllərində odlu kösövlər olan inkirminkir görünürdü. M.İbrahimov. [Beşaçılanlı adam:] Vaxtı keçirməyin, inkir-minkir özü soruşacaq. Mir Cəlal.

inqa-inqa
(=inqa) təql. Körpə uşaqların ağlamaq səsi. İnqa-inqa deyib sevinir çağa; Bir ana qəlbində gülür kainat. S.Vurğun. Çağanın ilk inqasından Gülsənəm ağrı və qorxunu unudaraq, nazlı bir təbəssümlə üzünü o tərəfə çevirib gizlətdi. S.Rəhimov.

ins-cins
is. [ər.] “Üns” (insan) və “cins” sözlərinin dəyişilmiş şəkli olub, “bəşər, insan, canlı” mənasında işlənir. Məhbusi hələ bu vaxta qədər .. [Tehranda] qapıçıdan başqa bir ins-cinsə rast gəlməmişdi. M.İbrahimov. ..Əjdər ətrafa nəzər saldı, inscins yox idi. S.Rəhman.

iri-xırda
sif. Hər cür, hər boyda, hər ölçüdə, hər həcmdə. Ağacda iri-xırda nə meyvə vardısa, töküldü.

irili-xırdalı
sif. 1. Böyüklü-kiçikli, hər yaşda, böyük və kiçik. Körpünün üstü cırcındıra bürünmüş irili-xırdalı uşaqlarla dolu idi. M.Rzaquluzadə. 2. Həm iri, həm xırda; həm böyük, həm kiçik. Səhər tezdən yola çıxdıq. Nügədinin kölgəlik yollarını aşıb irili-xırdalı kəndlərdən keçdik. R.Rza. ..Bir səhər Qumru yuxudan ayılarkən, artıq dəzgahını bir yığın irili-xırdalı yumaqlarla bəzənmiş gördü. Ə.Məmmədxanlı.

irsal-mərsul
[ər.] köhn. Yazışma, məktublaşma, bir-birinə məktub göndərmə. • İrsal-mərsul etmək, irsal-mərsula girmək – yazışmaq, məktublaşmaq, məktub göndərmək. [Ağa Məhəmməd xan:] Gürcüstan valisi İrakli bir yandan Rusiya dövləti ilə irsal-mərsulə girib, istəyir müstəqil padşah olsun. Ə.Haqverdiyev.

irəli-geri
zərf 1. Bir tərəfdən o biri tərəfə, bu başdan o başa və əksinə; dalaqabağa. Qaldırıcı maşınların yüz metr hündürlüyündə polad vışkaları .. irəli-geri hərəkət edir. (Qəzetlərdən). 2. Başlanğıc-son, əvvəl-son. Kitabı irəligeri vərəqləmək. ‣ İrəlisini-gerisini düşünmək (işin və s.nin) – bir məsələni, işi və s.-ni hərtərəfli təhlil etmək, ətraflı düşünmək, götür-qoy etmək, nə kimi nəticələr verəcəyini nəzərə almaq. [İbrahim xan:] Bu adam [Fətəli xan] işin irəlisini-gerisini düşünmür? – deyə Vaqifə müraciət etdi. Çəmənzəminli.

isa-musa
(=isaq-musaq) is. Yaz, yay gecələrində həzin səslə oxuyan bir quş. Uzaqlarda isa-musa quşunun səsi eşidilirdi. Ə.Vəliyev. Yalnız isaq-musaq yorulmadan səslənir. Ə.Əbülhəsən. Haradasa isaq-musaq quşları bir-birini səsləyir, yerinə girən kimi dərin yuxuya getmiş Aşıq Cəlal rahat-rahat nəfəs alırdı. Ə.Məmmədxanlı.

isaq-musaq
(=isa-musa) is. Yaz, yay gecələrində həzin səslə oxuyan bir quş. Uzaqlarda isa-musa quşunun səsi eşidilirdi. Ə.Vəliyev. Yalnız isaq-musaq yorulmadan səslənir. Ə.Əbülhəsən. Haradasa isaq-musaq quşları bir-birini səsləyir, yerinə girən kimi dərin yuxuya getmiş Aşıq Cəlal rahat-rahat nəfəs alırdı. Ə.Məmmədxanlı.

isti-isti
zərf 1. Qaynar halda, isti halda, soyumamışkən. [Səlimnaz xanım:] İstiisti bu çayı iç, bəlkə tərləyəsən. N.Vəzirov. [Ələmdar] .. buğlana-buğlana, cızhacızla qovrulan cızbızdan isti-isti ötürdü. S.Rəhimov. 2. məc. Təxirsiz, gecikmədən, dərhal, əlüstü, o saat, təzə-təzə. İsti-isti işin üstünə düşmək. Məsələni isti-isti həll etmək. – Dəmiri isti-isti döyərlər. (Ata. sözü).

isti-soyuq
is. 1. İsti və soyuq hava və onun təsiri. Özünü isti-soyuqdan qorumaq. – [Səlim bəy:] İsti-soyuqçün deyil başındakı bu papaq. S.Rüstəm. [Səlbi:] Oruc, papağı başa isti-soyuqçün qoymurlar, namus üçün qoyurlar. Ə.Vəliyev. 2. məc. Hər cür şərait, vəziyyət, hal, keyfiyyət. İsti-soyuq görmək. İsti-soyuqda olmaq. – O, .. hamı ilə qaynayıb-qarışan, istisoyuqdan qorxmayan, möhkəm, dözümlü bir oğlan idi. M.Rzaquluzadə.

istər-istəməz
zərf Yarımkönül, ürəksiz, könülsüz, özü istəmədiyi halda, istəmədən. [Gülbadam] ağ donunu geyindi, əsnədi, istər-istəməz ayağa durdu. N.Nərimanov. Fatma .. istər-istəməz uşaqlara izin verdi. S.S.Axundov. Mehriban istər-istəməz ayağa qalxıb yerini Cəmiləyə verdi. H.Seyidbəyli.

istəyə-istəməyə
bax. istər-istəməz. İstəyə-istəməyə getməli oldu. – Mehriban istəyə-istəməyə razı oldu. S.Hüseyn.

it-bat
it-bat düşmək – itmək, yoxa çıxmaq, yox olmaq. İt-bat eləmək – yox etmək, aradan götürmək, məhv etmək. Qarı qollarını çırmalayıb, Məlik vəzirin arvadını doğuzdurdu, gördü ki, bu bir oğlan doğdu ki, eynən Yusifi-Kənan. İstədi uşağı it-bat eləyə, baxıb gördü ki, adam çoxdu.. (Nağıl). İt-bat olmaq – yox olmaq, yoxa çıxmaq, aradan qalxmaq, məhv olmaq.

it-qurd
top. dan. Tanınmayan, bilinməyən adamlar; yararsız, dəyərsiz adamlar mənasında təhqiramiz söz. Dərənin itiqurdu yığılıb bir yerə məsləhət edirlər. Ə.Haqverdiyev. [Şiraslan:] İtə-qurda dil açırsan, yalvarırsan, sonra da məlum olur ki... M.Süleymanov.

iy-toz
iyi-tozu qalmamaq – əsərəlaməti qalmamaq, heç bir izi qalmamaq, tamam yoxa çıxmaq, izsiz itmək. Vaxtilə gördüyün şeylərin iyi-tozu qalmayıb. – [Sultan bəy:] Qoy bir o arşınmalçı gözümə görünsün, ona mən bir patron çaxım ki, iyi-tozu qalmasın. Ü.Hacıbəyov; iyi-tozu görünməmək – qətiyyən hiss olunmamaq, varlığından heç bir əsər-əlamət olmamaq. Burada da onların iyi-tozu görünmür.

iz-toz
bax. iz 2-ci mənada. [Yasəmən:] Yadınızdadırmı, biz oxuyanda bunların heç izi-tozu da yox idi. S.Rəhman. • İzi-tozu qalmamaq (olmamaq, görünməmək) – bax. iz(i)-əlamət(i) qalmamaq (“iz-əlamət”də). [Fatma xala:] Deyirlər əfəndi deyib ki, bu yaxında [Allah] bu yəcuc-məcuca bir toy tutsun ki, bunların heç izi-tozu qalmasın. Ə.Əbülhəsən. İzinitozunu itirmək – 1) bir şeydən, hadisədən heç bir iz qoymamaq, heç bir əsər-əlamət qoymamaq, tamamilə yox etmək, yoxa çıxarmaq. Bir adam ki ağasının Məkkə qurşağını boğazına dolaya, gecənin qaranlığında onun izini-tozunu itirə, var-yoxunu sil-süpür eləyə, .. daha nə üçün vəziyyətindən razı olmazdı. S.Rəhimov; 2) bir cinayətin, işin üstü açılmamaq üçün onu ört-basdır etmək; izini itirmək.

iz-əlamət
bax. iz 2-ci mənada. • İz(i)-əlamət(i) qalmamaq (olmamaq, görünməmək) – varlığına dəlalət edən heç bir şey, heç bir əlamət, heç bir nişanə qalmamaq. [Leylək Ələmdar] ağası ilə birlikdə bütün həyəti, bağçanı bir-birinə vurdu, ancaq Alagözdən heç bir iz-əlamət görünmədi. S.Rəhimov. // Yox olmaq, məhv olmaq, ortadan silinib getmək.

iz-əsər
bax. iz-əlamət. • İz(i)əsər(i) qalmamaq (olmamaq, görünməmək) – bax. izi-əlaməti qalmamaq (olmamaq, görünməmək) (“iz-əlamət”də).

izsiz-soraqsız
bax. izsiz 1-ci mənada.

izsiz-tozsuz
bax. izsiz-soraqsız.

izzəti-nəfs
is. Heysiyyət, mənlik hissi, şərəf. İzzəti-nəfsini qorumaq. İzzətinəfsinə toxunmaq. – Qadınlarda şərəf və izzəti-nəfs daha yüksəkdir. M.S.Ordubadi. Ayrım qızı .. naxır sahiblərinin töhmət və məzəmmətlərini izzəti-nəfsinə sığışdıra bilmədiyindən Kərim babanın arxasınca hər gün söylənərdi. A.Şaiq. Mənim bu sifarişim nə qədər səmimi olsa da, yenə də Fərhad bəyin izzəti-nəfsinə toxunmuşdu. Qantəmir.

izzəti-şərəf
is. Hörmət, şərəf, etibar, yüksəklik. Ailənin izzəti-şərəfini qorumaq.

iç-içalat
bax. içalat. [Mürşüdoğlu] qoca əli ilə iç-içalatı söküb çıxardıb qanlı biləklərini yudu. S.Rəhimov.

için-için
zərf 1. Gizlin, heç kəsə hiss etdirmədən; içində, ürəyində, qəlbində. Fərhad özlüyündə bu sözlərə için-için gülürdü. Ə.Vəliyev. 2. Yanıqlı-yanıqlı, yana-yana, acı-acı. Ağlar da için-için edər ah: – Bu körpəmə sən şəfa ver, Allah! A.Şaiq. Həcər isə birdən körpə uşaq kimi için-için hıçqırmağa başladı. S.Rəhimov. // Ürəyində, başqalarına sezdirmədən, gizli. Atırvan ordusu pozulmadı və İman qülləsi .. düşmənlərə qarşı için-için kin bəslədi.. Çəmənzəminli. [Durna] içiniçin yandığını aydınca hiss etdiyi bu qadındakı səbrə heyrət edirdi. İ.Əfəndiyev.

iş-güc
bax. iş 1 və 3-cü mənalarda. Oğul, işin-gücün bu vaxtında bilmirəm gedim, necə gedim, getməyim, necə getməyim. “Aşıq Ələsgər”. [Hacı Murad:] Oğul, .. yenə irəliki kimi işə-gücə get. S.S.Axundov. Deyib-danışaram şümşad boyundan; İşindən-gücündən, təzə toyundan. M.Rahim. • İşdən-gücdən eləmək – avara qoymaq, işindən ayırmaq. İşdən-gücdən olmaq – hər hansı bir səbəbə görə işindən avara olmaq, işini buraxmağa məcbur olmaq, heç bir iş görə bilməmək. [Qulu:] Bu da kasıb oğlandır, neçə gündür işdən-gücdən olubdur. N.Vəzirov. İşə-gücə yaramaq – xeyir vermək, köməyi dəymək, kara gəlmək, işə yaramaq. Bu zaman üç oğlundan heç birisi nə .. toxum daşıyır, nə də bir saxsı su gətirib işəgücə yarayırdı. S.Rəhimov. İşini-gücünü buraxmaq – heç bir işlə məşğul olmamaq, işindən əl çəkmək, avaralanmaq. [Əsəd bəy:] ..Gələn gündən işin-gücün buraxmış, bir tüfənglə ora-buranı gəzir. C.Cabbarlı.

iş-peşə
is. Sənət, peşə, iş-güc. Ögey ana o gündən Fatmaya gündə bir küllü kömbə verib, darağnan yun daramağı ona işpeşə elədi. (Nağıl). Gecə-gündüz işin-peşən yoxmudur? Çəkilməzsən bir dəqiqə arxamdan. Ə.Cavad.

işli-güclü
sif. Əlindən hər iş gələn, bacarıqlı, zəhməti, işi sevən. O, işli-güclü qızdır.

işli-peşəli
bax. işli-güclü.

işsiz-gücsüz
bax. işsiz 2-ci mənada.

işsiz-peşəsiz
bax. işsiz-gücsüz. [Murad] Bakıda olurkən işsiz-peşəsiz bulunmayırdı. S.Hüseyn.

işçi-kəndli
top. Fəhlə və kəndli, zəhmətkeş, əməkçi. [Mirzə Həsən:] İndi təzə hökumət gözlənir, zəhmətkeşlər hökuməti, işçi-kəndli hökuməti. Ə.Haqverdiyev. [Hadı lələ:] Onların fikri işçi-kəndli sinfini azad etməkdir. S.S.Axundov. Bu hadisədən iki gün sonra .. işçi-kəndli qadınlar qurultayı açıldığından Məsmənin o axşam məruzəsi var imiş. S.Hüseyn.

işıl-işıl
işıl-işıl işıldamaq (parlamaq, parıldamaq) – par-par parıldamaq. Pişiyin gözləri qaranlıqda işıl-işıl işıldayır. Üzüyün qaşı işıl-işıl parıldayır. – Dağlar, çəmənlər geyinir al, yaşıl; Yerlər, göylər parıldar işılişıl. H.Cavid. Ay aydınlıq; ulduzlar da; Parlayırdı işıl-işıl. M.Dilbazi.

kar-kor
is. Həm qulağı eşitməyən, həm gözü görməyən adam.

kar-lal
is. Həm eşitmək, həm də danışmaq qabiliyyətindən məhrum adam. Karlallar məktəbi.

kasıb-kusub
top. dan. Kasıb, yoxsul adamlar, füqəra. Tiflisin bütün lampaları yandı, kasıb-kusub evinə çəkildi. “Aşıq Qərib”. [Bədəl:] Amma kasıb-kusubla gərək heç kəsin işi olmasın. Ə.Haqverdiyev. [Sara bibi:] Onsuz da kasıb-kusub arvadı kənd yerində çadra örtmür. Qantəmir.

kağız-kuğuz
top. dan. Yazılı kağızlar, yaxud lüzumsuz kağızlar. Qarı elə elədi ki, söhbət Mirzə Mustafanın başından fikrini dağıtdı, kağız-kuğuzunu yığışdırıb qoydu şkafa, dəftərxanasının qapısını bağlayıb getdi evinə. E.Sultanov. [Xəlil:] ..Otaqları elə silibsüpürüb aparıbdır ki, kağız-kuğuzdan savayı bir şey qalmayıbdır. N.Vəzirov. Şahmar yavaş-yavaş kağız-kuğuzu, cədvəlləri yığışdırır, kitabları üst-üstə qoyurdu. B.Bayramov.

kağız-qələm
is. Kağız və qələmdən ibarət yazı ləvazimatı; kağız və qələm. [Sərvər Məşədi İbada:] Tez ol, bir kağızqələm götür! Ü.Hacıbəyov. [Sara:] Əbdül əmi, bir az mənə kağız-qələm ver! C.Cabbarlı. Vaxt olur götürüb kağız-qələmi; Qaçmaq istəyirəm Yer kürrəsindən. M.Araz.

kef-damaq
bax. kef 2-ci mənada. ‣ Kef(də)-damaqda olmaq – bax. kefdə olmaq (“kef”də). O vaxt xanların dəmi hələ saz idi, xanlar gələcəklərini bilməyib, öz keflərində-damaqlarında idilər. E.Sultanov. Kefə-damağa baxmaq – bax. kefə baxmaq (“kef”də). Əziziyəm bu dağa; Bu bağçaya, bu dağa; Aş barıdan, dolan gəl; Baxaq kefədamağa. (Bayatı). Kefi-damağı kökəlmək – bax. kefi kökəlmək (“kef”də). ..Biləndər dilləndiyi zaman, Səməndər kefi-damağı kökəlmiş halda ucadan güldü. M.Hüseyn.

kef-əhval
bax. kef 1-ci mənada. [Kərbəlayı Qubad:] Ağanın kefi-əhvalı necədir? Ü.Hacıbəyov. Tahir .. həm Nərgizin özünün, həm də ata-anasının kefini-əhvalını soruşdu. M.Hüseyn.

kefli-damaqlı
bax. kefçi 2-ci mənada. Biri kefli-damaqlı; Birinin ömrü boyu; Nəsibi hicran oldu. H.Arif.

kefli-kefli
zərf Kefli halda, sərxoş halda.

keçdi-keçdi
is. Qaçış yarışı (uşaq oyunu). Keçdi-keçdi oynamaq.

kilo...
[fr.] Ölçü sistemində min kiçik vahidi ifadə edən mürəkkəb adların birinci hissəsi; məs.: kiloqram, kilometr, kilovat.

kilovat-saat
[fr. kilo ing. xüs. is. və ər. saat] fiz. 1 kilovat gücündə elektrik cərəyanının 1 saat ərzində gördüyü işə bərabər olan elektrik cərəyanı vahidi.

kim-kimsə
(=kim-kimsənə) is. Yaxın adam, dostaşna, qohum, qohum-əqrəba. Mənim səndən özgə yoxdur bir kəsim; Yüz kimin-kimsənən o ki var sənin. Q.Zakir. Yəqin Həpir ağıllanıb, kamil adam olub, bir də ki, .. şəhərdə kimkimsəsi yoxdur. Mir Cəlal.

kim-kimsənə
(=kim-kimsə) is. Yaxın adam, dostaşna, qohum, qohum-əqrəba. Mənim səndən özgə yoxdur bir kəsim; Yüz kimin-kimsənən o ki var sənin. Q.Zakir. Yəqin Həpir ağıllanıb, kamil adam olub, bir də ki, .. şəhərdə kimkimsəsi yoxdur. Mir Cəlal.

kin-küdurət
bax. kin.

kinli-kinli
zərf Kinli halda, kinli bir tərzdə; qəzəbli. Yamacın yetimçəsi mənə qalmayıb, – deyə [Əlləzoğlu] kinli-kinli söylənirdi. İ.Hüseynov.

kino...
[yun.] Kinematoqrafiya ilə bağlı olan mürəkkəb sözlərin birinci tərkib hissəsi; məs.: kinoxronika, kinojurnal, kinooçerk, kinooperator.

kir-pas
bax. kir. Kir-pası tökülmək. Kirpas içində olmaq.

kisə-kisə
is. Bir neçə kisə, kisələr dolusu, kisələrlə. ..Top-top çit, kisə-kisə qəndçay maşından boşaldıqca adamların “sağ ol, Zəki! – səsləri ümumi bir xora dönmüşdü. R.Rza. İndi top-top, tay-tay parça, kisə-kisə şəkər, un, düyü daşınırdı. Ə.Əbülhəsən. // məc. Çoxlu miqdarda. ..Nikolay padşah Qaçaq Nəbinin başını gətirən hər hansı adama kisə-kisə qızıl da vəd edirdi. S.Rəhimov.

kiçikli-böyüklü
is. Hamı, hamısı.

kiş-kiş
bax. kiş. Kiş-kişlə donuz darıdan çıxmaz. (Ata. sözü). ‣ Kiş-kişlər olsun! – Allah eləməsin, Allah göstərməsin, ev-eşikdən uzaq olsun. Arvad .. samovara kömür salır, gülə-gülə əlini dizinə vurub deyir: – Kiş-kişlər olsun, Səttar, başına hava-zad gəlməyib ki! Ə.Əbülhəsən.

kişi-kişi
zərf Kişilərə məxsus bir tərzdə, kişi kimi, yaşlı adam kimi. Aslan baltanı götürür, kişi-kişi soba üçün odun yarırdı. S.Rəhimov.

kişili-arvadlı
top. Həm kişilər, həm qadınlar; hamı. Ya rəbbi! – deyə bu dəfə kişiliarvadlı bütün məclisdəkilər yerbəyerdən səsləndilər. M.Rzaquluzadə.

kofta-tuman
is. Kofta və tumandan ibarət qadın paltarı. [Səlimnazın] əynində qırmızı ipəkdən kofta-tuman, ayağında yastıdaban qırmızı tufli vardı. Ə.Vəliyev.

kol-kos
top. 1. Bir-birinə qarışmış, dolaşmış müxtəlif kollar; kolluq. İlanlar fışıldayır kol-koslar arasında. S.Rüstəm. Bəzi yerləri qalın kol-kos basmışdı. M.Rzaquluzadə. 2. məc. Zir-zibil, yararsız, lazımsız şeylər mənasında.

kol-koslu
sif. Kol-kos olan, kol-kos basmış. Kol-koslu dərə (cığır). – Mərkəzdən uzaq .. kol-koslu, ilan-çayanlı bir düzdə Güllücə kəndi bina olunmuşdur. S.S.Axundov.

kol-kosluq
is. Kol-kos basmış yer; kolluq. Qayanın dibi yaman kol-kosluq idi. “Koroğlu”. Kəhər ağzını palçıqlı cığırdan kol-kosluğa saldı. M.İbrahimov. Hər tərəf ağaclıq və kol-kosluqla örtülü idi. S.Vəliyev.

kollu-koslu
bax. kol-koslu. Kəndarası kollu-koslu və dərəli-təpəli boşluqdan kolxoz həyətinə uzanan cığırın başında bəstəboylu bir qız göründü. M.İbrahimov.

kontr-admiral
[fr.] Donanmada: ilk (kiçik) admiral rütbəsi və belə rütbəsi olan şəxs.

kor-kobud
sif. dan. Bir qədər, yaxud çox kobud, yaraşıqsız, qaba. [Məhbubə xanım] baxdı ki, [Bəlli Əhməd] düzdü, bir az kor-kobuddu, amma elə ürəyəyatan oğlandı ki, min paşa oğluna dəyər, min də xan oğluna. “Koroğlu”.

kor-koranə
zərf Düşünmədən, mülahizə etmədən, fikirləşmədən, görmədən, bilmədən. Kor-koranə iş görmək. Kor-koranə danışmaq. – [Əsgər bəy:] Amma İslam korkoranə barmaqlarını yerə sürtə-sürtə rahinicat axtarır. Ə.Haqverdiyev. [Məmmədov Aydına:] Əlbəttə, bu o demək deyildir ki, kor-koranə tabe olasan. H.Seyidbəyli.

kor-peşman
zərf İstədiyini əldə etməmiş, arzusuna çatmamış; əliboş, peşman halda. Kor-peşman geri dönmək. Kor-peşman yola düşmək. – [Rəsul] kor-peşman anasının yanına gəlib onu işdən hali etdi. “Aşıq Qərib”. Kürdlər də kor-peşman öz qoyunlarını götürüb Arazın qırağına getdilər. “Aşıq Ələsgər”. [Əhməd] ..başına bir çəllək soyuq su tökülmüş adam kimi kor-peşman yenidən malları bir-bir xurcuna yükləyib mindi. B.Talıblı.

korun-korun
zərf İçəridən közərməklə, alovsuz, közərə-közərə. Tüstüləndi evin ortasında korun-korun yanan gərmə ocağı. O.Sarıvəlli. Bayaqdan bəri korunkorun tüstülənən ocaq qəfildən parıldayıb alışdı. İ.Hüseynov.

kos-kos
is. Uşaqların kos (top) ilə oynadıqları oyun; top-top. [Sabir] uşaqlarla koskos oynamağa başladı. S.Rəhimov. [Zərifə:] Nəcəf .. kos-kos oynayır, bir bax! S.Vəliyev.

kos-kosa
is. etnoqr. 1. Novruz bayramı ərəfəsində və bayramda xüsusi geyindirilibkecindirilmiş adamın qapı-qapı gəzib mahnı oxuyaraq pay yığmasından ibarət xalq oyunu. 2. Həmin oyunda iştirak edən əsas surət; kosa.

kos-nağara
is. Ağacla çalınan iri nağara. Döyüləndə kos-nağara; Xışma gəlib oldu dəli. Aşıq Ələsgər.

kut-kut
zərf və sif. Yığın halında, topa halında; qalaq-qalaq, yığın-yığın. Adamlar kut-kut olublar. Küləşi kut-kut yığmaq.

köhnə-kültə
bax. köhnə-kürüş. Bundan qabaq həyətə yolçu-zad gələndə pay verərdim, .. köhnədən-kültədən bağışlardım. Ə.Əbülhəsən.

köhnə-kürüş
sif. Çox köhnə, istifadəyə yaramayan; cındır, dağılmış, cırılmış. Köhnə-kürüş şeyləri təmir etmək. // İs. mənasında. Köhnə-kürüş satmaq.

kök-saqqız
is. bot. Kauçuk verən çoxillik ot-bitki. Kök-saqqız .. çoxillik ot bitkisidir, acıqovuna oxşayır. M.Qasımov.

köklü-budaqlı
sif. 1. İri, böyük, inkişaf etmiş, yoğun və qollu-budaqlı. Köklübudaqlı qarağac. Köklü-budaqlı çinar. // zərf mənasında. Kökü və budaqları ilə birlikdə; tamamilə. Maşınla ağacları; Tamam köklübudaqlı çıxardırlar. Orda sən; Cərgə ilə əkərsən. M.Rahim. 2. məc. bax. köklü 3-cü mənada. Köklübudaqlı ailə. – Meşinov bu rayonda hər kəsi gəldi-gedər hesab edər, yalnız özünü köklübudaqlı bir adam sayardı. S.Rəhimov.

köklü-gövdəli
bax. köklü-budaqlı 1-ci mənada. Köklü-gövdəli tut ağacı. – ..Yayın daşqın günlərində bu çay köklü-gövdəli palıd, söyüd gətirib adamın zəhləsini tökürdü. S.Rəhimov.

köklü-köməcli
1. bax. köklübudaqlı 1-ci mənada. Köklü-köməcli ağac. 2. bax. köklü-budaqlı 2-ci mənada. [Hümmət:] Rayonda köklü-köməcli bir adam tapmaq, on iki imama yalvarınca bir Allahın ətəyindən yapışmaq lazımdır. B.Bayramov.

könülsüz-könülsüz
zərf İstəmədən, könlü olmadığı halda, həvəssiz. Könülsüzkönülsüz cavab vermək. – Gülsənəm arvad könülsüz-könülsüz ayağa qalxdı. M.Hüseyn. [Dildar] könülsüz-könülsüz gedib oturdu.. Ə.Vəliyev.

köynək-tuman
is. Köynək və tumandan ibarət alt geyim komplekti; dəyişək. Ağ köynək-tuman. Köynək-tuman almaq. – .. Mən sənə köynək-tuman yumağa gəlmişəm. Mir Cəlal.

köynək-şalvar
is. Köynək və şalvardan ibarət üst geyimi komplekti. Köynəkşalvar tikdirmək. – Sirat xaki köynək şalvarda tərdən islanırdı. Ə.Əbülhəsən. [Nərimanın] ayaqlarında uzunboğaz çəkmə, əynində sürməyi yun parçadan köynək-şalvar var idi. İ.Əfəndiyev.

köç-düş
bax. köçəköç. [Taybuynuz öküzün] işi ələlxüsus çətinə düşür köç-düş zamanı. Məlumdur ki, bir az hava qızdı, tərəkəmə əhli aranda dayana bilməz. F.Köçərli.

köç-külfət
top. Ailə üzvləri, ata-ana, uşaqlar hamı birlikdə. Köç-külfəti yola salmaq. – Hacı düşməninin evinə çatır: Gəzir, görür köç-külfət bütün yatır. A.Səhhət. Köç-külfətlə bərabər; Ferma çıxdı dağlara. B.Vahabzadə.

köç-külfətli
(=köçlü-külfətli) zərf Ailə üzvlərinin hamısı birlikdə, bir yerdə. Köçlü-külfətli yola düşmək. – Mayın axırında köçlü-külfətli Kislovodskiyə gedəndə, növbədənxaric [Hacı Əliqulu] bizə yeddi bilet düzəltdi. Qantəmir. Murad kişi isə, demək olar ki, köçlü-külfətli yığışıb gündüzləri zəmidə, gecələri xırmanda keçirərdi. Ə.Əbülhəsən. [Hacı Həsən:] ..Köçlü-külfətli sərhədi aşıb getmək olmaz? Mir Cəlal.

köçlü-külfətli
(=köç-külfətli) zərf Ailə üzvlərinin hamısı birlikdə, bir yerdə. Köçlü-külfətli yola düşmək. – Mayın axırında köçlü-külfətli Kislovodskiyə gedəndə, növbədənxaric [Hacı Əliqulu] bizə yeddi bilet düzəltdi. Qantəmir. Murad kişi isə, demək olar ki, köçlü-külfətli yığışıb gündüzləri zəmidə, gecələri xırmanda keçirərdi. Ə.Əbülhəsən. [Hacı Həsən:] ..Köçlü-külfətli sərhədi aşıb getmək olmaz? Mir Cəlal.

kül-külfət
top. Ailə, külfət, ailə üzvləri (hamı bir yerdə). Kül-külfəti bir yerə yığmaq. – Arvadlar .. sarı keçinin ağuza oxşayan sarı südündən bir kasa alıb aparar, evdə kül-külfət üskük-üskük bölüşüb tamsınatamsına içərdi. S.Rəhimov. [Hətəmov Qaraşa:] Çıxaq yuxarı, görək kül-külfət nə haldadır? B.Bayramov.

küləkli-qarlı
sif. Həm külək əsən, həm də qar yağan. Küləkli-qarlı gün. Küləkliqarlı hava.

küləkli-tufanlı
sif. Həm külək əsən, həm də tufan olan. Küləkli-tufanlı gecə. [Gəray ağa:] Biz bu hisli-paslı, tozlu-torpaqlı, küləkli-tufanlı xarabaya öz dərdimizi ağlamaq üçün gəlmişdik! S.Rəhimov.

küləkli-yağışlı
sif. Həm külək əsən, həm də yağış yağan. Küləkli-yağışlı hava. – Nəhayət, küləkli-yağışlı bir gündə [Həsəni] buraxdılar. S.Rəhman.

künc-bucaq
is. 1. bax. künc. Otağın fərşi çoxdan bəri süpürülməmişdi: küncbucağı, tavanı hörümçək toru basmışdı. M.S.Ordubadi. [Xalıqverdi:] Mitillərimin hamısını söküb, küncü-bucağı qazıq-qazıq eləyibsiniz. Ə.Vəliyev. 2. məc. Gizlin, nəzərə çarpmayan, xəlvət, dalda yer mənasında. Künc-bucağı axtarmaq. Küncdə-bucaqda gizlənmək. – [Hümmət:] Küncdə-bucaqda danışmaq arvad işidir, – deyə, astadan gileylənə-gileylənə eyvana çıxdı. B.Bayramov.

küy-kələk
(=küy-qalmaqal) is. 1. Hay-küy, səs-küy, qalmaqal: qarışıqlıq, araqarışma. [Minbaşı:] Hərgah mənim imtahanıma etibarın varsa, artıq küy-qalmaqal lazım deyil. N.Vəzirov. Küy-kələk, bağırtı hədə və söyüş səsləri ətrafa yayıldı. P.Makulu. • Küy-qalmaqal (küy-kələk) salmaq – səs-küy salmaq, hay-küy salmaq. [Heydər bəy:] Gərək bir dörd verst aşağıda küyqalmaqal salaq, qazaqlar tamam aşağı ensinlər. M.F.Axundzadə. 2. Küy-kələklə şəklində zərf – hay-küylə, səs salaraq, həyəcan içində. Küy-kələklə iş görmək. – Babacan küy-kələklə içəri girdi. Ə.Əbülhəsən.

küy-kələkçi
is. Küy-kələk salan; qalmaqalçı, hay-küyçü, tez təşvişə düşən adam. [Sirat:] Çimnaz xala, yaxşı ki Veys də bir-iki günə gedəcək, ona hələ bir şey deməyin! O bir az küy-kələkçidir. Ə.Əbülhəsən.

küy-qalmaqal
(=küy-kələk) is. 1. Hay-küy, səs-küy, qalmaqal: qarışıqlıq, araqarışma. [Minbaşı:] Hərgah mənim imtahanıma etibarın varsa, artıq küy-qalmaqal lazım deyil. N.Vəzirov. Küy-kələk, bağırtı hədə və söyüş səsləri ətrafa yayıldı. P.Makulu. • Küy-qalmaqal (küy-kələk) salmaq – səs-küy salmaq, hay-küy salmaq. [Heydər bəy:] Gərək bir dörd verst aşağıda küyqalmaqal salaq, qazaqlar tamam aşağı ensinlər. M.F.Axundzadə. 2. Küy-kələklə şəklində zərf – hay-küylə, səs salaraq, həyəcan içində. Küy-kələklə iş görmək. – Babacan küy-kələklə içəri girdi. Ə.Əbülhəsən.

küçə-bazar
top. Küçələr və bazarlar birlikdə; küçələr, bazarlar. Bu məsələ yalnız qəzetlərdə deyil, küçə-bazarda, meydan və yığıncaqlarda da insanları məşğul edirdi. M.İbrahimov. Küçə-bazardan adamın ayağı çəkilirdisə də, çay qırağından hələ çalğı səsi eşidilirdi. Ə.Əbülhəsən.

küş-küş
təql. Uşağı yatırtmaq üçün çıxarılan səs. Küş-küş etmək – uşağı yatırtmaq üçün “küş-küş” deyə oxşamaq. Ana körpəni küş-küş edib yatırtdı.

kələ-kötür
sif. 1. Üstü hamar olmayan, nahamar; girintili-çıxıntılı (səth haqqında). Kələ-kötür divar. Kələ-kötür daş. – İri kələ-kötür ətəkləri qaratikan kolları ilə döşənmiş dağlar arasında yuxarı qalxdıqca təbiət və hava bütün başqalaşır. A.Şaiq. ..Qayıq fənər işığında aydın görünən boz, kələ-kötür qayaların üç-dörd addımlığında idi. M.Hüseyn. 2. Qaba, kobud, yöndəmsiz, yaraşıqsız, biçimsiz. Kələ-kötür əl. – Dəmirçioğlu baxdı ki, [Koroğlu] bir yekəpər, kələ-kötür adamdı, üz-gözündən zəhm yağır. “Koroğlu”. O barmaqların hamısı, bir-birinə oxşayan kələkötür barmaqlardır. M.S.Ordubadi. // Düzgün olmayan, əyri-üyrü, biçimsiz. Kələ-kötür hərflər və əyri xətlərlə adi şagird dəftərinin dörd vərəqini tutan bu kağız imzasız idi. M.İbrahimov. Bir də ki, kələ-kötür xətlə yazılmış sözləri oxuyub, xeyir xəbər olduğunu gördüm. H.Seyidbəyli. 3. məc. İncəlikdən məhrum; qaba, kobud. [Kərəmov:] Axır zamanlar bir az sən də kələkötür (z.) danışmağa başlamısan. S.Rəhman. 4. məc. Əzablı, əziyyətlə dolu, ağır, əziyyətli. [Firidun] ömrünün kələ-kötür və tikanlı keçmişini deyil, min bir xəyal və ümidlə dolu gələcəyini düşünürdü. M.İbrahimov. “Kələkötürləşdirmək”dən f.is.

kələ-kötürlük
is. Kələ-kötür şeyin hal və vəziyyəti. Yolun kələ-kötürlüyü. Xəttin kələ-kötürlüyü.

kələ-kötürləşdirmək
f. 1. Kələkötür etmək. 2. məc. Qabalaşdırmaq, kobudlaşdırmaq. “Kələkötürləşmək”dən f.is.

kələ-kötürləşmək
f. 1. Kələ-kötür olmaq. 2. məc. Qabalaşmaq, kobudlaşmaq.

kəm-karastı
top. [fars.] dan. 1. Bir sənətdə, peşədə, işdə lazım olan alətlər. Dülgər kəm-karastısı. – [Veys:] Bütün kəmkarastılarını alıb verək yoxsul şərbaflar işləsinlər. Ə.Əbülhəsən. 2. Silah, yaraq. [Məşədi Kazım:] Pişto və sair kəm-karastını götürmüşdür. M.S.Ordubadi.

kəm-kəm
zərf [fars.] Az-az, yavaşyavaş, asta-asta. Lakin saqın, ölüm günü kəm-kəm yaxınlaşır. Ə.Nəzmi.

kəm-kəsir
is. [fars. kəm və ər. kəsr] Çatışmayan cəhət, nöqsan, qüsur, çatışmazlıq. [Tükəzban:] Heç bir zaddan kəm-kəsir yoxdur. S.S.Axundov. [Aşıq Alı Ələsgərə:] – Oğul, sözdərin də xoşuma gəldi, oxumağın da, saz çalmağın da. Az kəm-kəsirin var. “Aşıq Ələsgər”. // sif. Çatışmayan. [Musanın nəvəsi] o gündən işə başladı. Bakıdan bəzi kəm-kəsir şeylərini aldı. Qantəmir.

kəm-kəsirli
sif. Kəm-kəsiri olan; nöqsanlı, qüsurlu.

kəmsər-kəmsər
zərf dan. köhn. Axmaq-axmaq, gic-gic. [Gülxanım Alı kişiyə:] Ay üstünə od tökülsün, nə ilə oxutmaq istəyirsən, .. kəmsər-kəmsər danışma. “Qatır Məmməd”.

kənd-kəsək
top. dan. Kənd və ona yapışıq yer. Kənd-kəsəyə bələd olmaq. – [Hacı Bayram:] Bəy deyiləm, rəiyyətim yox, kənd-kəsəyim yox. Ə.Haqverdiyev. [Məhərrəm bəy:] ..Kənd-kəsəyi dolandıra bilmirəm. S.S.Axundov. Kənddə-kəsəkdə başıpapaqlı qalmayıb, hamısını yığıblar. Çəmənzəminli.

kəndli-kütlü
top. Keçmişdə bəzən kəndliyə, kəndlilərə ikrahla, saymazyana verilən ad. [Əminə Dürdanəyə:] Səndən olsaydı, çoxdan bu dövləti paylamışdın kəndlikütlüyə.. Ə.Əbülhəsən.

kəndli-kəsəkli
top. dan. Kəndli.

kəsik-küsük
top. dan. Kəsiklər, kəsik parçalar.

kəsək-küsək
top. Kəsək-kəsək halında olan torpaq. [Maya:] Tülkü, çaqqal mənə nə edəcək? Nə çox kəsək-küsək, götürüb çırparam təpəsinə. M.İbrahimov.

lal-dinməz
1. zərf Səs çıxarmadan, dinmədən, danışmadan, susaraq. Lal-dinməz oturmaq. – Səlimnaz lal-dinməz dayanıb, bütün bədəni ilə qapını tutmuşdu. M.Hüseyn. Bir ara lal-dinməz hamı onun dalınca baxdı. Ə.Əbülhəsən. // Sözsüz, danışıqsız, qeydşərtsiz. Lal-dinməz əmri yerinə yetirdi. – [Nigar Muradın] hər əmrinə lal-dinməz tabe idisə də, üzü heç gülmürdü. S.Hüseyn. 2. sif. Azdanışan, danışmağı sevməyən, çox zaman dinməz, sakit oturan. İndi onlar həmişəki kimi müti və lal-dinməz adamlar deyildir. P.Makulu.

lal-kar
1. sif. Həm danışmaq, həm də eşitmək qabiliyyəti olmayan. Lal-kar uşaq. // İs. mənasında. Lal-karlar məktəbi. 2. zərf Dinməz-söyləməz, danışmadan, heç bir söz demədən. Lal-kar oturmaq. Lalkar durmaq. – Qardaşının daş kimi lal-kar olması onu [Şahnigarı] lap vahimələndirdi. İ.Şıxlı. [Nərgiz ilə Səməndər] bir müddət lalkar getdilər. B.Bayramov. 3. zərf Hərəkətsiz, sakit. ..Baxışlar danışdı lal-kar; Onlar birdən-birə qucaqlaşdılar. B.Vahabzadə.

lal-karlıq
is. Həm danışmaq, həm də eşitmək qabiliyyətindən məhrumluq; lal və kar adamın halı.

lal-mat
zərf Heyrət içərisində; susaraq. Arvad belə rəftarı gördükdə lal-mat geri dönüb qayıtdı. B.Talıblı.

lalıq-malıq
sif. dan. Dilsiz-ağızsız, sözünü, fikrini başa sala bilməyən. Lalıqmalıq uşaq.

lap-lap
zərf dan. Təəccüblə, heyrətlə, mat-mat. Lap-lap baxmaq. – Orada qaynaşan müxtəlif adamları görüb, gözlərini laplap döyən Gəray bəyi yenə də nökəri .. ayıltdı. S.Rəhimov.

lapar-lapar
sif. 1. Parça-parça; xallar, ləkələr şəklində. Lapar-lapar qızartı. Laparlapar güllü parça. – Dəvə gedir, ayaq izi qumsallıqda lapar-lapar; Buz qütbündə addımlasa nəfəsindən buzlaq qopar. X.Rza. 2. Sakit havada iri parçalar şəklində (yağan) qar haqqında. Lapar-lapar qar yağır.

laq-laq
təql. Leyləyin çıxardığı səs. Dəmirçinin ömrü taq-taqla, leyləyin ömrü laqlaqla keçər. (Ata. sözü).

las-las
zərf Qat-qat, lay-lay, təbəqətəbəqə. Otu las-las yığmaq. Torpağı las-las tökmək.

lat-lüt
sif. dan. 1. Çılpaq, lüt, paltarsız. Cənab xan əyləşib yatağında, lat-lüt; başında bir .. papaq, ağlayır. Ə.Haqverdiyev. 2. məc. Heç bir şeyi olmayan, yoxsul, kasıb. Lat-lüt adam. // İs. mənasında. [Usta Ramazan:] Nisanın atası dedi ki, mənim latlütə veriləsi qızım yoxdur. M.Hüseyn. • Latlüt qalmaq – hər şeyi əlindən çıxmaq, tamam yoxsullaşmaq, kasıblaşmaq. [Sona xanım:] Budur, kişi qurşanıb qumara, bir aydan sonra görərsən, olub-qalanının hamısını uduzub qaldı lat-lüt. Ə.Haqverdiyev.

lax-tax
dan. sif. Boş, sakit, səssiz, kimsəsiz, adamsız. Axundun lax-tax evi bu gün gəlib-gedən ilə dolu idi. S.Rəhman.

lağ-lağ
sif. və zərf 1. Boş, mənasız. • Lağ-lağ danışmaq – boş-boş danışmaq. Getdi, mənə nə, fəhləliyin badə, əkinçi; Lağlağ danışıb başlama fəryadə, əkinçi! M.Ə.Sabir. 2. bax. lağlağı1. [Feldşer] çox uzunçu, lağlağ, həm də qaba bir adamdı. M.Hüseyn.

lağ-loğaz
lağ-loğaza qoymaq – bax. lağa qoymaq (“lağ”da).

lend-liz
[ing.] İkinci dünya müharibəsi zamanı ABŞ-ın borc olaraq müttəfiq dövlətlərə silah, xammal, ərzaq və s. mallar vermə sistemi.

ling-lingi
is. Bir ayaq üstə atıla-atıla oynanılan uşaq oyunu.

lirik-dramatik
[yun.] Lirika və drama ünsürlərini özündə birləşdirən, əks etdirən (ədəbi əsər haqqında). Lirik-dramatik əsər. // Musiqidə: lirik səslə dramatik səs arasında keçid təşkil edən (xanəndənin səsi haqqında). Lirik-dramatik tenor.

lirik-epik
[yun.] Lirika və epos ünsürlərini özündə birləşdirən, əks etdirən (ədəbi əsər haqqında). Lirik-epik poema.

lotu-bambılı
sif. və is. dan. bax. lotu 1-ci mənada. [Hacı Novruz:] Yox, elə deyil. Başımızın çarəsi Mirzə Həsən kimi lotubambılıları, ac-gicikləri aradan götürməkdir. Ə.Haqverdiyev. [Camal bəy:] Quldur mən deyiləm, Sərdarovdur öz dostları ilə... Biri şərir İsmayıl bəy, piyaniska İbrahim bəy, biri lotu-bambılı Soltan bəy və qeyriləri... N.Vəzirov.

lotu-lotuyana
zərf dan. Açıq, səmimi olaraq. Dəxi burada qəbz nəyə lazımdır, mən ölüm, lotu-lotuyana deyiniz görüm, burada qəbzin nə mənası var? C.Məmmədquluzadə. [Cəbi:] Yetər, .. lotu-lotuyana, gəlsənə mən arvadımı boşayım, mənə gələsən. N.Vəzirov.

lotu-potu
top. dan. nifr. İşsiz-peşəsiz adamlar, avaralar; günlərini fırıldaqla, kələkbazlıqla keçirən adamlar, dələduzlar, lotular. [Aslan bəy:] [Süleyman bəy] burada lotupotu ilə gəzib qumar oynayır. Ə.Haqverdiyev. [Hacı Fərəc:] ..O dövlətə görə Ziynət xanıma hər tərəfdən müştərilər çıxacaq – lotu-potu, atasından bixəbər adamlar.. N.Vəzirov. [Hacı Murad:] De görüm .. hansı tatın kitabındadır ki, .. pul qazanasan, verəsən toyuqplova, onu da gəlib-gedən, lotu-potu yesin. S.S.Axundov.

lö-lö
zərf dan. Bekara, işsiz, avara, avara-avara. Lö-lö gəzmək. Küçələrdə lö-lö vurmaq.

lüm-lüm
zərf məh. Bütöv-bütöv, parçaparça. Özü lüm-lüm udur batində, amma; Zahirdə dediyi mənaya bir bax. Q.Zakir.

lümpen-proletariat
[alm.] Kapitalizm cəmiyyətində: sinfi simasını itirmiş adamlardan ibarət təbəqə (səfillər, avaralar, dilənçilər, oğrular və s.).

lüt-anadangəlmə
sif. və zərf Tamamilə lüt, lümlüt.

lüt-madərzad
sif. və zərf bax. lümlüt.

lüt-müt
sif. dan. 1. Tamamilə lüt, çılpaq, lüt-üryan. 2. məc. top. Yoxsul, kasıb, səfil. Oxuyandan sonra bir qədər fikir edin. Ey mənim yolçu, dilənçi, lüt-müt qardaşlarım! C.Məmmədquluzadə.

lüt-üryan
sif. 1. Lüt-anadangəlmə, lümlüt. Məcidin göldə suyu şappıldadaşappıldada qol-qanad çalması, sonra da lütüryan (z.) çay qırağında oynaması Xırdanı lap darıxdırdı. S.Rəhimov. • Lüt-üryan olmaq – lüt-anadangəlmə olmaq, lümlüt olmaq. [Fatmanisə:] Lüt-üryan olub kişilərin qabağına çıxdı. M.İbrahimov. 2. məc. Yoxsul, kasıb. • Lüt-üryan qalmaq – var-yoxu əlindən çıxmaq. Yəqin evini yarıblar, var-yox əlindən gedib. Yaxşı lütüryan qaldı küçələrdə. Mir Cəlal.

lüt-ətcə
sif. dan. 1. Çılpaq, ətcə (uşaq haqqında). Mənə elə gəlirdi ki, [Azad] ana bətnindən lüt-ətcə bu soyuq dünyaya qədəm qoyduğu zaman belə səsini çıxarmamışdır. M.İbrahimov. 2. məc. Balaca, körpə. [Zeynal:] Ey lütətcə balalar! Başıma yığılın. Ə.Əbülhəsən.

ləkə-ləkə
sif. və zərf Çoxlu ləkələri olan, ləkə düşmüş, ləkəli. [Lalənin] tuflisi və tumanı gil məhlulundan ləkə-ləkə olmuşdu. M.Hüseyn.

ləl-cavahirat
top. [ər.] Qiymətli daş-qaş, cavahirat. Təmiz ad, təmiz ürək bu dünyada ləl-cavahiratdan da qiymətlidir! S.Rəhimov.

ləxt-ləxt
klas. bax. laxta-laxta. Ləxtləxt olmuş cigərlər, sanma könlümdən gələn; Namələrdir kim, bəna məcnuni-şeydadən gəlir. Qövsi.

ləçək-ləçək
sif. Ləçəklərdən ibarət, ləçəklər halında. Dəyirman üstü çiçək; Yarpağı ləçək-ləçək; Qardaş bir qız sevibdir; Uzunboy, qarabirçək. (Bayatı). Ağaclar açsın çiçək; Yarpağı ləçək-ləçək. M.Ə.Sabir.

mahur-hindi
is. Azərbaycan klassik muğamlarından birinin adı.

mal-davar
bax. mal-qara.

mal-dövlət
top. [ər.] Sərvət, dövlət, əmlak, var. Mal-dövləti əlindən çıxmaq. – [Yaşlı kişi:] Görünür, Çopurun mal-dövləti [Şirinnazın] gözünü tutmuşdu. S.Hüseyn. Gəzdim dağı, dağlığı; Yoxdu onun bağlığı; Mal-dövlət gedər qalmaz; Qalar bir cansağlığı. (Bayatı).

mal-heyvan
bax. mal-qara. Dastanın sonrasını eşitmək üçün camaat axşam olmağı gözlədi. Elə ki, şər qarışdı, camaat malheyvanını rahat elədi, yenə toy evinə toplaşdılar. “Aşıq Ələsgər”.

mal-madar
(=mal-mülk) is. dan. Var, dövlət. Mal-madar sahibi. Mal-madarı əlindən getmək. – [Paşa bəy:] Bu qədər cah-calal, ad-san, şan-şöhrət, mal-mülk əldən çıxsa dözmək olarmı? Ə.Vəliyev.

mal-mülk
(=mal-madar) is. dan. Var, dövlət. Mal-madar sahibi. Mal-madarı əlindən getmək. – [Paşa bəy:] Bu qədər cah-calal, ad-san, şan-şöhrət, mal-mülk əldən çıxsa dözmək olarmı? Ə.Vəliyev.

mal-pul
bax. mal-dövlət.

mal-qara
top. İri və xırda buynuzlu ev heyvanları. Mal-qaramız artır. – Pəyədən mal-qaranı bəzi çıxardır qırağa; Bəzi səhraya gedir işləməyə, bəzi bağa. A.Səhhət. Nurəddinin mal-qaradan ancaq bir atı vardı. S.S.Axundov. [Cavad:] O ağacın yerində ev tikərik, çəpəri buradan çəkərik ki, mal-qara, dana həyətə girməsin. B.Talıblı.

mal-qaralı
sif. Mal-qarası olan, malqara saxlayan. Mal-qaralı həyət. – Qayib kişinin əvvəli mal-qaralı, qoyun sürülü, dövlətli bir kəndli idi. S.S.Axundov.

mal-qaraçı
bax. maldar.

mal-qaraçılıq
is. Mal-qara saxlama; maldarlıq.

marksist-leninçi
sif. Marksizməleninizmə aid olan, marksizm-leninizm prinsiplərini ifadə edən. Marksist-leninçi partiya.

marksizm-leninizm
is. Marks-EngelsLenin nəzəriyyəsi.

mat-mat
zərf: mat-mat baxmaq – donuxmuş halda sakit-sakit baxmaq, heyrətlə, təəccüblə baxmaq. Balaca dörd yaşında Cəbi atasına mat-mat baxardı, bir söz də söyləməzdi. N.Nərimanov. Mat-mat gözlərini döymək – bax. mat-mat baxmaq. Özünü itirən Şahmar mat-mat gözlərini döydü. B.Bayramov.

mat-məbhut
zərf [ər.] Heyrət içində, böht içində, çox təəccüblə. Mat-məbhut durmaq. – Hamı mat-məbhut bir-birinə baxırdılar. H.Nəzərli. [Dərviş:] Mən mat-məbhut qaldım. A.Divanbəyoğlu. Kərim mat-məbhut oturub dərin fikrə getmişdi. Ə.Vəliyev.

mat-məəttəl
bax. mat-məbhut. Bəlli Əhməd mat-məəttəl dayanmışdı. “Koroğlu”. Fatma bir müddət mat-məəttəl ətrafına baxır. M.Dilbazi.

mat-qut
is.: matı-qutu qurumaq (çəkilmək) – donub qalmaq, heyrət içində olmaq. Qorxudan matı-qutu çəkildi. – Atanın matı-qutu qurudu. Oğluna nə cavab verəcəyini bilmədi. Ə.Vəliyev.

matdım-matdım
zərf: matdım-matdım baxmaq – susmuş, sakit dayanmış halda gözlərini bir nöqtəyə zilləyib təəccüblə baxmaq. [Cəbi] çox vaxt matdım-matdım bir nöqtəyə .. baxırdı. N.Nərimanov. Çox ağır nəfəs alıb inləyirdi dərindən; Matdım-matdım baxırdı, tərpənmirdi yerindən. S.Rüstəm.

mayya-suke
is. Cənubi Afrikada dil ailəsi.

mazı-mazı
is. Düz və hamar yerdə mazı (2-ci mənada) ilə oynanılan oyun. Mazı-mazı oynayan on yeddi-on səkkiz yaşındakı gənclərin səsindən qulaq tutulurdu. Çəmənzəminli.

maça-maça
is. Maça ilə oynanılan uşaq oyunu; aşıq-aşıq. Uşaqlar maça-maça oynayırlar.

meşə-çöl
is. Meşə ilə çöl arasında keçid sahəsi.

mil-mil
bax. miləmil. Mil-mil çit. – [Maya] mil-mil göy adyalı üstünə çəkdi. M.İbrahimov. İkram mil-mil sətin köynəyinin yaxasını düymələmişdi. Ə.Əbülhəsən.

mini-mini
sif. oxş. Kiçicik, xırdaca. Uşağın mini-mini ağzı. – ..Azad və asudə yaşayaraq mini-mini balaları oxudardım. T.Ş.Simurq.

minnət-sünnət
is. [ər.] dan. Ayağa düşüb xahiş etmə; xahiş, yalvarış, rica. • Minnət-sünnət etmək – ayağa düşərək xahiş etmək, yalvarmaq. Kişi nə qədər minnət-sünnət elədi, arvad razı olmadı. (Nağıl).

misqal-tərəzi
is. [ər. misqal və fars. tərazu] Qızıl, qaş-daş və başqa qiymətli şeyləri çəkmək üçün kiçik dəqiq tərəzi. [Dərviş:] Bu var ki, əfəndim, Bakıda olan cəmi zərgərlər misqal-tərəzini düzəldib noxud əhvalatına. N.Vəzirov. • Misqal-tərəzi ilə ölçmək (çəkmək) – bir şeyin ölçü və vəznini çox diqqətlə, dəqiq təyin etmək.

mitil-şitil
top. dan. Üzü tökülmüş, dağılmış, yıpranmış, köhnə, cındır yorğandöşək, palaz və s. Əsgər addımlayıb Kosanın mitil-şitilini tərpətdi, ağac çarpayısını yırğaladı. S.Rəhimov. Arada bir dönüb evin içinə döşənən mitil-şitilə bax(dı). Ə.Əbülhəsən.

miyov-miyov
təql. Pişiklərin çıxardığı səs; miyovultu.

mizan-tərəzi
is. [ər. mizan və fars. tərazu] Dindar müsəlmanların etiqadınca qiyamət günü adamların günah və savabını ölçmək üçün mənəvi tərəzi. • Mizan-tərəzi qurulmaq din. – məhşər günü günah və savabın haqq-hesabı çəkilmək. [Seyrəksaç dəllək:] Çünki bu dünyanın axı, Ələmdar qardaş, o dünyası, qiyaməti də var. Bax orada mizan-tərəzi qurulacaq, günah-savab tərəziyə qoyulub misqalına qədər çəkiləcəkdir. S.Rəhimov.

müddəiyi-ümumi
is. [ər.] köhn. Prokuror. Silistçi, müddəiyi-ümumi və doktor nəşlər olan otağa girib, nəşləri müayinə etdikdən sonra protokol yazıldı. E.Sultanov. Əvvəl müddəiyi-ümumi danışdı. S.Hüseyn.

mülk-imarət
(=mülk-mal) top. Mülk, ev-eşik, var-dövlət hamısı bir yerdə. ..Əgər mən müsəlman olandan sonra başıma çarşab salıb üzümü örtsəm, gərək dünyadan əl çəkəm və mülk-malımı atam ərimin üstünə. C.Məmmədquluzadə. Keçmişdə evlənən oğlandan mülk-mal, başlıq istərdilər. Mir Cəlal. [Veysin] bildiyi bircə bu idi ki, bütün ixtiyar, yer, mülk-imarət, var-dövlət hamısı .. fəqir-füqəranın, yoxsulların əlindədir. Ə.Əbülhəsən.

mülk-mal
(=mülk-imarət) top. Mülk, ev-eşik, var-dövlət hamısı bir yerdə. ..Əgər mən müsəlman olandan sonra başıma çarşab salıb üzümü örtsəm, gərək dünyadan əl çəkəm və mülk-malımı atam ərimin üstünə. C.Məmmədquluzadə. Keçmişdə evlənən oğlandan mülk-mal, başlıq istərdilər. Mir Cəlal. [Veysin] bildiyi bircə bu idi ki, bütün ixtiyar, yer, mülk-imarət, var-dövlət hamısı .. fəqir-füqəranın, yoxsulların əlindədir. Ə.Əbülhəsən.

münasibətli-münasibətsiz
zərf Yerli-yersiz, lazım gəldi-gəlmədi. Münasibətli-münasibətsiz çıxış etmək. – Müxatəbinin sözünü yarımçıq qoymaq, münasibətlimünasibətsiz danışmaq bunun köhnə adətidir. Qantəmir.

müqayisəli-tarixi
sif. Hadisələrin tarixi və müqayisəli öyrənilməsinə əsaslanan. Müqayisəli-tarixi üsul. Müqayisəli-tarixi dilçilik.

mır-mır
təql. Mırıltı səsi, mırıltı. Mır-mır səsi eşidilir. • Mır-mır mırıldamaq dan. – dodaqaltı deyinmək, donquldanmaq, söylənmək. Bundan yana dönüb isə mır-mır mırıldayır; Qoymur olam evimdə də rahət gavur qızı. M.Ə.Sabir. Birdən bir papiros yandırdı cəllad; Basdı gənc əsgərin iki gözünə; Mırmır mırıldadı özü-özünə. S.Rüstəm.

mırt-mırt
zərf Boş-boş, havayı. Mırtmırt söylənmək. – A kişi, bu kitabları və kağızları tulla cəhənnəmə, az bu cinlərnən və şəyatinlərnən mırt-mırt danış.. C.Məmmədquluzadə. Mırt-mırt oxuyub mırıldayırsan; Qarğa kimi hey qırıldayırsan. M.Ə.Sabir.

mışıl-mışıl
bax. mışhamış. Körpə mışıl-mışıl yatırdı. – Mədinə arvad lap yaxınlaşdıqda yorğanın ucunu qaldırdı, mışıl-mışıl yatan çağanın üzünə baxdı. S.Rəhimov. [Cavad] Zöhrənin böyründə mışıl-mışıl yatan Aslana həsrətlə baxdı. Ə.Vəliyev.

mədd-cəzr
is. coğr. köhn. Dəniz suyunun vaxtaşırı qalxması və çəkilməsi, artması və azalması hadisəsi; qabarma-çəkilmə.

mədəni-kütləvi
sif. Kütlələrin mədəni tələbatına xidmət edən, xalqın mədəniyyətini artırmaq məqsədilə görülən. Mədənikütləvi tədbirlər.

mən-mən
mən-mən demək – bax. mənəm-mənəm demək (“mənəm-mənəm”də). Mənim mən-mən deməyim sanmayın boş əməkdir. S.Rüstəm. Kərəmov öz fərsiz şəxsiyyətini cəmiyyətə qarşı qoyan, hər yerdə mən-mən deyən cahil bir xudpəsənddir. İ.Əfəndiyev.

mənli-sənli
zərf Mən və sən birlikdə, öz aramızda. Məsələni mənli-sənli həll edək.

mənzil-mənzil
bax. mənzilbəmənzil.

mənəm-mənəm
mənəm-mənəm demək – lovğalanmaq, təkəbbür göstərmək, özündən başqa heç kəsi saymamaq. Mənəmmənəm deyənlərin inanma çox da qövlünə. M.Ə.Sabir. Vaqif gördü ki, İbrahim xan onun sözlərinin məğzini dərk etmir, mənəm-mənəm deyir, .. dillənmədi. Çəmənzəminli.

mənəm-mənəmlik
bax. mənəmlik. [Qoşatxan:] Öldür səni içəridən gəmirən qurdu – bu mənəm-mənəmlik qurdunu. M.İbrahimov.

mərd-mərdanə
(=mərdü mərdanə) bax. mərdanə 1 və 2-ci mənalarda. Mərdmərdanə vuruşmaq. Mərd-mərdanə döyüş meydanına atılmaq. – Başlar kəsdi, qollar qırdı, mərd-mərdanə dava elədi. “Koroğlu”. Kərəm çəkər cəfa mərdü mərdanə; Bivəfa əlindən gəlmişəm cana. “Əsli və Kərəm”. // Açıqcasına, heç bir şeydən çəkinməyərək, kişi kimi. Mərd-mərdanə sözü üzünə açıq demək.

mərdü mərdanə
(=mərd-mərdanə) bax. mərdanə 1 və 2-ci mənalarda. Mərdmərdanə vuruşmaq. Mərd-mərdanə döyüş meydanına atılmaq. – Başlar kəsdi, qollar qırdı, mərd-mərdanə dava elədi. “Koroğlu”. Kərəm çəkər cəfa mərdü mərdanə; Bivəfa əlindən gəlmişəm cana. “Əsli və Kərəm”. // Açıqcasına, heç bir şeydən çəkinməyərək, kişi kimi. Mərd-mərdanə sözü üzünə açıq demək.

mərtəbə-mərtəbə
zərf Bir mərtəbədən o biri mərtəbəyə, mərtəbədənmərtəbəyə. Mərtəbə-mərtəbə yuxarı qalxmaq. – Onun gövdəsinə sarılmış borular və mərtəbə-mərtəbə hərlənən dar dəmir pilləkənlər arasındakı kranlar diqqəti cəlb edirdi. H.Seyidbəyli.

mərə-mərə
is. Qoz, fındıq, daş və s.-ni mərəyə salmaqdan ibarət uşaq oyunu. Mərəmərə oynamaq.

mətə-mətə
is. Mətə içərisində oynanılan uşaq oyunu.

məşğuli-zimmə
is. [ər.]: məşğulizimmə olmaq köhn. dan. – birinin pulunu və ya malını mənimsəməklə, yaxud biri haqqında düzgün olmayan fikir söyləməklə günaha batmaq, özünü onun qarşısında borclu hiss etmək. Mən bu barədə danışmasam məşğuli-zimmə olaram. Ə.Haqverdiyev.

nam-nişan
is. [fars.] Ad, yer-yurd, əsilnəsəb mənasında. Nam-nişanını bilmək (öyrənmək). – [Hakim] arvadın nam-nişanını bilib, çıxıb gedir. “M.N.lətif.”

nameyi-əmal
is. [fars. namə və ər. əmal] Dini etiqada görə, hər bir şəxsin bu dünyada gördüyü bütün savab və günahları yazılmış kitabça. [Məşədi:] Ay qurbanın olum, nameyi-əmalımı mənə daldan göstərirsən, mənim ki başımın dalında gözüm yoxdur. Ə.Haqverdiyev. // məc. zar. Bir şəxsin bütün əməlləri qeyd olunmuş kağız, sənəd. Onun nameyi-əmalını əlinə verdilər. – Çünki anketlər Anketov üçün nameyi-əmal hökmündə idi. Mir Cəlal.

naz-nemət
(=nazü nemət) is. [fars. naz və ər. nemət] Tam firavanlıq, maddi rifah, səadət. [Alı kişi:] Həsən xan, insan üçün dünyada hər naz-nemətdən şirin şey gözdür. “Koroğlu”. [Nüşabə:] Durmayın, şahanə bir süfrə açın; Ortaya hər çeşid naz-nemət saçın! A.Şaiq. // Var, var-dövlət, sərvət mənasında. Dünyanın nazü neməti insan zəhmətinin başındadır, – deyə qoca bostançı öyünürdü. S.Rəhimov. • Naz-nemət içində yaşamaq (bəslənmək, böyümək) – həyatda heç bir şeydən çətinlik çəkməmək, firavan həyat keçirmək, xoşbəxt yaşamaq, var-dövlət içində bəslənmək. Naz-nemət içində bəslənən bəxtiyarlar; Sanki deyirlərdi ki, yazıq, nəhayətin nə? M.Müşfiq.

naz-nəvaziş
bax. nəvaziş. [Nadir] ağır və məsul çalışdıqdan sonra gəlib, evdə kimsənin naz-nəvazişini, mehriban rəftarını görmədiyini xatırladı. B.Talıblı.

naz-qəmzə
is. [fars. naz və ər. qəmzə] İşvə, süzgün baxış, cilvə. Atdı müjgan oxun, keçdi sinəmdən; Naz-qəmzələri canıma düşdü. Aşıq Ələsgər. [Almaz:] Canım, bir kəlmə danış onlardan, zalım uşaqlarının naz-qəmzəsi adamın əqlini aparır. N.Vəzirov.

nazlı-duzlu
sif. dan. İşvəli, qəmzəli, qanışirin, xoş, şux. Nazlı-duzlu qız. Nazlıduzlu gəlin.

nazü nemət
(=naz-nemət) is. [fars. naz və ər. nemət] Tam firavanlıq, maddi rifah, səadət. [Alı kişi:] Həsən xan, insan üçün dünyada hər naz-nemətdən şirin şey gözdür. “Koroğlu”. [Nüşabə:] Durmayın, şahanə bir süfrə açın; Ortaya hər çeşid naz-nemət saçın! A.Şaiq. // Var, var-dövlət, sərvət mənasında. Dünyanın nazü neməti insan zəhmətinin başındadır, – deyə qoca bostançı öyünürdü. S.Rəhimov. • Naz-nemət içində yaşamaq (bəslənmək, böyümək) – həyatda heç bir şeydən çətinlik çəkməmək, firavan həyat keçirmək, xoşbəxt yaşamaq, var-dövlət içində bəslənmək. Naz-nemət içində bəslənən bəxtiyarlar; Sanki deyirlərdi ki, yazıq, nəhayətin nə? M.Müşfiq.

nazənin-nazənin
zərf İncə-incə, nazla. Nazənin-nazənin edərsiz avaz; Ruh tazələnir, olur sərəfraz. M.P.Vaqif.

neyro...
[yun.] Sinir sisteminə aid mürəkkəb sözlərin tərkib hissəsi; məs.: nevralgiya, nevropotologiya, nevropsixologiya və s.

nizam-intizam
is. [ər.] Müəyyən edilmiş qayda, üsul, qayda-qanun. İşdə nizamintizama riayət etmək. – Qabaq cərgələrdə nisbətən nizam-intizam vardı. S.Rəhman. Ey oğul, bil ki, adi adamların işlərində müəyyən bir qayda-qanun, nizam-intizam olmaz, onlar bir şeyin vaxtı olub-olmadığına fikir verməzlər. “Qabusnamə”

nuri-didəm
(=nuri-çeşmim=nurieynim) köhn. Çox istəkli, çox əziz adama nəvazişlə müraciət məqamında, ya onun haqqında deyilir: gözümün işığı (nuru). Səni Yusif bilib verdim könül mülkündə sultanlıq; Əzizim, nuri-eynim, sən gəda oğlu gədasanmış. S.Ə.Şirvani. [Yusif:] Açım kağızı, görüm mənim əziz, nuri-çeşmim Şamdan bəy nə yazır? N.Nərimanov. Ah, nuri-didəm, halım nə qədər də qəmli, küskün; Bir şey yemək istəməzmi könlün? H.Cavid.

nuri-çeşmim
(=nuri-didəm=nurieynim) köhn. Çox istəkli, çox əziz adama nəvazişlə müraciət məqamında, ya onun haqqında deyilir: gözümün işığı (nuru). Səni Yusif bilib verdim könül mülkündə sultanlıq; Əzizim, nuri-eynim, sən gəda oğlu gədasanmış. S.Ə.Şirvani. [Yusif:] Açım kağızı, görüm mənim əziz, nuri-çeşmim Şamdan bəy nə yazır? N.Nərimanov. Ah, nuri-didəm, halım nə qədər də qəmli, küskün; Bir şey yemək istəməzmi könlün? H.Cavid.

nöqteyi-nəzər
is. [ər.] Müəyyən bir məsələ haqqında fikir, görüş, mülahizə, baxış; baxım. • Bu nöqteyi-nəzərdən – bu baxımdan. ...nöqteyi-nəzərindən – ..baxımından. Hüquqi nöqteyi-nəzərdən bu sənəd saxtadır. Çəmənzəminli.

nöqtəsi-nöqtəsinə
bax. nöqtəbənöqtə.

növ-növ
bax. növbənöv. Xülasə, qalan yüz on beş kağız da bu məzmunda növ-növ iftira və yalan! C.Məmmədquluzadə. Kitab da növ-növdür insanlar kimi; Bədsifət, acıdil olur bir çoxu. S.Vurğun.

nəfəs-nəfəsə
zərf Çox yaxın, lap yaxın, üz-üzə. Nəfəs-nəfəsə oturmaq. – Hey çalırlar, oxuyurlar nəfəs-nəfəsə; Mənsə baxıb ürəyimdə həsəd çəkirəm. S.Vurğun.

nəm-nüm
nəm-nüm etmək (eləmək) dan. – özünü naza qoy-maq, zahirən narazılıq göstərmək, razı olmamaq. [Pərzad:] ..Bunun qabağında beş min manat başlıq nədir ki, ona [Hacı Seyidgil] nəm-nüm edirlər? Mir Cəlal. [Atam:] [Mirzə Cəmil] hərgah ədəbərkanla [qızı] verdi, məsələ qurtardı, nəmnüm eləsə gecənin birisində qızı götürüb qaçacağam. Ə.Vəliyev.

nərmə-nazik
sif. 1. İncə, zərif, nazik. Ağ biləklərində qızıl bilərzik; Zərif, lətif, sevimli, nərmə-nazik. A.Səhhət. [Zeynal:] Mənim belə nərmə-nazik dövlətli xanımlarından xoşum gəlmir.. Ə.Əbülhəsən. Teymurun qardaşı nərmə-nazik, ağbəniz və qəşəng olduğu üçün Şəmsi ona “qız Seymur” deyirdi. H.Seyidbəyli. // məc. Ruh oxşayan, ürəyəyatan; incə, zərif. Külli-Qarabağın abi-həyatı; Nərmə-nazik bayatıdır, bayatı. M.V.Vidadi. 2. Ağır, çətin, fiziki işlərə adət etməmiş, ümumiyyətlə, fiziki işdən qaçan adam haqqında (yalnız mənfi mənada işlənir).

nərmə-naziklik
is. İncəlik, zəriflik, naziklik.

nəsildən-nəslə
zərf Bir nəsildən digərinə. Yazı icad olunana qədər dərmanlar haqqında olan bilik və məlumat nəsildənnəslə şifahi surətdə keçirdi. S.Əliyev.

nəvə-nəticə
top. Nəvələr, nəticələr hamısı birlikdə; uşaqlar, övladlar, nəsil mənasında. Ölməz-itməz Xədicə; Görər nəvənəticə. (Məsəl). [Bədircahan:] Nəvə-nəticələrindən artıq ömür edəcəksən.. N.Vəzirov.

nəzir-niyaz
bax. nəzir. [Murad] vaxtilə yüzlərcə zəvvarın nəzir-niyaz gətirdikləri bu daşa diqqətlə baxdı. S.Hüseyn.

nəzər-diqqət
is. [ər.]: nəzər-diqqəti cəlb etmək – hamıda maraq oyatmaq, hamının diqqətini özünə çəkmək. [Xədicənin] başında açıq rəngli çadrası nəzər-diqqəti cəlb edirdi. S.Hüseyn. Bu adam, qatarı qarşılayan növbətçinin və sərnişinlərin nəzərdiqqətini cəlb etməməyə çalışaraq, stansiyadakı kiçik evlərin arasında gözdən itdi. S.Rəhman.

o-bu
is. Hər kəs, adamlar. Ondan-bundan soruşmaq. Onun-bunun sözünə baxma. O-bu nə deyər? – Uşaq ona-buna toxuna-toxuna gedirdi. Çəmənzəminli.

ober...
[alm. ober – baş, böyük] Bir sıra xarici ölkələrdə bəzi dövlət rütbələri və mülki vəzifələri bildirən sözlərə artırılan ön sözü; məs.: ober-leytenant, ober-polismeyster, ober-burqomistr.

od-alov
1. top. Alovla yanan od. Qaranlıqda od-alov görünür. 2. məc. is. və sif. Zirək, diribaş, çevik, bir yerdə qərar tapmayan, nadinc (əsasən uşaq haqqında). Evin balaca qızı Ulduz isə anasının təbirinə görə od-alov idi. Ə.Məmmədxanlı. Odun-alovun biridir, – deyə Zakir [Nailəni] göstərdi. H.Seyidbəyli. 3. məc. sif. Qırmızı mənasında. Bayraqlar yellənir od-alov rəngli. R.Rza.

od-ocaq
top. Ocaq, tonqal, soba və s. Kür qırağı, Qarayazı, göy çəmən; Qoşa palıd, tüstülənən od-ocaq! S.Vurğun. Enirəm qazmaya; Qazma soyuq, dar; Od-ocaq yoxsa da bir işıltı var. Ə.Cəmil.

od-yalov
bax. od-alov. [Məşədi Müslüm:] ..Demə qız od-yalov imiş. Mir Cəlal.

odlu-alovlu
sif. və zərf 1. Gərgin, şiddətli, dəhşətli, qızğın. ..Hər yerdə odlu-alovlu vuruş gedir, nəriltili-gurultulu atışma kəsmək bilmirdi. S.Rəhimov. 2. bax. odlu 3-cü mənada. Odlu-alovlu danışmaq. Odlu-alovlu nitq.

olan-olmaz
sif. dan. Hər nə var, mövcud. Olan-olmaz yem ehtiyatı tükəndiyindən qışda zəif düşmüş heyvanın saxlanması daha da çətinləşirdi. B.Bayramov. // İs. mənasında. Qalan-qalmaz, mövcud olan, qalmış olan pul, şey və s. Aslan bütün olan-olmazını xərcləmişdi. C.Cabbarlı. [Səfər kişi:] Yağınlıq olmadı, el düşdü dərdə; Olan-olmazı da məhv etdi dolu. S.Rüstəm.

olan-qalan
sif. dan. İşlədildikdən, sərf olunduqdan sonra qalan. [Qurban:] Olanqalan pul da bir otuz manat olardı, toya xərc olundu, getdi. Ə.Haqverdiyev. Samovarda olan-qalan su axıb qurtardıqdan sonra içindəki od samovarın özünü yandırıb odluğunu çıxarardı. H.Sarabski. // İs. mənasında. İşlədildikdən, sərf olunduqdan sonra qalan pul, şey və s. [Oğlan] odur ki, olan-qalanını dəyərdəyməzinə satmağa başladı. S.Rəhman.

olsa-olsa
ara s. Ancaq, ancaq-ancaq, ciddi qiymət verilərsə, ən çoxu. [Firəngiz:] Olsa-olsa [Muxtar] səhv etmişdir, işin mahiyyətini başa düşməmişdir. B.Bayramov.

olub-keçmiş
sif. Olmuş, olub-bitmiş, baş vermiş, keçmiş. Olub-keçmiş əhvalat. – [Gülnaz] olub-keçmiş hadisələri xatırlamamaq üçün başqa şey haqqında fikirləşirdi. Q.İlkin.

olub-keçən
is. Olmuş əhvalat, keçmiş məsələ, vaqiə, iş, hadisə. Olub-keçənləri yada salmaq. – ..Qadirlə əmisi .. olub-keçəni daha yaxşı başa düşürlərmiş kimi, gözlərini birbirindən çəkmirdilər. Ə.Əbülhəsən. O vaxt olub-keçəni gətirib bir-bir yada; Mən söhbət açacağam əsgərlikdən, davadan. Ə.Cəmil.

ora-bura
zərf 1. Həm ora, həm bura; o tərəf-bu tərəfə, hər tərəfə. Ora-bura qaçmaq. – [Nəsir] yenə əvvəlki kimi ora-bura yortan .. idi. S.Hüseyn. 2. Bütünlüklə deyil, hissə-hissə; müxtəlif yerdən, o yerindən-bu yerindən. [Rüstəm Mayaya:] Al, bir ora-burasından oxu, görüm nə yazır. M.İbrahimov.

orada-burada
zərf Müxtəlif yerlərdə; həm orada, həm də burada; adda-budda yerdə. Camaat vəkilləri yığılıb koma-koma oradaburada söhbət edirdilər. Ə.Haqverdiyev.

oradan-buradan
zərf. 1. Bir yerdən deyil, müxtəlif yerlərdən. Oradan-buradan yüz manat tapdım. 2. Müxtəlif mənbələrdən, ayrı-ayrı məxəzlərdən. Oradan-buradan xəbər bilmək.

ot-alaf
top. 1. Alaq otları. [Xarabalığa] gedən cığırı da ot-alaf basmışdı. M.İbrahimov. Daşlıq yolun kənarlarında ot-alaf elə ucalmışdı ki, deyərdin buralar xüsusi biçənək yeridir. Mir Cəlal. 2. Quru ot, alaf, saman və s.-dən ibarət heyvan yemi. Ot-alaf tədarük etmək. – Mahmud .. ot-alaf yığılmış çardağın altına girdi. Ə.Əbülhəsən.

oturub-durma
1. “Oturub-durmaq”dan f.is. 2. Əlaqə, yoldaşlıq etmə, vaxtını bir yerdə keçirmə.

oturub-durmaq
f. 1. Əlaqə saxlamaq, dostluq etmək, yoldaşlıq etmək. [Pəricahan xanım:] Mehdi ağanın nəvəsi Ağca xanıma bir qaraçı qızı ilə yoldaş olub, oturub-durmaq yaraşmaz. S.S.Axundov. [Balaş Sevilə:] ..Mən indi böyük cəmiyyət adamıyam, doktorlar, ədiblər, filosoflarla oturub-dururam. C.Cabbarlı. 2. Oturub-durub şəklində – həmişə, daima, hər zaman. Gülü arvad oturub-durub uşaqlarına belə nəsihət verərdi. S.Rəhimov. Sevdim kişi haqqında Paşa bəy oturub-durub deyirdi.. Ə.Vəliyev.

ox-kaman
top. köhn. Ox və kamandan ibarət primitiv silah; ox-yay. Elə ki, gün batdı, axşam oldu, Məlikməmməd qıvraq geyinib, ox-kamanını götürüb bağa getdi. (Nağıl). Qara Məlik vəliəhdin qəsdindən xəbərdar olduğu üçün qılıncını, ox-kamanını götürüb qaçaq düşmüşdü. M.S.Ordubadi.

ox-yay
bax. ox-kaman.

oxu-yazı
is. 1. Oxuyub-yazmaqla məşğul olma, oxuma və yazma işi. Vaxtını oxuyazı ilə keçirmək. 2. Oxuyub-yazmağı bacarma; savad. Nadir vuruşmalar əsasında oxu-yazı öyrənib, biliyini artırmışdı. B.Talıblı.

oxuyub-yazma
“Oxuyub-yazmaq”dan f.is.

oxuyub-yazmaq
f. Oxumaq və yazmaqla məşğul olmaq, zehni işlə məşğul olmaq. Gecə-gündüz oxuyub-yazmaq.

oxuyub-çalan
top. Xanəndə və sazəndə, oxuyan və çalan, xanəndə və çalğıçı. Toya oxuyub-çalan dəvət etmək. – [Səfərqulu bəy:] Ədə, oxuyan-çalanlara xəbər vermisənmi? S.S.Axundov.

oyun-oyuncaq
top. Müxtəlif oyuncaq(lar). Edison uşaqlıq vaxtını başqa uşaqlar kimi yalnız oyun-oyuncaq ilə keçirməmişdi. “Məktəb”. // bax. oyuncaq 2-ci mənada. [Molla Güləndam mütəəlliməyə:] ..Mən sənin oyun-oyuncağın deyiləm ki, məni ələ salırsan? Çəmənzəminli.

oğlanlı-qızlı
top. Həm oğlan(lar), həm də qız(lar), oğlanlarla qızlar birlikdə. Oğlanlı-qızlı köməyə gəlmək. – [Yaşlı kişi:] Oğlanlı-qızlı bir araya toplaşır, Şərəf xalagilin ağ və təmiz qumdan ibarət olan təpəliyində oynardıq. S.Hüseyn. ..Oğlanlı-qızlı hamısı çayın o tayına addamaq istəyirlər. Ə.Vəliyev.

oğru-quldur
top. Oğurluqla, quldurluqla məşğul olan adamlar. Leylək oğruquldurun əzizi, iki gözü idi. S.Rəhimov.

oğru-əyri
top. Oğrular, oğurluqla məşğul olan adamlar, əli düz olmayan adamlar; cinayətkarlar. [Cındırlı kişi:] Burada oğruəyri çox olduğundan müştəriləri nərdivan ilə çıxardıb, sonra nərdivanı götürürük. Ə.Haqverdiyev. Çoxdan bəri əlinə oğru-əyri keçməyən milis müvəkkilinin gözləri parıldayırdı. B.Bayramov.

oğrun-oğrun
zərf bax. oğrun. Gəlinin başına bəy alma atır; Gəlin oğrun-oğrun baxıb naz satır. Şəhriyar.

oğul-uşaq
top. Oğullar, qızlar bir yerdə. [Murad] ..evli və oğul-uşaq sahibi idi. S.Hüseyn. [Cahan:] Əsgər, gəl evlən, ev-eşik yiyəsi ol, oğul-uşaq sahibi ol.. Ü.Hacıbəyov.

pal-paltar
top. Paltar, geyim, üst-baş; paltarlar. [Muzdur] ..pal-paltarı öz tərtib və səliqəsi ilə bir-birinin üstünə dərişdirdi. S.M.Qənizadə. Anam pal-paltarımı səliqə ilə hazırladı. İ.Əfəndiyev.

pal-paltarlı
bax. paltarlı. Pal-paltarlı yatmaq.

pallı-paltarlı
bax. pal-paltarlı. Zərnigar xanım bu dəfə dinmədi. Elə pallıpaltarlı yerinə uzandı. İ.Şıxlı.

par-par
par-par parıldamaq – gözləri qamaşdıracaq dərəcədə parıldamaq. Pəncərələr par-par parıldayır. Stolun üstü par-par parıldayır.

parça-tikə
sif. Parça, qırıq, qalıq, xırda hissə. Parça-tikə çörək. // İs. mənasında. Parça-tikədən qurama tikmək.

parıl-parıl
parıl-parıl parlamaq – bax. par-par parıldamaq (“par-par”da). Hanı parıl-parıl parlayan gözlər? S.Rüstəm. Samovarlar parıl-parıl parlayaraq qaynayırdılar. S.Rəhman.

pay-bölüş
pay-bölüş etmək (eləmək) – bölüşdürmək, aralarında paylaşdırmaq. ..Şahmar bəy bir neçə ildi mal-dövləti pay-bölüş edib [Şah bəydən] aralanmışdı. Ə.Əbülhəsən. [Nəcəfalı:] Buyurun yenə başda əyləşin, elin var-yoxunu təzədən pay-bölüş eləyin. B.Bayramov.

pay-lüş
is. dan. Pay, hissə, qismət. Ellər bu dünyadan pay-lüş alanda; Azadlıq sovqatı adıma gəldi. M.Rahim.

pay-piyada
dan. bax. piyada 1-ci mənada. Kəl Həsən Simurqun qanadınnan öpüb, pay-piyada gəlib çıxdı Bəndərpuşa. (Nağıl). [Murad:] Nuriyyə xanım stansiyadan paypiyada gəlirdi. İ.Əfəndiyev.

paylı-lüşlü
sif. və zərf dan. Pay gətirən və ya aparan; payla gələn və ya yola salınan. Paylı-lüşlü qonaq. – Birinci dəfə [Veysəli] yadına salan, paylı-lüşlü yanına gələn usta Qaçay idi. Ə.Vəliyev.

pencək-şalvar
is. Pencək və şalvardan ibarət geyim komplekti; kostyum. Pencək-şalvar tikdirmək.

pinq-ponq
[ing. pinq-ponq] Stolüstü tennis.

pis-pis
sif. bax. pis (çoxluq bildirir). Pispis işlər. Pis-pis hərəkətlər. Pis-pis sözlər. – [Mirpaşa:] Mahmud qoşulub pis adamlara. Z.Xəlil. [Sona xanım:] Heç ürəyim bir dəqiqə sakit olmayır, başıma pis-pis fikir gəlir. Ə.Haqverdiyev. // Zərf mənasında. Pis-pis danışmaq. – Mühasib dişlərini qıcayaraq Sübhanverdizadəyə tərəf pis-pis baxıb qapını çaldı və çıxdı. S.Rəhimov. Mayis pis-pis altdan-altdan [Tapdığa] baxıb dəftərini istədi. Ə.Vəliyev.

piş-piş
təql. Pişiyi çağırmaq üçün çıxarılan səs. Nə qədər piş-piş elədim, pişik gəlmədi.

pişim-pişimlə
zərf Mehribanlıqla, oxşaya-oxşaya, acıqlandırmadan, dilə tutaraq. Mahmud pişim-pişimlə ürgəni yedəkləyib, yenə bulağın qırağına gətirəndə Minarə nə üçünsə bayaqkı maralları xatırladı. M.Hüseyn. [Koxa:] Tutmağa çalışdım bunları dilə; Yola gəlmədilər pişim-pişimlə. S.Rüstəm.

plaş-çadır
is. Həm plaş, həm də çadır kimi istifadə oluna bilən sukeçirməyən plaş. Zəhra yaralını plaş-çadırın arasına qoydu. Ə.Vəliyev.

prima-balerina
[ital. prima – balerina] Baletdə əsas rolu ifa edən rəqqasə.

privat-dosent
[lat. privatim docens – xüsusi yolla dərs deyən] 1917-ci il inqilabından əvvəl Rusiyada və Qərbi Avropa ölkələrində: ştatdankənar (Rusiyada: 1884-cü ildən həm də ştatda olan) ali məktəb müəlliminin alimlik adı, habelə belə adı olan şəxs.

pul-mul
(=pul-para=pul-pənə) top. dan. Az miqdarda pul. [Hümmətəliyə] oğlu Səməd də arabir puldan-paradan yollayırdı. M.Hüseyn. [Kərbəlayı Pirverdi:] Alimin buyurduğuna görə biz gərək sənə puldanpənədən yığıb verək. Qantəmir.

pul-para
(=pul-mul=pul-pənə) top. dan. Az miqdarda pul. [Hümmətəliyə] oğlu Səməd də arabir puldan-paradan yollayırdı. M.Hüseyn. [Kərbəlayı Pirverdi:] Alimin buyurduğuna görə biz gərək sənə puldanpənədən yığıb verək. Qantəmir.

pul-pul
zərf Xırda pul kimi. • Pul-pul olmaq – 1) xırda-xırda doğranmaq, tikə-tikə olmaq, parçalanmaq; sınmaq. Kərpic yarı yoldan yerə düşüb pul-pul oldu. S.Rəhimov. Avtomobilin şüşələri pul-pul olub yerə töküldü. P.Makulu; 2) qızarmaq (istidən, xəcalətdən, hirsdən və s.-dən). Üzü pul-pul olub.

pul-pənə
(=pul-mul=pul-para) top. dan. Az miqdarda pul. [Hümmətəliyə] oğlu Səməd də arabir puldan-paradan yollayırdı. M.Hüseyn. [Kərbəlayı Pirverdi:] Alimin buyurduğuna görə biz gərək sənə puldanpənədən yığıb verək. Qantəmir.

pulsuz-parasız
sif. dan. Pulsuz. Pulsuz-parasız adam. // Zərf mənasında. Havayı, məccani, pulsuz. Çox adamın inanmağı gəlmirdi ki, lütün birinə pulsuz-parasız torpaq verələr. Mir Cəlal.

pırçım-pırçım
zərf.: pırçım-pırçım tər tökmək – çox işləməkdən, zora düşməkdən, istidən və s.-dən çox tərləmək, üz- gözündən damcı-damcı tər tökmək. Xudakərəm .. o qədər özünə güc verərdi ki, iki-üç dəqiqə danışmamış pırçım-pırçım tər tökər, ağzı köpüklənər və boğulmağa başlardı. S.Rəhimov.

pıç-pıç
zərf və sif. Yavaşcadan, pıçıltı ilə. Pıç-pıç danışmaq. – Qonaqlar [Sitarəyə] zənn ilə baxıb, sonra anası ilə pıç-pıç danışdılar. Çəmənzəminli. // Pıçıltılı, pıçıltılı danışıq. Pıç-pıç başlandı.

pəh-pəh
bax. bəh-bəh. [Hacı Məhəmmədəli:] Pəh-pəh, pəh! Maşallah olsun doktor cənablarının elminə. C.Məmmədquluzadə. [Sultan bəy:] Bəli! Sultan bəyin qızı bir gədəyə aşıq olubdur, pəh-pəh, pəh! Ü.Hacıbəyov.

pərli-budaqlı
dan. bax. qollu-budaqlı. ..Pərli-budaqlı buynuzunu şax tutub yeriyən maral onu görən kimi yaxınlaşıb əlini iylədi. İ.Şıxlı.

pərən-pərən
pərən-pərən düşmək (olmaq) – bir-birindən aralı düşmək, birbirini itirmək, hərə bir yerə dağılmaq. Balaca uşaqlar ayaqyalın titrəyə-titrəyə və ağlayaağlaya pərən-pərən düşmüşdülər. C.Məmmədquluzadə. [Ağasıxan:] Kəndlər xaraba haldadır, hamı pərən-pərən olub, dağılıb. ..Bunun dalı aclıqdır. Çəmənzəminli. Düşdü quşun balaları; Yuvasından pərən-pərən. M.Dilbazi; pərən-pərən salmaq (etmək) – bir-birindən aralı salmaq, bir-birindən ayırmaq, hərəni bir yerə atmaq, dağıtmaq. Müharibə ailə üzvlərini pərən-pərən etdi. – Midhət də quzğun sürüsünü pərən-pərən saldı. Ə.Vəliyev.

qab-qacaq
top. İçərisində xörək hazırlamaq, yaxud içərisinə yemək şeyləri qoymaq üçün qablar. Qab-qacaq mağazası. Qabqacaq yumaq. Qab-qacaq şkafı. – Bu məfrəşlərdə bir qədər qab-qacaq və qeyri ev şeyləri vardır. S.S.Axundov. Küçələrə tökülmüş sınıq qab-qacaqları görürkən, .. yolçunun ürəyi sıxıldı. Ə.Məmmədxanlı. ‣ Qabına-qacağına sığmamaq – bax. qabına sığmamaq (“qab”da). [Telli] sevincindən qabına-qacağına sığmırdı. S.Hüseyn.

qab-qazan
top. İçərisində xörək bişirilən və ya içinə xörək qoyulan mətbəx ləvazimatı. [Xortdan:] Görürsən neçəsi .. qabqazanın arasında, taxçalarda qıvrılmış yatıbdır. Ə.Haqverdiyev. [Arvad:] İndi mən qaragün məfrəşləri bağlayım, qab-qazanı bağlayım, toyuq-cücəni tutum, ya sizə xörək hazırlayım? H.Sarabski.

qab-qaşıq
top. Süfrəyə lazım olan qab, qaşıq və s. komplekti. Belə tutaq ki, sən evində bir pişik saxlayırsan və bu pişik yaxşı dolanmır; məsələn, qab-qaşığı gəlib yalayır. C.Məmmədquluzadə.

qabaq-qarşı
zərf Qabaq-qabağa, qarşıqarşıya, üz-üzə. Sadıq xanla Məmməd bəyin gözlərinə yuxu getmirdi: qabaq-qarşı oturub sabahın dərdinə qalmışdılar. Çəmənzəminli. Güllü .. qoluçirməkli olduğu halda, oğlu ilə qabaq-qarşı durub danışırdı. Ə.Əbülhəsən.

qabaq-qənşər
is. Qabaq, göz qabağında olan, görünən yer. Qabaq-qənşər qayalıqda kəklik oxuyur; Var ol səni, xallı pəri, bu təbrik üçün. M.Araz.

qada-bala
bax. qada. Qab sınması el arasında qada-balanın izalə olması mənasında təfsir olunur. Çəmənzəminli.

qah-qah
zərf Qəhqəhə ilə, bərkdən. Əl-ələ çalanda, qah-qah güləndə; Əyləşib qalanda, pünhan olanda; Deyib danışdığı yadıma düşdü. Aşıq Hüseyn. Qah-qah gülüş getdi; Asdım dəstəyi; Nəfəsimi dərməmiş, dring-dring yenə zəng oldu. R.Rza. // is. Qəhqəhə. • Qah-qah etmək (çəkmək) – bərkdən qəhqəhə ilə gülmək (çox vaxt “qah-qah çəkib gülmək” şəklində işlənir). [İskəndər:] Allahın iti də mənim sözümə baxmır, nə qədər elədim, içəri girmədi. Xa... xa... xa... (qahqah çəkib gülür). C.Məmmədquluzadə. Gördük vədlərdən təkcə söz qalıb; Zülm qah-qah çəkir, haqsa hönkürür. B.Vahabzadə.

qalü bəla
is. [ər. qal və fars. bəla] Adətən “qalü bəladan” şəklində – lap əvvəldən, lap əzəldən, köhnə zamandan. Qalü bəladan belə olmuşdur. – Gözəl yaranıbsan qalü bəladan; Yanağın göyçəkdir güldən, lalədən. Aşıq Ələsgər.

qalü qil
[ər.] bax. qilü qal.

qalın-qayım
sif. Canı bərk, ətli-canlı. Xankişi bir qalın-qayım arvadı aralığa saldı. Mir Cəlal.

qan-tər
is. Çox ağır, əziyyətli, yorucu, gərgin iş nəticəsində bərk tərləmə. Su gəlir lülə-lülə; Yar gəlir gülə-gülə; Əlində güllü dəsmal; Qan-tərin silə-silə. (Bayatı). • Qantər içində – zəhmətlə, məşəqqətlə, çox böyük zəhmət çəkərək, tər tökə-tökə. Kəndli dedi: – Düzünü axtarsanız, hökumətin sütunu biz kəndlilərlə o qan-tər içində yük daşıyan fəhlələrdir. S.S.Axundov. [Qoca Firuz] qantər içində işləyirdi. Ə.Məmmədxanlı. Qantər tökmək – bax. qan-tərə batmaq 2-ci mənada. Qan-tərdə – bax. qan-tər içində. Gəzirlər havalı ağalar, bəylər; Çalışır qantərdə naxırçı, nökər. Aşıq Ələsgər. Qantərə batmaq – 1) çox tərləmək; 2) çox işləməkdən yorulmaq, əldən düşmək, çox çalışmaq. Gözəldir bir uca əməl bəsləyib; Bu əməl uğrunda qan-tərə batmaq. M.Müşfiq.

qan-yaş
is. Göz yaşı, ağlama, yas. • Qan-yaş axıtmaq (tökmək) – çox ağlamaq, çox kədərli olmaq, çox təəssüflənmək, yasa batmaq. Parlaq günəşim, həsrəti-ruyinlə gözümdən; Qan-yaş axıdıb Dəclələr icad edərəm mən. Heyran xanım. Qoymayın ki, qan-yaş töküb ağlasın; Bu yaralı ana vətən, durnalar! S.Rüstəm. // Müsibət çəkmək, ağır, məşəqqətli həyat keçirmək, zülm çəkmək. Bəylik olan zamanda; Bizim Azərbaycanda; Qan-yaş tökən çox imiş; Dadə yetən yox imiş. H.K.Sanılı. Qan-yaş içində olmaq – ağlamaq, yasa batmaq, yaslı olmaq.

qanlı-qadalı
sif. Xatalı, qorxulu, qana bais ola bilən.

qanlı-qaçaq
zərf Düşmən, qan düşməni. [Bayram:] ..Öldürməkdən nə hasil? Mən özüm də qanlı-qaçaq ollam. M.F.Axundzadə.

qanun-qayda
bax. qayda-qanun. Dəyişir sonunu hər şey, diqqət et; Dəyişir adətlər, qanun-qaydalar. B.Vahabzadə.

qapan-tərəzi
bax. qapan1.

qapış-qupuş
is. dan. Hərə bir yandan tez, tələsik götürmə, qapışdırma, bir-birinin əlindən qapıb alma, dartışdırma. • Qapışqupuş etmək – qapışdırmaq. Alaçiy bişən əti adamlar tüstülü-tüstülü, alovlu-alovlu qapışqupuş elədi. S.Rəhimov. birini dişləmək; boğuşmaq.

qar-qar
təql. Qarğanın çıxardığı səs. Qarğa qar-qar qarıldayır.

qar-qur
təql. 1. Anlaşılmaz səs, danışıq. • Qar-qur etmək (salmaq) – səs-küy etmək (salmaq), hamı birdən bərkdən anlaşılmaz sözlər danışmaq. Elan işçiləri həyəcana saldı, [onlar] zavodun həyətinə yığılıb qar-qur salmağa başladılar. H.Nəzərli. 2. Körpə uşağın çıxardığı anlaşılmaz səslər. Uşaq öz-özünə qar-qur edir, guya danışmaq istəyir.

qara-qorxu
is. Birini qorxduğu və ya çəkindiyi bir şeylə və ya bir işlə hədələmə, qorxutma; hədə. • Qara-qorxu gəlmək – qorxutmaq, hədələmək. Mənə bir bunca qaraqorxu gəlmə ruzi-məhşərdən; Qiyamət varmı, ey vaiz, firaqi-yardən artıq? M.V.Vidadi. Tükəzban xala dincələ bilmirdi. Qarının dedikləri yadına düşdükcə vahimələnir, ürəyinə yüz cür qara-qorxu gəlirdi. İ.Şıxlı.

qara-qura
is. 1. Qarabasma. [Əhməd:] Ay oğlum, .. adamı yuxuda çox qara-qura basar, hər yuxuya inanmaq olmaz. (Nağıl). 2. bax. qara1 6-cı mənada. [Gülnisə:] Ürəyimə min cür qara-qura fikirlər gəlir. Ə.Haqverdiyev. Ürəyinə gələn qara-qura ilə dəqiqədən-dəqiqəyə narahatlığı artan Dövlət nə edəcəyini bilməyirdi. Ə.Əbülhəsən.

qarlı-boranlı
sif. Daim qar və boran olan, havası sərt olan. Qarlı-boranlı hava. Qarlı-boranlı çöllər.

qart-qurt
təql. dan. Anlaşılmaz danışıq səsi, anlaşılmaz danışma, pis danışma (bir dildə). Qart-qurt eləmək. – ..Ay qardaşlar, bizlərdə qardaşlıq həmiyyəti yoxdur: qartqurt rus dili bilənlərimiz rus qəzeti gətirdirlər ki, onu əvamünnas görüb onlara artıq hörmət eləsin. “Əkinçi”.

qarın-qarına
zərf Döş-döşə, lap yanaşı.

qarış-bulaş
is. dan. Qarışıq, səliqəsiz, tərtibsiz, nizamsız. [Məmmədəli:] Bu ev çox qarış-bulaşdır. N.Vəzirov.

qarış-qarış
zərf 1. Qarışla ölçərək. Qarış-qarış ölçmək. Yeri qarış-qarış bölmək. // Hər dəfəsində bir qarış. Yaşıl otlar gecələr qarış-qarış qalxır. Ə.Vəliyev. 2. məc. Qarışla ölçər kimi, heç bir yerini buraxmadan; hər tərəfini, hər yerini, hər nöqtəsini. O yerləri qarış-qarış gəzmişəm. O bu rayonu qarış-qarış bilir. – Gəzib bu dost elləri dolansan qarış-qarış; Hər yanda görəcəksən: yüksəliş, zəfər, yarış. Ə.Cəmil.

qarış-quruş
zərf və sif. Bir-birinə qarışmış, qarışıq-dolaşıq. Otaqda şeylər qarışquruş haldadır. Qarış-quruş yuxular görmək.

qarışıq-dolaşıq
sif. Çox qarışıq, çox dolaşıq, anlaşılmaz. Qarışıq-dolaşıq yazıların içində kitabın adını tapa bilmədim. C.Məmmədquluzadə.

qat-qarış
bax. qat-qarışıq. [Katibin] yazıq-yazıq baxan sönük və qonur gözləri qat-qarış olmuş kağızlara dikildi. S.Rəhimov.

qat-qarışlıq
is. Qat-qarış şeyin halı.

qat-qarışıq
sif. Nizamsız, bir-birinə qarışmış, dolaşıq, qarışıq, pozğun. Qat-qarışıq işlər. Yuxarıda qat-qarışıq bir səs eşidildi. // Hərc-mərc. Ballı Dursunun bu vaxtadək gəlib çıxmamasından onun qat-qarışıq günlərdə tələf olduğunu yəqin etdi. A.Şaiq.

qatma-qarışıq
bax. qat-qarışıq.

qayda-qanun
is. Nizam və intizam; üsul, qayda. Qayda-qanun qoymaq. Qaydaqanunu pozmaq. Qayda-qanun gözləmək. – [Tahir:] Mənim fikrimi azdırma, mən cəbhəni demirəm. Oranın öz qayda-qanunu var. M.Hüseyn. // Əvvəlcədən qəbul edilmiş, ənənə halını almış üsul. Lakin insanlara dövlət və qayda-qanun lazımdır, dövlət isə rəhbərsiz keçinə bilməz, çünki ədalət və qaydaqanun olmadıqda ruzi yeyən adam ruzi verənin qədir-qiymətini bilməz. “Qabusnamə”.

qaz-qaz
bax. qaz3.

qaç-qov
bax. qaçaqaç.

qaçaq-quldur
is. Yolkəsən, qaçaq, quldur. Karvan gedir, yolda qaçaq-quldur qabağını kəsir.. Çəmənzəminli.

qaçdı-tutdu
is. Uşaq oyunlarından birinin adı. [Sevinc:] Bu nədir Qaçay? Elə bil qaçdı-tutdu oynayırsınız. Z.Xəlil.

qaş-daş
is. Qiymətli daşlar: qızıl və cavahirat. [Gültəkin:] Mənim üçün nə paltarın, nə də qaş-daşın qiyməti yoxdur. C.Cabbarlı. Günlərin birində Qaraçı vəhşiyə deyir ki, kontordan qaş-daş oğurlamışam. H.Sarabski.

qaş-göz
is. Qaşlar və gözlər. Qaş-gözü qara oğlan. – Can qurban eyləsən, layıqdı, layıq; Bir yar ki, mətləbi tez qanan ola; İşarətlə, qaş-göz ilə anlaya; Nəinki deməklə söz qanan ola. Aşıq Ələsgər. • Qaş-göz atmaq (oynatmaq), qaş-gözlə danışmaq – nazqəmzə etmək. Qaş-gözün atanda ciyər qan olur; Zülf sevəndə nə din, nə iman olur. M.P.Vaqif. Danışdı qaş-göz ilə, hər ötən naəhl ilə zalim; Şikəstə Zakiri gördükcə ox çəkdi, kaman tutdu. Q.Zakir. Qaş-göz eləmək – qaşlarını və gözlərini oynatmaqla işarə etmək, bir şey bildirmək. Səməd üzünü Məşədi Heydərə tutub qaş-göz elədi. B.Talıblı. Qaşla göz arasında – bir anda, göz yumub açınca. Qaşla göz arasında evə gedib qayıtdı. Qaşla göz arasında yox oldu.

qeydsiz-şərtsiz
zərf Heç bir şərt olmadan, heç bir məhdudlaşdırıcı şərt olmadan; sözsüz. Qeydsiz-şərtsiz təslim olmaq. Şərtlər qeydsiz-şərtsiz qəbul edildi. – [Oğlan:] Rütbəcə özündən böyüklərin əmrini qeydsizşərtsiz yerinə yetirmək! İ.Məlikzadə.

qeyri-adi
sif. [ər.] Adi olmayan, adətdən kənar, fövqəladə, görünməmiş. Qeyriadi istedad. Qeyri-adi sevinc. Qeyri-adi gözəllik. – Muradlı onun üzünə baxıb qeyriadi (z.) halda qaqqıldadı. Mir Cəlal. Səməd Əzizə baxdı. Dostunun sifətində qeyri-adi bir sevinc əlaməti duyulurdu. Ə.Vəliyev. // Qəribə, təəccüblü. Qeyri-adi iş. Qeyri-adi adam.

qeyri-adilik
is. Qeyri-adi şeyin halı; adətdən kənar olma; qeyri-adi hal, qeyriadi şey (hadisə). İlyas bu gün hər tərəfdə bir qeyri-adilik hiss edirdi. M.S.Ordubadi.

qeyri-antaqonist
sif. [ər. qeyri və yun. antaqonist] fəls. Antaqonist olmayan. Qeyri-antaqonist ziddiyyət.

qeyri-belə
sif. dan. Başqa cür. Belədir, ya qeyri-belə?

qeyri-bədii
sif. [ər.] Bədii olmayan. Qeyri-bədii əsər.

qeyri-bədiilik
is. Qeyri-bədii şeyin halı.

qeyri-bərabər
sif. və zərf Bir bərabərdə olmayan, bir bərabərdə getməyən. Qeyri-bərabər inkişaf. – Qeyri-bərabər döyüşdən qalib çıxa bilməyəcəklərini başa düşdükdən sonra əsgərlər ağ bayraq qaldırdılar. İ.Şıxlı.

qeyri-bərabərlik
is. Qeyri-bərabər olma.

qeyri-caiz
sif. [ər.] köhn. Caiz olmayan, icazə verilməyən, rüsxət verilməyən; qadağan.

qeyri-ciddi
sif. Ciddi olmayan, ciddiyyətsiz. Qeyri-ciddi adam. – Musiqili əsərlərin zərəri və öz tərbiyəvi roluna görə drama nisbətən üçüncü dərəcəli əhəmiyyətə malik olması haqqındakı söhbətləri sadəcə olaraq musiqi sənətinə qeyri-ciddi münasibət kimi izah edirəm. Ü.Hacıbəyov.

qeyri-ciddilik
is. Ciddi olmama; qeyri-ciddi iş, hərəkət, söz; ciddiyyətsizlik.

qeyri-elmi
sif. [ər.] Elmi prinsiplərə əsaslanmayan, elmə zidd olan, həqiqi elmə aid olmayan, elmdən uzaq olan. Qeyri-elmi mübahisə. Qeyri-elmi məsələ. Qeyri-elmi nəzəriyyə. Məsələnin qeyri-elmi (z.) qoyuluşu.

qeyri-elmilik
is. Elmi prinsiplərə əsaslanmama, elmə aid olmama, elmə zidd olma, elmdən uzaqlıq.

qeyri-fəal
sif. [ər.] Fəal olmayan, passiv.

qeyri-həqiqi
sif. [ər.] Doğru olmayan, həqiqi olmayan; saxta. // Yalançı, səmimi olmayan. Qeyri-həqiqi dost.

qeyri-həqiqilik
is. Doğru olmama, həqiqi olmama; saxtalıq.

qeyri-hərbi
sif. [ər.] Hərbi olmayan; mülki. Qeyri-hərbi obyektlər.

qeyri-həyati
sif. [ər.] Həyati olmayan, real olmayan; lazım olmayan, yaxud həyata keçirilməsi mümkün olmayan. Qeyrihəyati təklif. Qeyri-həyati layihə.

qeyri-həyatilik
is. Qeyri-həyati şeyin halı.

qeyri-ictimai
sif. [ər.] İctimai olmayan.

qeyri-insani
sif. [ər.] İnsan qüvvəsi, insan bacarığı xaricində olan; fövqəladə. Qeyri-insani bir qüvvə ilə.

qeyri-iradi
sif. [ər.] İradəsindən, arzusundan asılı olmayan. Qeyri-iradi gülüş. Qeyri-iradi hərəkət. // zərf. İradəsiz olaraq, iradəsindən asılı olmayaraq; ixtiyarsız, bilməyərək, qeyri-şüuri, xəbəri olmadan, istəristəməz. Qeyri-iradi gülmək. Qeyri-iradi hərəkət etmək. Qeyri-iradi diksinmək. – Kipiani qeyri-iradi gülümsündü və şlyapasını çıxardıb azacıq təzim etdi. İ.Şıxlı.

qeyri-iradilik
is. Qeyri-iradi olma, iradədən asılı olmama. Hərəkətin qeyri-iradiliyi. Gülüşün qeyri-iradiliyi.

qeyri-ixtiyari
bax. qeyri-iradi. Qeyri-ixtiyari gülüş. Qeyri-ixtiyari ağlamaq. Qeyri-ixtiyari ayağa qalxdı. – [Vaqif] qeyri-ixtiyari olaraq əlini pəncərəyə tərəf hərləyəndə güldana toxunub saldı. Çəmənzəminli. Hamının gözü qeyri-ixtiyari olaraq bu əcaib şeyə dikilmiş. M.Rzaquluzadə.

qeyri-kafi
sif. [ər.] Kifayətsiz, kifayət etməyən, bəs olmayan, təmin etməyən. Qeyri-kafi miqdarda pul. // Pis. Qeyri-kafi qiymət. // Zərf mənasında. Yerli komitənin işi qeyri-kafi hesab olundu.

qeyri-kafilik
is. Qeyri-kafi şeyin halı; kifayətsizlik, azlıq; qənaətbəxş olmama.

qeyri-kamil
sif. [ər.] Kamil olmayan, mükəmməl olmayan, yetkin olmayan, bitkin olmayan; yetişməmiş, nöqsanlı, qüsurlu, natamam, naqis.

qeyri-kamillik
is. Qeyri-kamil şeyin halı və keyfiyyəti; nöqsanlılıq, naqislik, qeyri-mükəmməllik.

qeyri-layiq
sif. [ər.] Layiq olmayan, münasib olmayan, namünasib, yaraşmaz, ləyaqətsiz.

qeyri-leqal
sif. [ər. qeyri və fr. leqal] Leqal olmayan, gizli şəraitdə işləməyə məcbur olan, qanunən yol verilməyən. Qeyrileqal qəzet. Qeyri-leqal dərnək. Qeyri-leqal mətbəə. Qeyri-leqal iş şəraiti.

qeyri-maddi
sif. [ər.] fəls. Maddi olmayan; mənəvi.

qeyri-maddilik
is. Qeyri-maddi şeyin halı və keyfiyyəti; maddi olmama.

qeyri-mötəbər
sif. [ər.] Mötəbər olmayan, etibar edilə bilməyən. Qeyri-mötəbər xəbərlər.

qeyri-mükəmməl
sif. [ər.] Mükəmməl olmayan, tamamlanmamış, təkmilləşməmiş; bitməmiş, yarımçıq. Qeyri-mükəmməl rəsm. Qeyri-mükəmməl üsul.

qeyri-mükəmməllik
is. Qeyri-mükəmməl şeyin halı; natamamlıq, yarımçıqlıq.

qeyri-mümkün
sif. [ər.] Mümkün olmayan, imkansız, imkan xaricində olan, həyata keçirilə bilməyən. Qeyri-mümkün iş.

qeyri-mümkünlük
is. Mümkün olmama, imkan xaricində olma, həyata keçirilə bilməmə.

qeyri-münbit
sif. [ər.] Münbit olmayan, bitkini yaxşı bitirməyən, məhsul verməyən, bərəkətsiz. Qeyri-münbit torpaq. Qeyri-münbit sahə.

qeyri-münbitlik
is. Qeyri-münbit torpağın halı; bərəkətsizlik.

qeyri-müntəzəm
sif. [ər.] Müntəzəm olmayan, tərtibsiz, nizamsız. Qeyri-müntəzəm qoşun. – Üzəngilər qeyri-müntəzəm (z.) bir halda cingildədi. M.Hüseyn.

qeyri-müntəzəmlik
is. Qeyri-müntəzəm şeyin halı; tərtibsizlik, nizamsızlıq. Hərəkətin qeyri-müntəzəmliyi.

qeyri-mütəhərrik
sif. [ər.] Bir yerdən başqa yerə köçürülə bilməyən, yerindən tərpədilə bilməyən, hərəkət etməyən.

qeyri-mütəhərriklik
is. Qeyrimütəhərrik şeyin halı.

qeyri-mütənahi
sif. köhn. İntəhasız; sonu-axırı olmayan.

qeyri-mütənahilik
is. köhn. Sonsuzluq, intəhasızlıq, sonu-axırı olmama.

qeyri-mütənasib
sif. [ər.] Mütənasib olmayan; bir-biri ilə uyğun olmayan, tutmayan. // Aralarında nisbət olmayan.

qeyri-mütənasiblik
is. Qeyri-mütənasib şeyin halı; bir-biri ilə uyğun olmama, tutmama.

qeyri-mütəşəkkil
sif. [ər.] Təşkil olunmamış; mütəşəkkillikdən, təşkilatdan məhrum. Qeyri-mütəşəkkil kütlə. Qeyrimütəşəkkil çıxış. Qeyri-mütəşəkkil iş. Qeyrimütəşəkkil (z.) hərəkət etmək.

qeyri-mütəşəkkillik
is. Qeyrimütəşəkkil şeyin halı. Konsertin qeyri-mütəşəkkilliyi nəzərə çarpdı.

qeyri-müvafiq
sif. [ər.] Müvafiq olmayan, uyğun olmayan, münasib olmayan, məqsədə uymayan.

qeyri-müəyyən
sif. [ər.] Müəyyən olmayan, dəqiqləşdirilməmiş, müəyyən edilməmiş. Qeyri-müəyyən istiqamət. Qeyrimüəyyən vaxt. Qeyri-müəyyən şərtlər. // Tam aydın və müəyyən olmayan, qəti olmayan, naməlum. Qeyri-müəyyən cavab. Qeyrimüəyyən rənglər. – Şiraslansa indi qeyrimüəyyən bir vəziyyətdə qalmışdı. S.Rəhimov.

qeyri-müəyyənlik
is. Qeyri-müəyyən şeyin hal və vəziyyəti.

qeyri-məcburi
sif. [ər.] Məcbur olmayan, könüllü. Qeyri-məcburi dərs. – Təzkirəli mütəxəssislər (doktorlar, mühəndislər və dava vəkilləri) öz ana dillərindən və öz tarix və ədəbiyyatlarından bixəbərdirlər. Və bunun yeganə səbəbi o dərslərin hökumət məktəblərində qeyri-məcburi olmasıdır. A.Səhhət.

qeyri-məcburilik
is. Qeyri-məcburi olma, məcburi olmama.

qeyri-məhdud
sif. [ər.] 1. Həddi-hüdudu olmayan, ucsuz-bucaqsız, sonsuz. Qeyri-məhdud səhralar, düzənliklər. 2. Heç bir şeylə məhdudlaşdırılmayan. Qeyri-məhdud ixtiyar. Qeyri-məhdud hakimiyyət. Qeyri-məhdud səlahiyyət.

qeyri-məhdudluq
is. Qeyri-məhdud olma, həddi-hüdudu olmama, qeyri-məhdud şeyin halı. Hakimiyyətin qeyri-məhdudluğu.

qeyri-məhsuldar
sif. [ər.] 1. Məhsuldar olmayan, məhsul verməyən, bəhər verməyən, artım verməyən. 2. dilç. Sözlər və şəkilçilər haqqında: yeni sözlər əmələ gətirməyən, yaxud çox az əmələ gətirən. Qeyri-məhsuldar şəkilçi.

qeyri-məhsuldarlıq
is. Qeyriməhsuldar şeyin halı.

qeyri-məlum
sif. [ər.] Məlum olmayan, bəlli olmayan, tanınmayan. Qeyriməlum ada. Əsərin qeyri-məlum müəllifi.

qeyri-məmnun
sif. [ər.] Məmnun olmayan, razı olmayan, xoşnud olmayan.

qeyri-məmnunluq
is. Qeyri-məmnun olma, məmnunsuzluq, xoşnudsuzluq.

qeyri-məntiqi
sif. Məntiqə zidd olan; ziddiyyətli, ardıcıl olmayan. Qeyri-məntiqi mühakimə. Qeyri-məntiqi ifadə.

qeyri-məqbul
sif. [ər.] Qəbul oluna bilməyən, bəyənilməyən, yararsız. Qeyriməqbul dəlil. Qeyri-məqbul iş. Qeyri-məqbul təklif. Qeyri-məqbul şərtlər. // Pis. Qeyri-məqbul qiymət.

qeyri-məqbulluq
is. Məqbul olmama, qəbula keçməmə, qəbul edilə bilməmə.

qeyri-məskun
sif. [ər.] Məskun olmayan, adam yaşamayan. Qeyri-məskun yerlər.

qeyri-nizami
sif. [ər.] Nizami olmayan. Qeyri-nizami qoşun. // zərf Nizamsız bir surətdə, heç bir nizam və qaydaya riayət etmədən.

qeyri-nizamilik
is. Qeyri-nizami qoşunun halı.

qeyri-normal
sif. [ər. qeyri və lat. normal] Normal olmayan, adi normadan kənara çıxan; qeyri-adi. Qeyri-normal hal. Qeyri-normal hərəkət. Qeyri-normal vəziyyət.

qeyri-normallıq
is. Qeyri-normal olma; qeyri-normal vəziyyət, hal. Vəziyyətin qeyri-normallığı.

qeyri-qabil
sif. [ər.] 1. Mümkün olmayan, həyata keçirilə bilməyən. Həyata keçirilməyə qeyri-qabil iş. 2. Bir işə bacarığı olmayan, qabil olmayan, qabiliyyəti olmayan; qabiliyyətsiz, istedadsız. Musiqiyə qeyri-qabil adam.

qeyri-qabillik
is. Qabil olmama, qavramamazlıq, istedadsızlıq, qabiliyyətsizlik.

qeyri-qanuni
sif. və zərf [ər.] Qanunsuz, qanundan kənar, qanundan xaric, qanuna zidd. Qeyri-qanuni hərəkət. Qeyri-qanuni hərəkət etmək.

qeyri-qanunilik
is. Qanuni olmama, qanuna zidd olma.

qeyri-qənaətbəxş
sif. və zərf [ər.] Hər hansı bir tələbə cavab verməyən, qane etməyən; yarıtmaz, kifayətsiz, pis. Qeyriqənaətbəxş iş. O, hələ indiyədək qeyri-qənaətbəxş işləyir.

qeyri-qəti
sif. və zərf [ər.] Qəti olmayan. Qeyri-qəti hərəkət. Qeyri-qəti cavab vermək.

qeyri-qətilik
is. Qəti olmama, qeyriqəti şeyin halı. Cavabın qeyri-qətiliyi.

qeyri-real
sif. [ər. qeyri və lat. real] Real olmayan, gerçək olmayan, həyati olmayan, həyata keçirilə bilməyən.

qeyri-reallıq
is. Real olmama, həyati olmama, həyata keçirilə bilməmə. Təklifin qeyri-reallığı.

qeyri-rəsmi
sif. [ər.] Rəsmi olmayan, rəsmiyyətə salınmamış, rəsmi cəhətdən əhəmiyyəti olmayan. Qeyri-rəsmi məlumat. Qeyri-rəsmi bəyanat. Qeyri-rəsmi tələb. Qeyri-rəsmi (z.) bildirmək, elan etmək. – [Məmmədbağır] əvvəl fikrində bunu tutmuşdu ki, Sitarəni “qeyri-rəsmi” surətdə alsın. S.Hüseyn.

qeyri-rəsmilik
is. Qeyri-rəsmi olma, rəsmi olmama. Məlumatın qeyri-rəsmiliyi.

qeyri-sabit
sif. [ər.] Sabit olmayan, möhkəm olmayan, qərarsız.

qeyri-sabitlik
is. Sabit olmayan şeyin halı.

qeyri-simmetrik
sif. Simmetrik olmayan, mütənasib olmayan.

qeyri-səmimi
sif. [ər.] Səmimi olmayan, öz həqiqi hiss və fikirlərini gizləyən, ikiüzlü, riyakar. Qeyri-səmimi adam. Qeyrisəmimi (z.) hərəkət etmək.

qeyri-səmimilik
is. Səmimi olmama, ürəkdən gəlməmə; səmimi olmayan iş, hərəkət, münasibət; ikiüzlülük, riya.

qeyri-təbii
sif. [ər.] 1. Təbii olmayan, qeyri-adi. Qeyri-təbii səs. Qeyri-təbii (z.) səslə bağırmaq. – Bahadırın yaşına uyğun gəlməyən ciddiyyəti nə üçünsə qocaya qeyritəbii görünmürdü. M.Hüseyn. Çox yatmaq təriflənəsi adət deyildir: bədəni süstləşdirər, xasiyyəti yerindən oynadar, insanın sifətini təbii halından çıxarıb, qeyri-təbii hala salar. “Qabusnamə”. 2. Süni. Qeyri-təbii gülüş. Qeyri-təbii sevinc. Qeyri-təbii (z.) gülmək.

qeyri-təbiilik
is. Qeyri-təbii şeyin halı; sünilik.

qeyri-tənqidi
sif. [ər.] Tənqidi olmayan, tənqidə əsaslanmayan. Qeyri-tənqidi münasibət. Məsələyə qeyri-tənqidi (z.) yanaşmaq.

qeyri-üzvi
sif. [ər.] Heyvan, ya bitki aləminə mənsub olmayan, həyat prosesləri olmayan; cansız. Qeyri-üzvi maddələr. Qeyriüzvi təbiət. // Bitki, ya heyvan aləminə mənsub olmayan maddələrdən ibarət olan; tərkibinə bu kimi maddələr daxil olan. Qeyriüzvi gübrələr. Qeyri-üzvi azot birləşmələri. • Qeyri-üzvi kimya – kimyanın qeyri-üzvi maddələrin tərkibini, xassələrini və bir haldan başqa hala keçməsini tədqiq edən şöbəsi.

qeyri-şüuri
zərf [ər.] Düşünmədən, düşünülmədən, bilmədən; qeyri-ixtiyari, qeyri-iradi. Qeyri-şüuri söyləmək. Qeyrişüuri halda demək. – Bəzən arxada qalan atlıya [atlılardan biri] acıqlanaraq, qeyrişüuri bir halda əlini qaldırıb çadırın zərli sütununa çırpırdı. Çəmənzəminli. // Sif. mənasında. Qeyri-şüuri iş. Qeyri-şüuri hərəkət. – Sonra, tamamilə qeyri-şüuri bir hərəkətlə irəlilədim, çayniki götürüb özümə çay tökdüm. İ.Əfəndiyev.

qeyri-şüurilik
is. Qeyri-şüuri olma, qeyri-iradilik, qeyri-ixtiyarilik.

qeyri-şəffaf
sif. [ər.] Şəffaf olmayan, şəffaflıqdan məhrum. Qeyri-şəffaf şüşə. Naftalan yağabənzər, qatı, qeyri-şəffaf bir mayedir.

qeyri-şəffaflıq
is. Qeyri-şəffaf şeyin halı, xassəsi.

qeyri-ədəbi
sif. [ər.] Ədəbi olmayan, qaba, kobud, vulqar. Qeyri-ədəbi söz, ifadə.

qeyri-ədəbilik
is. Qeyri-ədəbi olma, qabalıq, vulqarlıq. Sözün qeyri-ədəbiliyi.

qeyri-əsgəri
bax. qeyri-hərbi.

qeyri-əxlaqi
sif. [ər.] Əxlaq normalarına zidd olan, əxlaq qaydalarına uymayan.

qilü qal
is. [ər.] Mübahisə, dedi-qodu, söz, danışıq. Mehrü məhəbbətin gecə bu minval; Çıxar aralıqdan olan qilü qal. Q.Zakir. Dedim: cahanda nədir bunca qilü qalə səbəb? S.Ə.Şirvani. Mən çəkdiyim xalqın qilü qalıdır. Aşıq Ələsgər. // Dava, dalaşma, qalmaqal, səs-küy, çığır-bağır. İskəndər bir söz deməyib bir qədər fikirli durur. Bu hində eşikdə qilü qal və qaçhaqaç qopur. C.Məmmədquluzadə. Ancaq bizi qorxuda bilməz bu qilü qal. R.Rza. İlan vuran ala çatıdan qorxan kimi, Güllü arvadın gözləri də qilü qaldan bərk qorxmuşdu. S.Rəhimov. • Qilü qal etmək (salmaq) – səs-küy salmaq, dalaşmaq. Amma uşaq-muşaqlar samanlığa doluşub çox qilü qal salırdılar. Qantəmir.

qilü qalçı
sif. və is. Qilü qal salan, qalmaqalçı, davakar, dava-dalaş salan, səsküy salan.

qilü qalçılıq
is. Qilü qal salan adamın xasiyyəti; qalmaqalçılıq, səs-küy salma, dava-dalaş salma, davakarlıq.

qocalı-cavanlı
top. Qocalar və cavanlar hamısı. Qocalı-cavanlı hamısı təzə paltar geyinmişdi. Ə.Vəliyev.

qodu-qodu
is. etnoqr. Keçmişdə: arasıkəsilmədən yağış yağdıqda kənd uşaqlarının toplaşıb həyət-həyət gəzərək nəğmə oxuma mərasimi və bu mərasimdə oxunan nəğmənin özü.

qohum-qardaş
top. Qohumlar, əqrəba. Kimim vardır qohum-qardaş el olsun; Qərib öldüm, bikəs öldüm, yad öldüm. M.V.Vidadi. Bütün qohum-qardaş başına toplanmış olduğu halda, .. [Günəşin] qəlbi açılmır, üzü gülmürdü. A.Şaiq. Cümə günü gecə Hacı Abtalıb qohum-qardaşını başına cəm eləyib, xəlfə Hacı Haşımı çağırıb, aynanı onun əlinə verir və xonça əllərində yola düşürlər. H.Sarabski.

qohum-qonşu
bax. qonum-qonşu. Mirzə Kələntəri həyətdə görməyən qohumqonşu təəccüblə ondan soruşdular. S.Rəhimov. Qohum-qonşu qadınlarla görüşmək Büləndi çox yormuşdu. Ə.Əbülhəsən.

qohum-quda
bax. qohum 1-ci mənada. Hacı Abtalıb istəyir səninlə qohum-quda olsun. H.Sarabski.

qohum-əqrəba
top. [qohum və ər. əqrəba] Qohumlar. [Xortdan:] Qohuməqrəba yığılıb onu evdən qovdular, qaldı küçədə. Ə.Haqverdiyev. [Həcər xanım:] Piri baba, Çingizin burada olmasının xatası yoxdur, Şahbaz bəyin qohum-əqrəbası dinc durmayacaqdır. S.S.Axundov. ..Bilirəm, arvadın qohum-əqrəbası başına yığılıb necə dartışdıracaqlar. Mir Cəlal.

qol-boyun
zərf Qucaqlaşaraq, qollarını bir-birinin boynuna salaraq. • Qolboyun olmaq – qucaqlaşmaq. Dur, qolboyun olaq fürsət var ikən; Nə qəmə, qüssəyə batmaq çağıdır? Q.Zakir.

qol-budaq
top. 1. Ağacın böyük və kiçik şaxələri. Hündür, dümdüz şam ağaclarının qol-budaqları üşüyürmüş kimi qar ləpələri altında titrəşirdi. M.İbrahimov. • Qol-budaq atmaq – 1) şaxələnmək, ətrafa yayılmaq, genişlənmək. Hələ qış aylarında torpağa basdırılmış soyuğa davamlı gül şitilləri açıq havada artıq qol-budaq atmağa başlamışdı. – Keçən il gətirdiyim ağacların hərəsi 25 santimetr, eləsi var, yarım metr qolbudaq atıb. Mir Cəlal; 2) məc. inkişaf etmək, tərəqqi etmək, artmaq. O görür qol-budaq atmış quruluş; O görür ki, başa çatmış quruluş. S.Rüstəm. 2. məc. Əl-ayaq, ətraf üzvlər. Qol-budağım qırıldı. 3. məc. dan. Qohum-qardaş, əqrəba və yaxın adamlar mənasında.

qol-budaqlı
sif. Böyük şaxələri, budaqları olan. İçimdə bir qəzəb baş qaldırır; qol-budaqlı ağacların bu mütiliyinə; qüvvət qarşısında bu acizliyin. R.Rza.

qol-qabırğa
is. Bədənin qol və qabırğalar olan hissəsi. • Qol-qabırğasını əzmək (qırmaq, qırıb tökmək) – döymək, əzişdirmək, kötəkləmək. On il bundan əvvəl Zeynəb bircə vaxt namazını keçirsəydi, anası onun qol-qabırğasını qırıb tökərdi. Qantəmir. Qol-qabırğasını sındırmaq – 1) bax. qol-qabırğasını əzmək. [Qafar:] Yaxşısı budur ki, sənin qol-qabırğanı sındırmamış buradan gedim. S.S.Axundov; 2) məc. korlamaq, bərbad hala salmaq, təhrif etmək. Sözlərin qol-qabırğasını sındırmaq.

qol-qanad
is. 1. bax. qanad 1-ci mənada. 2. Şaxə, qol-budaq. Ot saçaqları sallanan bir təpədə iri qol-qanadı qurumuş bir ağac vardı. Çəmənzəminli. • Qol-qanad atmaq – şaxələnmək, yayılmaq, genişlənmək, inkişaf etmək, böyümək. Budaqların böyüməsi, qol-qanad atması üçün mahir bir bağban əli lazım idi.. Ə.Vəliyev. ‣ Qol-qanad açmaq – 1) qanadlanmaq, uçmaq üçün qanadlarını açmaq; 2) məc. ruhlanmaq, daha da canlanmaq, fəaliyyət göstərmək. Məni hərgah qovsalar qaçaram; Uçmağa onda qol-qanad açaram. A.Səhhət. Ceyran müəllimə qol-qanad açıb, dərsini davam etdirdi. S.Rəhimov. Qol-qanad vermək – ruhlandırmaq, qüvvət vermək, daha da canlandırmaq. Yarıb fəzaları bir şimşək kimi; Qol-qanad verirsən qəhrəmanlara. S.Vurğun. Qol-qanadı açılmaq – ruhlanmaq, canlanmaq, inkişaf etmək, bədəni bərkişmək. [Hüseynqulu ağa:] Pəricahan, qızına yazığın gəlsin. Qoy bu qız ilə oynasın, atlansın, qol-qanadı açılsın, bədəni bərkisin, kefi açılsın. S.S.Axundov. Qol-qanadı qırılmaq (sınmaq, yanına düşmək) – 1) köməksiz, adamsız qalmaq; 2) bütün qüvvəti, iqtidarı sarsılmaq, aciz bir hala düşmək, ruhdan düşmək. Dedi, nişanlıyam, özgə malıyam; Sındı qol-qanadım, yanıma düşdü. Aşıq Ələsgər. Qol-qanadını qırmaq (kəsmək, sındırmaq) – 1) birini köməksiz, kimsəsiz qoymaq. [Qasid:] Xeyr, xan. Biz belə güman elədik ki, Ağa Məhəmməd xanın əsir olmağı onun qol-qanadını qıracaq. Amma qardaşı tutulandan sonra Cəfərqulu xan ikiqat şiddətlə davaya girişdi. Ə.Haqverdiyev; 2) birini hərəkət və fəaliyyət qüvvəsindən məhrum etmək, aciz və iqtidarsız bir hala salmaq.

qol-qola
zərf Qollarını bir-birinə keçirmiş halda. Qol-qola gəzmək. Qol-qola sürüşmək. – Önümüzdə dursa da min əngəl, min təhlükə; Gəzəcəyik səninlə qol-qola ölkəölkə. S.Rüstəm. Nə dayanmaq vaxtıdır, gözəl dostum, sən də gəl! Seyr edəlim qol-qola bu zümrüd çəməndə, gəl! M.Müşfiq. Bu gələn bayramda çataq murada; Toyunda qol-qola süzək, barışaq. Aşıq Məhəmməd. • Qolqola vermək – 1) bir-birinin qolundan tutmaq. [Rüstəm] faytonçunu yola salıb, Əkbərlə qol-qola verib pilləkəndən yuxarı çıxdı. Ə.Haqverdiyev; 2) məc. köməkləşmək, bir yerdə, bərabər, əlbir olaraq çalışmaq, işləmək. Qol-qola verib işləmək.

qol-qıç
is. Əl-ayaq, ətraf üzvlər. Qolqıçını əzmək. – Tərlan hər gündə döyərdi Laçını; Sındırardı yazığın qol-qıçını. Ə.Vahid.

qolac-qolac
sif. Uzun-uzun. Qolacqolac saçlar.

qollu-budaqlı
sif. Çoxlu qolları olan. Qollu-budaqlı ağac. – Dağlıq, yamaclıq yerlərdə dağın və yamacın ətəyindən başlayaraq, ətrafa qollu-budaqlı lağımlar atırlar. Ə.Vəliyev.

qollu-qanadlı
bax. qol-budaqlı. Şəhərin kənarındakı qollu-qanadlı ağacların yaşıl budaqları alaçığa çevrilərək ağacların diblərini quru saxlayırdı. S.Rəhimov.

qolsuz-qanadsız
sif. Aciz, hər cür imkandan məhrum; bir iş görməyə imkanı, bacarığı olmayan.

qonaq-qara
is. dan. Qonaq(lar). Onun həmişə qonaq-qarası olur.

qonaq-qaralı
sif. dan. Həmişə qonaqları olan. Qonaq-qaralı ev.

qonu-qonşu
(=qonum-qonşu) top. dan. Yaxın və uzaq qonşular, ətrafdakı qonşular. Qonumqonşu yeksər verib baş-başa; Gecə-gündüz sizin üçün ağlaşa. Q.Zakir. Bu qədər qışqırığa durdu qonum-qonşu tamam. M.Ə.Sabir. Dərviş o qədər gözəl təqlid edirdi ki, qonumqonşu heyran qalırdı. S.Rəhman. Gecə yarısı yatmış olan camaat və qonum-qonşu hamısı səsə ayılardı. H.Sarabski.

qonum-qonşu
(=qonu-qonşu) top. dan. Yaxın və uzaq qonşular, ətrafdakı qonşular. Qonumqonşu yeksər verib baş-başa; Gecə-gündüz sizin üçün ağlaşa. Q.Zakir. Bu qədər qışqırığa durdu qonum-qonşu tamam. M.Ə.Sabir. Dərviş o qədər gözəl təqlid edirdi ki, qonumqonşu heyran qalırdı. S.Rəhman. Gecə yarısı yatmış olan camaat və qonum-qonşu hamısı səsə ayılardı. H.Sarabski.

qoruq-qaytaq
is. dan. Hədd-hüdud, çərçivə, ədəb dairəsi, nəzakət.

qoruq-qaytaqsız
sif. və zərf Həddhüdud bilməyən, danışığını, hərəkətini bilməyən; ədəbsiz, nəzakətsiz. O, qızışdığı vaxt .. qoruq-qaytaqsız danışırdı. Ə.Əbülhəsən.

qorxu-hürkü
is. bax. qorxu 2-ci mənada.

qoyun-quzu
top. Qoyunlar, quzular bir yerdə; davar. Çöldən gəlir mal-qara, mələşir qoyun-quzu. R.Rza.

qu quşu
(=qu) is. 1. Ördək fəsiləsinə mənsub ağ (nadir hallarda qara) yumşaq tüklü, uzun boyunlu, gözəl iri su quşu; sona. Qara qu. – Qeyr ilə yarım gedir, gərdən çəkib bir qu kimi; Qalmışam viranələr küncündə mən bayqu kimi. S.Ə.Şirvani. 2. Qu tükündən hazırlanmış. Qu balış. – Nuşu iki qu balışı, sabun köpüyü kimi şişirdib, çarpayının ortasına qoydu. Ə.Əbülhəsən. Yasavulbaşının altındakı döşək, dirsəkləndiyi balış .. zərif qu tükündən idisə də, o yenə dincələ bilmirdi. M.Rzaquluzadə.

quba-qaz
(=quba) is. şair. Vəhşi qaz. Sona tək silkinib gərdən çəkəndə; Bənzəyirsən quba-qaza, Müşkünaz! Aşıq Ələsgər. Göllər üstə seyrə çıxmış sonalar; Qatarlaşıb quba-qaz gəlib gedir. Çoban Əfqan. Bir qıy vurram, göydən gedən quba-qazlar qanad salar. R.Rza.

qul-qaravaş
top. Nökərlər, xidmətçilər. [Hacı Murad:] ..Yanında qul-qaravaş ilə qonaqlığa gedəndə, cəmi arvadlar ona həsrət aparacaqlar. S.S.Axundov.

qulan-quşqun
is. Qoşqu ləvazimatının hamısı. ‣ Nə qulan-quşqun – bir şeyin, bir hərəkətin daha möhtəməl, daha təbii olduğunu bildirir. Molla Ağa Fazili Dərbəndi qıl körpüdən uçandan sonra, bizim tək günahkar bəndələrə nə qulan-quşqun. Ə.Haqverdiyev.

quldur-qaçaq
top. Quldurlar, qaçaqlar. [Gülpəri:] Yəqin fəqir quldur-qaçaq əlinə keçdi.. Ə.Haqverdiyev.

quli-biyaban
[ər. ğul (bax. qul2) və fars. biyaban] bax. qulyabanı. Bilsə idi sənə Yusif deyəcəklər, billah; Qoyar idi adını qulibiyaban, Yusif! S.Ə.Şirvani. Seyr edirəm bərrü biyabanları; Quli-biyaban görürəm, qorxmuram. M.Ə.Sabir.

qum-qum
zərf dan. Çəngə-çəngə, komkom, topa-topa. Bəşirin bu cavabı biçarənin canına lərzə salır, uca səslə fəryad edib və saçlarını qum-qum dibindən qoparır. F.Köçərli.

quq-qu
təql. Quqqu kimi quşların çıxardığı səs.

quq-qulu-qu
təql. Xoruz banlaması, xoruzun çıxardığı səs. Gördü ki, bir xorusirənginmu; Eyləyir bir ağacda quq-qulu-qu. S.Ə.Şirvani.

quqqu quşu
(=quqqu) is. zool. Adətən özünə yuva tikməyib, özgə quşların yuvasında yumurtlayan, boz, çil-çil, uzunquyruq meşə quşu. Quqqu quşu göyərçin böyüklükdə bir quşdur; o, hər 3-4 gündən bir balaca yumurta yumurtlayır və bu yumurtanı kiçik quşların yuvasına qoyur. “Zoologiya”.

qur-qur
I. təql. 1. Qarın quruldaması, bağırsaqların içindəki qaz və ya mayenin hərəkətindən qarında hasil olan səs. 2. Qurbağaların çıxardığı səs, quruldama. 3. Boğazı dar qabdan tökülərkən mayenin çıxardığı səs. // Sulu qəlyanı çəkərkən, küpünün içində hasil olan səs. 4. Qarışıq, anlaşılmaz danışıq, səs. Qurqur salmaq. II. is. dan. İçinə giləli meyvə yığmaq üçün ağac qabığından qayrılan boruşəkilli qab. Uşaqlar qur-qurda çiyələk gətirmişdilər.

qurban-sadağa
dan. bax. sadağa. ‣ Qurban-sadağa getmək – həddindən artıq əzizləmək, oxşamaq, nazlamaq.

qurd-quş
top. Həşərat, cücülər. Toyuq cücələri ilə o ağaclıqda gəzişir, qurd-quş, çəyirtkə tutub yeyir və çalaların altında eşələnirdi. A.Şaiq.

qurdu-qurdu
is. dan. Həyəcan, yaxud narazılıq əlaməti olaraq gizli danışma, deyinmə, qeybət etmə. • Qurdu-qurduya düşmək – həyəcan, yaxud narazılıq əlaməti olaraq gizli danışmaq, deyinmək, qeybət etmək.

qurt-qurt
təql. Darboğazlı qabdan maye tökülərkən, yaxud su və b. maye içərkən boğazdan çıxan səs.

quru-çürük
is. Tullantı, yaramaz, lazımsız şeylər.

qövsi-qüzeh
is. [ər.] Günəş şüalarının havadakı yağış damcılarından keçərkən sınması nəticəsində göydə görünən rəngarəng yarımdairə şəkilli qurşaq; göy qurşağı, qarınənə örkəni. Hər şey günəşə qurutdu yaşın; Qövsi-qüzeh açdı tər qumaşın. Xətayi. Bir gün [Qadir] qövsi-qüzehdən danışarkən, Sona cumub təmiz bir stəkan dolusu su gətirmiş(di). Ə.Əbülhəsən. // Obrazlı təşbehlərdə. Bəyaz cəbinində qövsi-qüzehtək; Hərami qaşların tağı görünsün. Q.Zakir. Qövsi-qüzeh gözlü, ləbləri yəmən; Camalın şairə veribdir nişan. Şair Vəli. // Qövsi-qüzehə oxşar rəngarəng şey haqqında. Havada yavaş-yavaş qövsi-qüzeh düşür kimi Münəvvərin çöhrəsi rəngarəng olmaqdadır. M.S.Ordubadi.

qıd-qıd
is. dan. Deyinmə; dedi-qodu, mübahisə.

qıdır-bıdır
is. dan. Tez-tez və anlaşılmaz danışma.

qıj-qıj
(=qıj) təql. Qıjıltı səsi. Gəştə çıxsa ərşə qara qarğalar; Çalar qanadların, ay eylər qıj-qıj. Aşıq Ələsgər.

qır-qıc
is. bax. qıc. Gözündən qan damırdı, əlində yalın qılınc; Yaxınlaşıb Əliyə, yapışdı, oldu qır-qıc. R.Rza.

qır-qır
təql. Qarğanın çıxardığı səs; qırıltı. Qır-qır etmək. – Sübh olunca gecələr darğa kimi; Yatmayır, qır-qır edir qarğa kimi. M.Ə.Sabir.

qır-qıra
is. məh. Qır-qır səs çıxaran uşaq oyuncağı.

qır-saqqız
is. 1. bax. qarasaqqız. 2. məc. dan. Adama yapışaraq əl çəkməyən, adamı təngə gətirən. O, lap qır-saqqızdır. • Qır-saqqız olub yapışmaq – bərkbərk yapışaraq əl çəkməmək, təngə gətirmək. Bir ağızucu söz demək, bir də qır-saqqız olub yapışmaq var. A.Şaiq.

qıraq-bucaq
is. 1. Kənar, ətraf, yan-yörə. [Kərəmov:] Kağız çatışmır, köhnə protokolların qıraq-bucağına yaz. S.Rəhman. 2. Ətraf yer, kənarda olan yer.

qırt-qırt
təql. Qırt toyuğun çıxardığı səs.

qırç-qırç
(=qırç) təql. Dişlərin bir-birinə sürtülməsindən çıxan səs.

qırçın-qırçın
zərf və sif. Qırçınlar halında, qırış-qırış. Tumanın uzun balağı qırçınqırçın olub stulun oturacaq yerindən aşağı sallanır, [Sonanın] al məxmərdən geydiyi yumşaq başmağına toxunurdu. Ə.Əbülhəsən.

qırım-qırtı
(=qırım-qırtıq) sif. dan. Qırıq, qırıntı, töküntü, tullantı.

qırım-qırtıq
(=qırım-qırtı) sif. dan. Qırıq, qırıntı, töküntü, tullantı.

qırıq-quraq
sif. Qırıq parçalardan ibarət olan.

qırıq-quruq
dan. bax. qırıq-sökük 2-ci mənada.

qırıq-qırıq
sif. və zərf Tikə-tikə, parçaparça. Qırıq-qırıq xətt. Qırıq-qırıq olmaq. // Rabitəsiz. [Ustalar] .. arabir danışır, qırıqqırıq fikirlər və mülahizələr yürüdürdülər. Çəmənzəminli. [Sübhanverdizadə] ..Nemətullayev ilə bir növ qırıq-qırıq danışır və cavab verirdi. S.Rəhimov. Gülşən bir qədər sükutdan sonra, qırıq-qırıq danışmağa başladı. Ə.Vəliyev.

qırıq-sökük
dan. 1. sif. Rabitəsiz, dağınıq. 2. sif. Dağılmış, sökülmüş, sınıq. 3. is. Qırıntı, söküntü, tullantı.

qırıq-tökük
bax. qırıq-sökük 1 və 2-ci mənalarda.

qırış-qırış
sif. və zərf Qırışları çox olan, qırışıq halda olan, hər tərəfi qırışmış. Köynəyi qırış-qırış etmək. Alnı qırış-qırış olmuşdur.

qıs-qıs
Iti qısqırtmaq üçün işlənən nida.

qıs-qıvraq
bax. qıvraq. [Nəriman] belini enli qayışla qıs-qıvraq bağlamışdı. İ.Əfəndiyev. Fəvvarə vuraraq qaynayır bulaq; Hovuz zireh geyir sudan qıs-qıvraq. Şəhriyar.

qısma-boğma
is. Hər tərəfdən sıxışdırma, qısnama. • Qısma-boğmaya salmaq – çox sıxışdırmaq, çox qısnamaq. [Aqronom:] Nə başlayıblar məni qısma-boğmaya salmağa?.. M.Hüseyn. Qələndərlə bir neçə nəfər isə öz sualları ilə Zülfüqar kişini qısmaboğmaya salmışdılar. Ə.Əbülhəsən.

qıy-qıy
is. 1. Bir ayağı üstündə yerimə. 2. Bu cür oynanılan uşaq oyunu.

qıyna qlama
“Qıynaqlamaq”dan f.is.

qızıl-gümüş
top. Qızıldan və gümüşdən düzəldilmiş şeylər, yaxud pul. Deyirlər ki, Bağdad xəlifəsinə köçürülən Məlik şah Sultanın qızı ilə nəfis qumaşlar və qızılgümüş şeylərlə yüklənmiş sırma örtüklü 130 qatar dəvə .. cehiz olaraq göndərilmişdi. A.Bakıxanov.

qızıl-qırmızı
bax. qızıl 4-cü mənada.

qığ-qığ
təql. Körpə uşaqların gülərkən çıxardıqları səs.

qışqır-bağır
is. Qışqırıq, çığır-bağır, qışqırma. Qışqır-bağır salmaq. – Zeynal əvvəl bu qışqır-bağırla (z.) bu özbaşınalığın qabağını almaq istəyirdi. Ə.Əbülhəsən.

qışqırıq-bağırıq
bax. qışqır-bağır. Molla yenə də qışqırıq-bağırıqla (z.) məsələnin üstünü birtəhər örtmək istədisə də, bu dəfə Sirat ona imkan verməyərək belə bir məsəl də çəkdi.. Ə.Əbülhəsən.

qədd-qamət
is. Boy-buxun.

qədd-qamətli
sif. Boy-buxunlu.

qədir-qiymət
bax. qədir1. Napak olan sənin nə bilir qədir-qiymətin; Zatində adəmin dəxi arı göhər gərək. Nəsimi. İnsanın ki elmi olmadı, onun nə qədir-qiyməti ola bilər, nə hörməti. C.Məmmədquluzadə. • Qədir-qiymətini bilmək – bax. qədrini bilmək (“qədir1”də). [İmamverdi:] Mən öz abrımın qədir-qiymətini bilirəm və qızımın rüsvayçılığını heç vədə qəbul etmərəm. Ə.Haqverdiyev.

qədli-qamətli
bax. qədd-qamətli. Dürdanə xanım yaşı altmışa yaxın qədliqamətli bir arvad idi. Ə.Əbülhəsən.

qəh-qəh
bax. qəhqəhə. • Qəh-qəh çəkmək – bax. qəhqəhə çəkmək. Naçalnik Qurbanəli bəyə baxıb, qəh-qəh çəkib dedi. C.Məmmədquluzadə. Qoca keşikçi qəh-qəh çəkib güldü. M.Hüseyn.

qələm-davat
is. [ər.] köhn. Qələm ilə mürəkkəb qabı birgə olan yazı cihazı. Qələm-davatını götürüb .. düşdü Koroğlunun yanına. “Koroğlu”.

qəm-qubar
[ər.] bax. qəm. Noldu, xanım, niyə qondu çöhrənizə qəm-qubar? Ə.Cəmil.

qəm-qüssə
[ər.] bax. qəm. Məmmədrza üçün dünyada qəm-qüssə yaranmamışdı. S.S.Axundov.

qəpik-quruş
is. Xırda pul, azacıq pul, əhəmiyyətsiz məbləğ. Gəlib-gedən məxluqa baş vururam; Bundan, ondan qəpikquruş alıram.. A.Səhhət.

qərib-qürəba
top. [ər.] Qərib adamlar, özgə yerdən gəlmiş adamlar. ..Axşamüstü buyur bazara, ramazanlıqdır, gör necə adamın dişləri tökülür, ələlxüsus qəribqürəbanın. N.Vəzirov.

qəsd-qərəz
is. [ər.] Düşmənçilik, ədavət, qərəz. [Odabaşı:] ..Xalqın eşşəyini oğurlayıb gətirmisən, qatmısan mənim karvansarama. Niyə görə? Mənimlə qəsd-qərəzin var? C.Məmmədquluzadə. [Dərviş:] Bu sözlərdən mətləb nədir?.. Mənə nə qəsd-qərəzin var? A.Divanbəyoğlu.

qətl-qarət
is. [ər.] Adam öldürməklə müşayiət edilən qarət, soyğunçuluq. Biz yalnız Təbrizdə qətl-qarətin qarşısını almaq üçün deyil, lazım görüldüyü zaman Təbrizə daxil olan qüvvətin tərk-silah olunması üçün də hazırlıq görmüşdük. M.S.Ordubadi. [Sərdar:] Şəhərdə tez-tez böyük qətl-qarətə yol verilir. P.Makulu.

qəza qədər
(=qəzavü qədər) is. 1. Tale, qismət, müqəddərat. Müvərrixlər [Napoleona] qəzavü qədərin oğlu ləqəb veribdirlər. M.F.Axundzadə. Qəzavü qədərin ağırlığını biz çəkməsək də, kim çəkəcəkdir? M.S.Ordubadi. Kazım da qəzavü qədərə inanan adam olduğu üçün, arvadın sözləri ona bir az təsəlli verdi. Çəmənzəminli. 2. Başa gələn hadisə, əhvalat, macəra, qəziyyə. Əgər keçən vaxtlarda mənim başıma gələn qəzavü qədəri nəql eləsəm, o vədə görərsiniz ki, dustaqxanadan qorxmağa mən çox haqlıyam. C.Məmmədquluzadə. Mənim qəzavü qədərim çoxdur, çox işdə olmuşam. A.Şaiq. Səməd dayının başına gələn qəzavü qədər qayət maraqlı olduğundan, hər iki kişinin sinirlərini oyatdı. B.Talıblı.

qəzavü qədər
(=qəza qədər) is. 1. Tale, qismət, müqəddərat. Müvərrixlər [Napoleona] qəzavü qədərin oğlu ləqəb veribdirlər. M.F.Axundzadə. Qəzavü qədərin ağırlığını biz çəkməsək də, kim çəkəcəkdir? M.S.Ordubadi. Kazım da qəzavü qədərə inanan adam olduğu üçün, arvadın sözləri ona bir az təsəlli verdi. Çəmənzəminli. 2. Başa gələn hadisə, əhvalat, macəra, qəziyyə. Əgər keçən vaxtlarda mənim başıma gələn qəzavü qədəri nəql eləsəm, o vədə görərsiniz ki, dustaqxanadan qorxmağa mən çox haqlıyam. C.Məmmədquluzadə. Mənim qəzavü qədərim çoxdur, çox işdə olmuşam. A.Şaiq. Səməd dayının başına gələn qəzavü qədər qayət maraqlı olduğundan, hər iki kişinin sinirlərini oyatdı. B.Talıblı.

raddə is.
[ər.] Vaxt bildirən rəqəmlərdən sonra gələrək həmin rəqəmin təxmini olduğunu göstərir (adətən “radələri” və “radələrində” şəklində işlədilir). Saat beş radələri idi. – Axşam saat on radələrindən xoruz səslənənədək içəridən həvəngdəstənin səsi gəldi. Ə.Haqverdiyev. Saat iki radələrində Mehman yan otağa keçib soyundu. S.Rəhimov.

radə is.
[ər.] Vaxt bildirən rəqəmlərdən sonra gələrək həmin rəqəmin təxmini olduğunu göstərir (adətən “radələri” və “radələrində” şəklində işlədilir). Saat beş radələri idi. – Axşam saat on radələrindən xoruz səslənənədək içəridən həvəngdəstənin səsi gəldi. Ə.Haqverdiyev. Saat iki radələrində Mehman yan otağa keçib soyundu. S.Rəhimov.

ruhi-rəvan
is. [ər. ruh və fars. rəvan] klas. Sevgili, istəkli. Sən mənim cananım, ruhi-rəvanım; Ləbləri şirinim, qönçə dəhanım. M.P.Vaqif. [Xanəndə:] Gəl sevgili yarım, gözəlim, qönçə dəhanım! Gəl, ruhirəvanım! H.Cavid.

rəng-rəng
bax. rəngarəng, rəngbərəng. Əriklər, gilaslar sayrışdı rəng-rəng; Ağır şaftalılar yerə baş əydi. S.Vurğun.

rəsm-keçid
bax. parad.

sabah-birigün
zərf Yaxın gələcəkdə, yaxın günlərdə, yaxınlarda.

sabah-sabah
zərf Səhər tezdən, sübh ertədən, gün təzəcə başlayanda. Sabah-sabah işini görüb qurtarmaq. – Nəhayət, son verildi yatmadığım gecəyə; Sabah-sabah bir mayis rəqs edərkən odamda. M.Müşfiq. ‣ Sabah-sabaha salmaq – çox yubatmaq, ləngitmək, gecikdirmək, bu gün-sabaha salmaq. [Piri:] Bir bu işi uzadıb, sabah-sabaha salan adamı verəydilər mənə.. M.Süleymanov.

saf-çürük
saf-çürük eləmək – 1) bir şeyin safını çürüyündən ayırmaq. Meyvəni saf-çürük eləmək; 2) məc. seçmək, ayırmaq, özlüyündə qiymətləndirmək, yaxşını pisdən ayırmaq. Aşıq gözü sərraf olar, bircə dəfə baxmaqla adamları saf-çürük eləyər. “Koroğlu”. [Qüdrət:] Mən dinlədiyim adamların fikrini öz-özlüyümdə saf-çürük eləmişəm. M.Hüseyn.

salam-dua
bax. salam. Yar yarın özün istər; Salam-duanı neylər? (Bayatı). [Nurəddin Cəfərə:] Məndən Bahara salam-dua yetir. S.S.Axundov.

salam-kalam
[ər.] bax. salam. Salamkalamdan sonra Pəri xanım soruşdu. “Abbas və Gülgəz”. ‣ Salam-kalamı olmaq – tanışlığı olmaq, yaxınlığı olmaq. [Kişi:] Mənim lap çoxdan onunla salam-kalamım var. S.Rəhman.

salamsız-kalamsız
zərf Salam vermədən, salamlaşmadan; dinmədən, danışmadan. Qələmi mürəkkəbə batırdım. Salamsızkalamsız başladım. Mir Cəlal.

sallana-sallana
zərf 1. Əzilə-əzilə, nazlana-nazlana, nazla. Sallana-sallana gedən Salatın! Gəl belə sallanma, göz dəyər sənə. Qurbani. Qərq olsun yaşıla, ala gəlsin; Naz ilə sallana-sallana gəlsin. Q.Zakir. Sallana-sallana gedən Salatın; O sərxoş yerişin yola yaraşır. Aşıq Ələsgər. 2. Yırğalana-yırğalana, yan basa-basa. Maşın uzaqlaşır, karvan sallana-sallana hərəkət edib gedirdi. M.İbrahimov.

sam yeli
(=sam) bax. səmum. Bəlkə bu gəlişdən sonra qızın həyat çəməninə sam yeli əsməyəcək, ..xüsusən Hidayətə açılması müşkül olan dərdi daha qövr etməyəcəkdi? B.Bayramov.

saralıb-solma
“Saralıb-solmaq”dan f.is.

saralıb-solmaq
bax. saralmaq. Əlinlə qurduğun barlı bağçalar; Tufanlar qopsa da saralıb-solmaz. S.Vurğun. Düzənliklərdə alaqanqal enə-boya verir, tez baş qaldırıb, tez saralıb-solan (f.sif.) novruzgülləri hər yana sarı rəng çəkirdi. Ə.Vəliyev.

sarı-bozumtul
sif. Sarıya və boza çalan, boza yaxın (rəng). Sarı-bozumtul parça.

sarı-kürən
sif. Qonur, açıq şabalıdı rəngli (at rəngi).

sarı-qırmızı
sif. Tünd-sarı, qırmızıyaçalar (rəng). Sarı-qırmızı kəlağayı.

sarı-qızılı
sif. Tünd-sarı, qızılaçalar (rəng). Sarı-qızılı parça. – Noyabrın sarıqızılı örpəyi; Açıldıqca xəzəl olar yarpaqlar. M.Dilbazi.

satıb-sovma
“Satıb-sovmaq”dan f.is.

satıb-sovmaq
f. Hər nə var heçə-puça satmaq, dağıtmaq, korlamaq, axırına çıxmaq. Mal-dövləti satıb-sovmaq. – [Cənnətəli ağa:] Heydərqulu, doğrudurmu ki, sən gedib, mədaxilin hamısını satıb-sovub gəlmisən? N.Vəzirov. [Məsum kişi] tələm-tələsik hər şeyi dəyər-dəyməzinə satıb-sovdu. Mir Cəlal.

satıb-sovurma
“Satıb-sovurmaq”dan f.is.

satıb-sovurmaq
bax. satıb-sovmaq. Ailə çətinliklə dolanırdı. Evin bütün şeylərini satıb-sovurmuşdular. Q.İlkin.

say-seçmə
sif. Seçilən, müəyyən üstünlüyü olan; seçmə. Koroğlu həmişə yazıqyuzuğun, əlindən iş gəlməyən adamların dalınca ya özü gedər, ya da dəlilərin sayseçmələrindən göndərər. “Koroğlu”. Aşıq Ələsgər .. gördü ki, bir-birinnən say-seçmə oğlanlardı. “Aşıq Ələsgər”.

saysız-hesabsız
bax. saysız. Saysızhesabsız adam. – .. Saysız-hesabsız soyğunçu tayfa atlarının ayağı altında torpaq .. bərkimişdi. Ə.Məmmədxanlı. Gül və bülbül haqqında saysız-hesabsız əfsanələr hamıya məlumdur. M.Rzaquluzadə.

sayır-bayır
sif. və zərf Mənasız, məzmunsuz, rabitəsiz, məntiqsiz. Sayır-bayır danışmaq. – Gülünün hərarəti çox artmışdı. O çapalayır, məzmunsuz və sayır-bayır danışırdı. S.Rəhimov. [Şirəli] köhnə əyyaşlar kimi sayır-bayır danışırdı. M.Hüseyn.

saç-birçək
top. Başda olan saçın, birçəyin hamısı. ‣ Saç-birçək ağartmaq – bax. saç ağartmaq. Saç-birçək dalaşmaq (qoymamaq) – bax. saçyolmaya çıxmaq. [Səttar bəy:] Əlavə, Fatma xala ilə Çiçək xanım küçədə saçbirçək dalaşıblar. N.Vəzirov. Saçı-birçəyi ağarmaq – 1) qocalmaq, ahıllaşmaq (qadın haqqında); 2) bir işə çox zəhmət qoymaq, çox əlləşmək. [Gülzada:] Ondan xəbərim var ki, Səlbinin saç-birçəyi divanxana qapılarında ağarıb. Ə.Vəliyev. Saç-birçəyini yolmaq – dəhşət içərisində olmaq, dərd-qəm içərisində olmaq, dərin mənəvi həyəcan və iztirab keçirmək. Dərd əlindən solmuşam; Saç-birçəyim yolmuşam, Axır bu eşq odundan; Əriyib mum olmuşam. (Bayatı).

saç-saqqal
is. Başda, üzdə olan tüklər. Saç-saqqalını vurdurmaq. – [Hüseyn:] Mən sizi 6-7 ay əvvəl bir kişi ilə bərabər gəzən görərdim. Onun yıpranmış vücudu, bozarmış saç-saqqalı yaşının əllidən artıqlığını bildirirdi. S.Hüseyn. Saç-saqqalında bir dənə də ağ tük yox idi. M.Hüseyn. ‣ Saç-saqqal ağartmaq – bax. saçınısaqqalını ağartmaq. Sən səhnədə saç ağartdın, doğrudan da sənətkarsan; Sən daima ətir saçan, güllər açan bir baharsan. S.Vurğun. [Qoca:] Biz köhnələr bu çöllərdə çox vuruşmuşuq, saç-saqqalımız bu işdə ağarıbdır. H.Nəzərli. Saçı-saqqalı bir-birinə qarışmış – səliqəsiz, pəjmürdə, dalğın halda. Dükan qabağında isə saçı-saqqalı bir-birinə qarışmış bir dustaq dayanmışdı və Babək tələsik cibindən bir daraq çıxartdı. Ə.Məmmədxanlı. Saçını-saqqalını ağartmaq – bir işdə uzun müddət işləyib qocalmaq. [Alı] ömrünü, gününü [paşanın] qapısında çürüdüb, saçınısaqqalını ilxı dalında ağartmışdı. “Koroğlu”. [Baba:] Saçımı-saqqalımı bağ-bağça işində ağartmışam. Mir Cəlal. Saçının-saqqalının ağaran vaxtında – qocalanda, qoca vaxtında. Ancaq budur, saçının-saqqalının ağaran vaxtında yenə dinc dayanmamış, gedib cavanlara qoşularaq Gülsənəmi “od parçalarının” içində tək qoymuşdu. V.Şıxlı.

saçaq-saçaq
zərf Saçaqlardan ibarət, saçaq halında. Sənəmin başı .. saçaq-saçaq sallanan sünbüllərin arasına əyilmişdi. Ə.Əbülhəsən. Qaranlıq əriyib sabah olacaq; Günəş doğacaq, qızıl telləri saçaq-saçaq. R.Rza.

saçlı-birçəkli
sif. Gözəl uzun saçları olan. [Qızın anası:] Bax, saçlı-birçəkli, boylubuxunlu, ədəbli-ərkanlı, gözəl-göyçək qız bəsləmişəm. H.Sarabski.

saçlı-saqqallı
sif. Uzun saçı və saqqalı olan. Şəkildə saçlı-saqqallı bir kişi təsvir olunmuşdu.

sağ-salamat
zərf və sif. Heç bir xətər dəyməmiş, heç bir xataya, bəlaya uğramadan, saz. Sağ-salamat müharibədən qayıtmaq. Sağ-salamat qalmaq. – [Əhməd tacirbaşı:] Allah mənə yar olsa, inşallah, bu dəfə də karvanı sağ-salamat gətirəcəyəm. “Koroğlu”. Qüdrətin çevikliyi sayəsində qızın sağ-salamat qalmağı hamını sevindirirdi. M.Hüseyn. [Şahin:] Ləngidik, ancaq sağ-salamat çıxdıq. B.Bayramov.

sağ-salamatlıq
is. 1. Salamatlıq, ölüm-itim olmama, əmin-amanlıq. Bizim tərəfdə sağ-salamatlıqdır. – [Gövhər xanım:] Hər nə olur olsun, ta ki sağ-salamatlıq olsun. S.S.Axundov. 2. Hər şeyin öz qaydasında, normal vəziyyətdə olması, heç bir xoşagəlməz hadisənin olmaması. [Telli Qurbana:] Kolxozda işlər neçədir, sağ-salamatlıqdırmı? Ə.Məmmədxanlı.

sağ-sol
is. Həm sağ, həm sol; hər iki tərəf, ətraf. Sağ-soluna baxmaq. Sağ-solunu yoxlamaq. – Gələn atlılar sağa-sola (z.) səpələndilər. M.Hüseyn. Kiçik evlər şosenin sağsolunda dururdu. Ə.Əbülhəsən. ‣ Sağa-sola sovurmaq – pulu, malı, dövləti əbəs yerə dağıtmaq, puç etmək. [Əmirxan:] Əlikram Həmişəyev kimisi sağa-sola sovuranda .. sinəsini qabağa verib qənaət eləyən kim idi? B.Bayramov.

sağdış-soldış
is. Toy mərasimində: gəlinin və ya bəyin iki tərəfində oturanlar. Görüm, ay bəy, toyun mübarək olsun; Sağdışına-soldışına borc olsun. (El mahnısı). [Günəşin] göz yaşlarına baxmayaraq, gəlinlik paltarını geyindirib sağdış-soldış ilə bərabər xınaya oturtdular. A.Şaiq.

sağır nun
dilç. Burunda tələffüz olunan “s” səsi.

sel-su
top. Çox güclü yağış, su, yağmur, çox güclü sel. Bir saatda sel-su hər yeri basdı. – Eyni anda ildırım çaxıb sel-su axan çölü gündüz kimi işıqlandırdı. İ.Əfəndiyev. [Bayram kişi:] Sel gücü də məlumdur, odur, Mingəçevirdə bir dəsgah başlanıb ki, selin-suyun gücü ilə düz-dünyaya işıq və qüvvət verəcək. M.Rzaquluzadə.

sel-sucaq
bax. sel-su. Kəndi sel-sucaq basdı.

selli-sulu
bax. selli.

sevib-seçmə
“Sevib-seçmək”dən f.is.

sevib-seçmək
f. İstəyərək, xoşlayaraq, bəyənərək bir neçə adamın, şeyin arasından birini ayırmaq, seçmək. Sevib-seçdiyi qız. Sevib-seçdiyi sənət. – [Bibixanım Göyçəyə:] ..Kimi sevib-seçsə, ürəyinə kim yatsa, ona da getsin. B.Bayramov. [Qoşqar:] Mən neçə dəfə təklif elədim ki, [kolxoza] Rəhimlini yox, camaatın özünün sevib-seçdiyi bir adam göndərək. İ.Hüseynov.

sevinə-sevinə
zərf Şad, çox razı halda, sevinərək, sevinc içində. Sevinə-sevinə getmək. Sevinə-sevinə oxumaq. – Əhməd evdən ildırım kimi həyətə qaçıb, sevinə-sevinə və ləhləyə-ləhləyə gəldi anasının yanına. C.Məmmədquluzadə. Kəndlilər ağanın dağıdılmış evinə baxıb, dərindən nəfəs aldılar, sonra isə sevinə-sevinə evlərinə getdilər. S.Rəhman.

sevə-sevə
zərf Sevərək, istəyərək, məhəbbətlə. Füzulini sevə-sevə oxumaq. – Onu dinləmişəm mən sevə-sevə; Gül açıb hər sözü dodaqlarımda. S.Rüstəm. “Aldanmış kəvakib” xalqımızın hər zaman sevə-sevə oxuduğu qüvvətli bir satiradır. S.Rəhman.

seçmə-seçmə
sif. Ən yaxşı, ən seçilmiş. Məclisə seçmə-seçmə adamlar gəldilər. – [Mehdiqulu:] Kəndin seçmə-seçmə oğlanlarını uşaq kimi iclasdan bayıra tökürəm. Mir Cəlal.

sil-süpür
is. Bir yeri silib-süpürüb təmizləmə; yığışdırma. Evin sil-süpürü qurtardı. • Sil-süpür eləmək – yığıb-yığışdırmaq, qaydaya salmaq, təmizləmək. Həyəti sil-süpür eləmək.

silib-süpürmə
“Silib-süpürmək”dən f.is.

silib-süpürmək
f. 1. Süpürgə, əsgi və s. ilə bir yeri silmək, süpürmək, təmizləmək. Dükançıların bir çoxu öz dükanlarının qabağını silib-süpürürdü. P.Makulu. [Bəyim xala] gündə iki-üç yol həyətimizi silibsüpürür. İ.Hüseynov. 2. məc. Özü ilə yığıb aparmaq, götürüb aparmaq, heç bir şey qoymamaq. [Xəlil:] Zalım qızı otaqları elə silib-süpürüb aparıbdır ki, kağız-kuğuzdan savayı bir şey qalmayıbdır. N.Vəzirov. [Yusif:] Əşi, birdən elə sel gəlir ki, az qalır Sultanbud meşəsini silibsüpürüb apara. B.Bayramov.

sir-sifət
is. Üz, sifət, üz-göz. Bir onun sir-sifətinə bax. Sir-sifəti qızarmaq. – [Səfdərin arvadı:] Sir-sifətlərini boyamaq [Zivərgilin] heç yadlarından çıxmır. S.Vəliyev. Səməd diqqətlə .. nə sir-sifətində, nə də xasiyyətində heç bir dəyişiklik olmayan Yusifə baxdı. İ.Hüseynov. // Üzün ifadəsi. Sir-sifətindən görünür... Sir-sifətindən bəllidir... – [Hacı Bayram:] Sir-sifətindən kamallı oğlana oxşayırdı. Ə.Haqverdiyev. ‣ Sir-sifətini turşutmaq (yığmaq) – bax. qaşqabağını sallamaq (turşutmaq, tökmək). Alməmmədov indi də ağzında acı bir şey varmış kimi sir-sifətini yığıb tamsınatamsına stolun qırağındakı düyməni basdı. B.Bayramov. [Məmməd] nə üçünsə sir-sifətini turşudub üzünü yana çevirdi. V.Şıxlı.

sis-duman
(=sis) is. Yerə çökmüş buluddan ibarət olan rütubətli duman; çən. Dağ başına sis gəldi; Ocaq yandı, his gəldi. (Bayatı). Gilanın üzərində qalın bir sis, günəşin ziyasına mane ola biləcək kəsif bir kölgə vardı. S.Hüseyn. Uca dağların almaz kimi parıldayan qarlı-buzlu təpələrindən sis-duman çəkilir. M.Rzaquluzadə.

sizli-bizli
əvəz. Siz və biz birlikdə, həm siz, həm biz, hamımız bir yerdə. Sizlibizli bu işi düzəldək. – [Əjdər müəllim:] Mən deyirəm, elə olsun, hərtərəfli, sizli-bizli bu balaca Cəmişə kömək edək. S.Rəhimov.

siçan-pişik
is. Uşaq oyunlarından birinin adı. ‣ Siçan-pişik (oyunu) oynamaq – aldatmaq, bir-birinə kələk gəlmək. Fəqət dərd burasındadır ki, quldurlar bizimlə siçan-pişik oynayırlar. H.Nəzərli.

solub-saralma
“Solub-saralmaq”dan f.is.

solub-saralmaq
f. Solmaq, saralmaq; rəngini, parlaqlığını, təravətini itirmək; bozarmaq. Burada sınıq budaqlı ağaclar susuz qalıb qurumağa başlamış, bağçalar solubsaralmış(dı).. Ə.Məmmədxanlı.

sonradan-sonraya
zərf Axırda, bir az keçəndən sonra, bir qədər fikirləşəndən sonra. İsmayıl kişi fikrə getdi. Sonradansonraya dedi: – Silahlarını ələ gətirə bilsək, daha yaxşı olar. P.Makulu.

soraq-soraqla
zərf Soruşa-soruşa, soruşub xəbər tutmaqla, axtara-axtara. Soraqsoraqla istədiyini taparsan. – Doğrudur, deyərlər ki, soraq-soraqla həccə getmək olar. M.Rzaquluzadə.

sorğu-sual
(=sorğu) is. Sual, sual etmə, verilən sual. Sorğuya qısa cavab vermək. – Ağsaçlı, ağbığlı, ağsaqqallı, ancaq lalə kimi qırmızıyanaqlı Əmiraslan baba nəvəsinin sorğularına cavab verirdi. S.Rəhimov. [Azad:] Qoy xəbər verim, yoxsa sorğu-sualdan yaxamızı qurtara bilməyəcəyik. S.Rəhman. Səfiyyə sorğu-sualı uzatmamaq üçün tələsik ünvanı, hətta evin nömrəsini də deyib getməyə icazə istədi. H.Seyidbəyli. // Dindirmə, suallar vermə, soruşma, istintaq. • Sorğu (sorğu-sual) etmək – soruşmaq, sual vermək. [Çiyələk] sorğu-sual eləmədi, lakin mahiyyətinə də enmədi. B.Bayramov. Sorğu-suala tutmaq – dalbadal sual vermək, çox dindirmək, soruşmaq. [Malik] məsələni anlamaq üçün kim gəldi, sorğu-suala tuturdu. M.İbrahimov. [Həkim:] [Ataşı] bu saat sorğu-suala tutmaq olmaz. Ə.Vəliyev.

sosial-demokrat
Sosial-demokrat partiyasının üzvü, sosial-demokratiya tərəfdarı.

sosial-demokratik
sif. Sosial-demokratiyaya aid. Sosial-demokratik ideologiya. Sosial-demokratik görüşlər.

sosial-demokratiya
XIX əsrin sonuncu rübündə meydana gələn sosialist partiyalarının ümumi adı. Rusiya sosial-demokratiyası. Alman sosial-demokratiyası.

sosial-demokratizm
Sosial-demokratiyanın ideologiyası və taktikası.

sosial-imperialist
Sosial-imperializm siyasəti yeridən və ya bu siyasəti müdafiə edən adam.

sosial-imperializm
Opportunizmin bir növü, sosial-demokratların öz ölkələrinin imperialist hökumətini dayaqlama siyasəti.

sosial-revolyusioner
[ixtisarı: “eser”] 1902-ci ildə Rusiyada xalqçı qrupları qalıqlarından əmələ gəlib, Oktyabr inqilabından sonra sovet hakimiyyətinə qarşı mübarizə aparmış əksinqilabçı qolçomaq partiyasının üzvü.

soyuq-soyuq
zərf Soyuq halda, qızdırılmamış. Xörəyi soyuq-soyuq yemək.

sual-cavab
bax. sorğu-sual. Sualcavab başlandı. Sual-cavab uzun çəkdi. Sualcavab zamanı. – Bu sual-cavabdan sonra tamam pərt olmuş “ovçu” çaşqın-çaşqın yanyörəsinə göz gəzdirdi. M.Rzaquluzadə. [Əliqulu:] Sual-cavabdansa, mənə bir əlac tap.. S.Rəhman.

sui-istifadə
[ər.]: sui-istifadə etmək – bir şeyin və ya bir adamın zərərinə işləmək. Vəzifəsindən sui-istifadə etmək. Özünə olan etimaddan sui-istifadə etmək. – [Məmmədxanla Yusifəli] ..bəzən uşaqları iki yerə bölüb, hərəsi dəstənin birinə başçı olardı, öz xanzadəliklərindən sui-istifadə edərək onları vuruşdurardılar. P.Makulu. Yataqxana müdiri Rəhim vəzifəsindən sui-istifadə edir. M.Süleymanov.

sui-qəsd
is. [ər.] Birinin canına qəsd etmək, birini öldürmək və ya yaralamaq qəsdində olma. Rənaya qarşı düzəldilən sui-qəsd Nizamini hər şeydən çox düşündürürdü. M.S.Ordubadi.

sui-qəsdçi
is. Sui-qəsd edən, sui-qəsd hazırlayan. Vəsiqələrdən ən əhəmiyyətlisi suiqəsdçilərin ingilis konsuluna yazdığı məktub idi. M.S.Ordubadi. [Yazgül Şeydaya:] Kimdir sui-qəsdçi? Ə.Məmmədxanlı.

sör-söküntü
bax. söküntü 2-ci mənada.

sövqi-təbii
is. [ər.] bax. instinkt. Əlbəttə, burada sövqi-təbiinin də qüvvətli bir amil kimi böyük rolu vardı. Ə.Əbülhəsən. [Süleyman] əlində yalın xəncər durmuş Nüsrəti görərkən bir sövqi-təbii ilə tez Həmidin yatağına doğru atıldı və elə bu anda Nüsrət də Həmidə sarı cumdu. Ə.Məmmədxanlı. Ancaq [Kamalın] əlləri, ayaqları ona tabe olmur, sövqi-təbii ilə bu ölüm təhlükəsindən çəkinirdi. M.Rzaquluzadə.

söz-sov
is. Danışıq, söz, dedi-qodu, mübahisə, narazılıq. Əsgər bostan suvaranların danışığını və söz-sovlarını qaldırmaq üçün Kosanın bostanına çatacaq miqdarında su artırdı. S.Rəhimov. [Pərşan:] Qadanızı alım, qızlar, bir də əyər-əskiyi yoxlayın ki, söz-sov olmasın. M.İbrahimov.

söz-söhbət
1. Söhbət, danışılan sözlər. Söz-söhbəti naz oğlan; Keyf-damağı saz oğlan; Özün gələ bilməsən; Nə sözün var yaz, oğlan. (Bayatı). Nə sözüm-söhbətim, nə həmdəmim var; Dərdim ürəyimdə pünhan, ağlaram. S.Vurğun. [Camal:] Necəsən, Nəbi dayı? Evdə darıxdım. Gəldim, bir söz-söhbət eləyək. Ə.Abasov. 2. bax. söz-sov. Zənnimcə, isti-isti boşaldarsam könlümü; Sonralar aramızda artıq söz-söhbət olmaz. S.Rüstəm. Adam var ki, sözdən-söhbətdən həzz alar. Ə.Abasov.

sözsüz-sovsuz
zərf Danışıqsız, mübahisəsiz, etirazsız, sakitcə. Abbas kişi hər işi sakitcə, sözsüz-sovsuz görməyi sevirdi. Ə.Vəliyev. – Kimsən, aşağı düş, – deyə çığırdı. O, sözsüz-sovsuz ağacdan düşüb əllərini yuxarı qaldırdı. M.Rzaquluzadə.

sübh-şam
[ər. sübh və fars. şam] klas. bax. səhər-axşam.

sür-sümük
top. İri və xırda sümüklər. Adama elə gəlirdi ki, [Karlın] tərpənən kimi bütün sür-sümüyü bəndlərindən aralanıb töküləcəkdir. Ə.Əbülhəsən. // Ümumiyyətlə, sümüklər, sümük qırıntıları. Bu ət deyil, sürsümükdür. – Bu işıldayanlar yaz balıq ovu zamanından burada tökülüb qalmış fosforlaşmış balıq çürüntüsü və sür-sümükləri idi. M.Rzaquluzadə.

sınıq-salxaq
sif. dan. Yarı sınıq, yarı sökülmüş; köhnəlmiş, yıpranmış, yararsız. Sınıq-salxaq yeşik. Sınıq-salxaq ev. Sınıqsalxaq körpü. – Xədicə bu sınıq-salxaq faytonun xatirinə hər zülmə dözürdü. S.Rəhman. Ətraf evlərdə yaşayanlar öz sınıq-salxaq daxmalarını tərk edirlər. H.Seyidbəyli.

sınıq-sökük
bax. sınıq-salxaq. Sınıqsökük divar. Sınıq-sökük daxma. – Yan küçədə sınıq-sökük darvazaya çəkmə şəkilli iri bir lövhə çalınmışdı. Çəmənzəminli. // is. Dağılmış, sökülmüş, yıxılmış, uçulmuş ev, bina və s. [İmran:] Hamı sınıq-söküklər kəndinizin içərisində düzələcəkdir. Ə.Haqverdiyev.

sınıq-sınıq
sif. və zərf Sınıq, qırıq (çoxları haqqında). Sınıq-sınıq qablar. Boşqablar sınıq-sınıq olmuşdur.

sıx-sıx
zərf və sif. 1. Çox sıx, bir-birinə çox yaxın, bitişik. Sıx-sıx kollar. Ağaclar sıxsıx əkilmişdir. 2. Tez-tez, hər addımda. Belə hallara sıxsıx təsadüf edilir.

sıxma-boğma
is. Bir-birini sıxma, sıxışdırma, basabas. [Əliqulu:] Sonra yavaş-yavaş sıxma-boğma başlandı. S.Rəhman. Bu sonsuz sıxma-boğmaya daha nə qədər dözmək olar. İ.Hüseynov. ‣ Sıxma-boğmaya salmaq – çox sıxışdırmaq, çıxılmaz vəziyyətə salmaq. [Pərişan:] Telli xala kimi ağbirçəklər milçəkdən dəvə qayıranda yazıq kişilər neyləsin, qulaqlarına çatır, arvadı salırlar sıxma-boğmaya. M.İbrahimov. Sona .. içəridə əmisi arvadını sıxmaboğmaya salanlara da eşitdirmək istəyib bərkdən dedi. Ə.Əbülhəsən.

səba yeli
(=səba) is. [ər.] şair. Səhər əsən xəfif yel; meh. Səba, əhvalımı bir-bir; Varıb ol yarə ərz eylə. M.V.Vidadi. Səba, məndən söylə ol gülüzarə; Bülbül gülüstana gəlsin, gəlməsin? Ə.Nəbati. [Şair:] Gəl, gəl, geniş-geniş açım qolumu; Səni, səba yeli, basım bağrıma. N.Xəzri.

səbir-aram
bax. səbir-qərar. Səbiraramı qalmamaq. – [Əbülhəsənbəy:] Səbrimaramım yox idi, çünki yoldaşları böyük təhlükə gözləyirdi. M.S.Ordubadi.

səbir-qərar
(=səbrü qərar) is. Səbir, təmkin, hövsələ, təhəmmül. Ey sevdiyim, səndən cüda düşəli; Nə səbrü qərarım, nə taqətim var. Q.Zakir.

səbrü qərar
(=səbir-qərar) is. Səbir, təmkin, hövsələ, təhəmmül. Ey sevdiyim, səndən cüda düşəli; Nə səbrü qərarım, nə taqətim var. Q.Zakir.

səfil-sərgərdan
zərf [ər. səfil və fars. sərgərdan] Yersiz-yurdsuz, ac, pis vəziyyətdə, acınacaqlı halda. Səfil-sərgərdan qalmaq. – [Sevər:] Ac, səfil-sərgərdan küçələri dolaşıram. C.Cabbarlı. [Firidun] bazar və küçələri doldurmuş yurdsuz uşaqlara, səfilsərgərdan bir halda hər gələnə əl açan qadın və qızlara baxır. M.İbrahimov.

səhər-axşam
zərf Həm səhər, həm axşam; hər vaxt, hər zaman, bütün günü. Dənizkənarı park səhər-axşam adamlarla dolu olur. Qız anasına səhər-axşam baş çəkir. – Göyərçin hər səhər-axşam Araz sahilinə uçub, bir müddət o tayı seyr edir. M.Rzaquluzadə. Dəniz dalğalanar hər səhər-axşam; Qarı əridikcə uca zirvənin. N.Xəzri.

səhər-səhər
zərf Səhər vaxtı, səhər tezdən, səhər olan kimi, sübhçağı. Səhərsəhər qapımızın ağzını kəsdi. – Səhər-səhər bağda gəzən nazənin; Dəstinlə qönçəni üz, qadan alım! Aşıq Ələsgər. Səhər-səhər “Azərşərabın” müştəriləri [Cəlilbəyi] qonaq eləmişdilər. S.Rəhman.

səliqə-sahman
is. [ər.] bax. səliqə. Səliqə-sahman yaratmaq. Səliqə-sahmanı gözləmək. Səliqə-sahmanı pozmaq. – Səliqəsahman yaxşı şeydir axı. Mir Cəlal. Aran yerlərindən gəlmiş adamlar öz səliqə-sahmanı, geyim-kecimi ilə dərhal fərqlənirdilər. B.Bayramov.

səliqə-sahmanlı
sif. Son dərəcə səliqəli, diqqətli, nizamlı. Səliqə-sahmanlı qadın.

səmayi-şəms
is. [ər.] mus. Azərbaycan klassik muğamlarından birinin adı. Səmayişəms oxumaq.

səmimi-qəlbdən
zərf Ürəkdən, qəlbən. Səmimi-qəlbdən təşəkkür etmək. Səmimiqəlbdən təbrik etmək.

sənli-mənli
1. is. Sən, mən, hamımız, hamı bir yerdə, hamılıqla, birgə. Sənli-mənli birləşək, işi yerinə yetirək. – [Qurban Telliyə:] Orası elədir, Telli, amma qorxuram sənli-mənli bütün kolxoza söz gələ. Ə.Məmmədxanlı. 2. zərf Öz aralarında, ikilikdə; məhrəmanə, öz aramızda. [Telli] bu barədə düşünürdü; yenə əvvəlki kimi üzünü [müəllimdən] tutub yaşınsın və ya bu gecəki kimi onunla sənlimənli danışsın. S.Hüseyn. 2. məc. Gözəlin boyu, qaməti.

sər-sahman
is. Səliqə, qayda, nizam. Üst-başını sər-sahmana salmaq. Otaqda sərsahman yaratmaq. – Şəhərdə sakin olduqdan sonra Nurcahan xala evin sər-sahmanı ilə məşğul olardı. H.Sarabski.

sərf-nəhv
is. [ər.] Qrammatikanın köhnə adı.

sərf-nəzər
is. [ər.]: sərf-nəzər etmək – bir şeyi nəzərə almamaq, fikrini, diqqətini, nəzərini ondan uzaqlaşdırmaq, ayırmaq; nəzərini çevirmək. Bu məsələdən sərfnəzər etdi. – [Sənubər Hidayətə:] Seysmik imkanlardan sərf-nəzər eləmək, .. əhalinin taleyini hər hansı göstərişə, tələbə qurban vermək olarmı? B.Bayramov.

səs-küy
is. Qışqırıq, qalmaqal, hay-küy, dava-dalaş səsi, qarışıq, bərk səs. Camaat hamısı dolur içəri, səs-küy düşür. Ü.Hacıbəyov. Səs-küy artdı, ara qarışdı, üstü içki və yeməklə dolu stollar çevrilib alt-üst oldu. S.Vəliyev. [Bəkir:] Mən ikicə kəlmə desəm, o saat səs-küyə səbəb olar. İ.Hüseynov.

səs-küylü
sif. Çox səs olan, gurultulu, gurultusu çox olan; qələbəlik. Səs-küylü yer. Səs-küylü bazar. Səs-küylü məclis.

səs-səda
bax. səs 1-ci mənada. ..[Gecə yarısı] səs-səda kəsilir. M.S.Ordubadi. Közün üstünə düzülmüş göbələklərin cızıltısından özgə səs-səda eşidilmədi. B.Bayramov.

səs-səmir
is. 1. bax. səs 1-ci mənada. Sonra səs-səmir kəsilib, kənd dərin bir sükuta qərq oldu. Çəmənzəminli. 2. Xəbər, soraq, məlumat; söz-söhbət. Əcnəbidən daha səs-səmir yox idi. S.M.Qənizadə.

səs-səmirsiz
sif. və zərf Səs-siz, küysüz, səs çıxarmadan, sakitcə. [Yaşar] səssəmirsiz geyinib bayıra çıxdı. M.Rzaquluzadə. [Bəy öz-özünə:] Bəxt belə səs-səmirsiz açılır da. Mir Cəlal.

səsli-küylü
(=səsli) bax. səs-küylü.

səssiz-səmirsiz
sif. və zərf Tamam səssiz, sakit, tam sükut içində. Səssiz-səmirsiz gecələr. Səssiz-səmirsiz kənd. Səssiz-səmirsiz oturmaq. – Avqust .. səssiz-səmirsiz otaqdan çıxıb yavaşca qapını örtdü. S.Vəliyev. [Şair:] Böyük məhəbbət də böyük çay kimi; Axar ürəklərdən səssiz-səmirsiz. N.Xəzri.

tab-taqət
(=tabü-taqət) (=tab(ü)-tavan) is. [fars.] Güc, qüvvət, taqət, tavan. [Zəhra:] Qalmamış məndə zərrə tabü-tavan; Məni qəhr et də, lakin atma, aman!.. H.Cavid. [Gülçöhrə:] Yox, mən bu hala davam edə bilmərəm. Daha məndə tabü-taqət yoxdur. Ü.Hacıbəyov.

tab-tavan
(=tabü-tavan) (=tab(ü)-taqət) is. [fars.] Güc, qüvvət, taqət, tavan. [Zəhra:] Qalmamış məndə zərrə tabü-tavan; Məni qəhr et də, lakin atma, aman!.. H.Cavid. [Gülçöhrə:] Yox, mən bu hala davam edə bilmərəm. Daha məndə tabü-taqət yoxdur. Ü.Hacıbəyov.

tabü taqət
(=tab-taqət) (=tab(ü)-tavan) is. [fars.] Güc, qüvvət, taqət, tavan. [Zəhra:] Qalmamış məndə zərrə tabü-tavan; Məni qəhr et də, lakin atma, aman!.. H.Cavid. [Gülçöhrə:] Yox, mən bu hala davam edə bilmərəm. Daha məndə tabü-taqət yoxdur. Ü.Hacıbəyov.

tabü tavan
(=tab-tavan) (=tab(ü)-taqət) is. [fars.] Güc, qüvvət, taqət, tavan. [Zəhra:] Qalmamış məndə zərrə tabü-tavan; Məni qəhr et də, lakin atma, aman!.. H.Cavid. [Gülçöhrə:] Yox, mən bu hala davam edə bilmərəm. Daha məndə tabü-taqət yoxdur. Ü.Hacıbəyov.

tac-taxt
bax. taxt-tac. [Qızıl Arslanı] Həmədana çağırıb hörmət göstərmək və əlahəzrətin tac-taxtına sədaqət göstərməsi üçün təminat almaq lazımdır. M.S.Ordubadi.

tamam-dəsgah
bax. dəsgah 1-ci mənada.

tamam-kamal
zərf Tamamilə, bütünlüklə, bütün, tam və kəsirsiz. Borcunu tamamkamal ödədi. – Cahangir tamam-kamal başına gələn əhvalatı nağıl elədi. (Nağıl).

tanış-biliş
top. Birisinin tanıdığı adam(lar); dost(lar), tanış(lar), yaxın adam(lar). Məsmənin yanına bir çox tanış-bilişləri gəlirmiş. S.Hüseyn. [Gövhər xanım:] Bu boyda şəhərdə zəng eləmədiyim tanış-biliş qalmayıb. İ.Hüseynov.

tanış-tunuş
dan. bax. tanış-biliş. Danışıqlar çox idi və tanış-tunuş da komandan dəftərxanasının qarşısına toplanmışdı. B.Talıblı.

taq-taq
1. təql. Dəmir, taxta və s. bu kimi bərk cisimlərin bir-birinə dəyməsi nəticəsində çıxan səs. 2. Taq-taqla şəklində zərf – taq-taq edərək, taq-taq səsi çıxararaq, taqqıldatmaqla. Dəmirçinin ömrü taq-taqla, leyləyin ömrü laq-laqla keçər. (Ata. sözü). ..Tulunbaların taq-taqla qalxıb düşməsi və qara neftin dağ çayları kimi şır-şırla axıb çənlərə tökülməsi .. ahəng və əzəmət təşkil edirdi. B.Talıblı.

tar-mar
sif. 1. Bir-birinə qarışmış, dolaşıq, nizamsız, qarışıq; pərişan. [Süleyman Əsgərə:] Nədir sənin dərdin, bu nə ah-zardır; Nədir sənin fikrin belə tar-mardır. Ü.Hacıbəyov. Məzar... Şaxta kəsir, o tənha xəyal; Yönəlir yoluna fikri tar-mar. M.Rahim. 2. Xaraba, dağınıq, dağılmış, viran qalmış. Tar-mar ev. ‣ Tar-mar etmək – 1) bir-birinə qarışdırmaq, dolaşdırmaq, nizamsız hala salmaq; 2) xaraba qoymaq, dağıtmaq, viranə qoymaq. [Hacı Murad:] Məhərrəm bəy mənim atamın yurdunu tar-mar edər.. S.S.Axundov; 3) məhv etmək, yox etmək, dağıtmaq, darmadağın etmək. Düşmənin səflərini eləyəndə tar-mar; Bilirlər ki, arxada neft dəryası Bakı var. R.Rza. Tar-mar olmaq – 1) bir-birinə qarışmaq, nizamsız hala düşmək, dolaşmaq; 2) xaraba qalmaq, dağılmaq, alt-üst olmaq. [Məmməd:] Padşah yıxıldı, gorbagor oldu; Uçdu sarayları, tar-mar oldu. Z.Xəlil; 3) dağılmaq, məhv olmaq, darmadağın olmaq. Hitler Almaniyası tar-mar oldu. Ə.Sadıq.

tar-qaval
top. Tar və qaval (və bəzən kamançadan) ibarət çalğı. Bu zaman doğrudan da tar-qaval səsi gəldi. M.Hüseyn.

taraq-taraq
(=taraq-turuq) is. Təkrar edən, davamlı taqqıltı səsi. Mədəniyyət evinin yeni binasında taraq-turuq səsindən qulaq çatlayırdı. M.İbrahimov. Hey atılır güllələr; Atılır taraq-taraq. B.Vahabzadə.

taraq-turuq
(=taraq-taraq) is. Təkrar edən, davamlı taqqıltı səsi. Mədəniyyət evinin yeni binasında taraq-turuq səsindən qulaq çatlayırdı. M.İbrahimov. Hey atılır güllələr; Atılır taraq-taraq. B.Vahabzadə.

tarixi-hicri
is. [ər.] Hicri tarix (Məhəmmədin Məkkədən Mədinəyə köçdüyü vaxtdan hesablanan müsəlman təqvimi).

tarixi-miladi
is. [ər.] Miladi tarix (İsanın anadan olduğu gündən hesablanan təqvim).

tartan-partan
is. Boş, mənasız sözlər, danışıq; hədyan. Tartan-partan (z.) danışmaq.

tau-saqqız
is. bot. Dağlarda bitən çoxillik kauçuklu ot-bitki. Tau-saqqız .. çoxillik, yoğun, kobud kökləri olan və kök bicləri verən bitkidir. M.Qasımov.

taxt-rəvan
is. Keçmişdə: kübarları, əyanları, xüsusən onların qadınlarını bir yerdən başqa yerə aparmaq üçün nəqliyyat vasitəsi kimi istifadə edilən, iki və ya dörd adam tərəfindən qaldırılıb gəzdirilən evcik. Sevda qara qulların daşıdığı taxt-rəvanda gələr, ətrafında saray qızları coşqun bir sevinclə şərqi söyləyərlər. H.Cavid.

taxt-tac
(=taxtü tac) is. Hakimiyyət, hökmdarlıq rəmzi olan taxt və tac. Hikmət İsfahani çoxdan İran taxt-tacına göz dikmişdir. M.İbrahimov.

taxta-para
top. Taxta parçaları, yararsız taxta qırıqları, tikə-para taxtalar.

taxta-şalban
top. Taxta və şalbandan ibarət tikinti materialı; taxta və şalban.

taxtü tac
(=taxt-tac) is. Hakimiyyət, hökmdarlıq rəmzi olan taxt və tac. Hikmət İsfahani çoxdan İran taxt-tacına göz dikmişdir. M.İbrahimov.

tay-bərabər
bax. bərabər 4-cü mənada. Bütün dağlılar arasında İskəndər bəyin adı söylənirdi. İgidlikdə, at çapmaqda, düşmən bağrı yarmaqda tay-bərabəri yox idi. Ə.Haqverdiyev. Ürəyini boşaldıb, baxdı ata oğluna; Tay-bərabər görmədi bu dünyada oğluna. S.Rüstəm.

tay-tuş
top. Həmyaş və ya hər cəhətdən bir-birinə uyğun olan adamlar, yaxın yoldaşlar, yaşıdlar. [Şahbaz bəy:] Mənim taytuşlarım tamam mərifət sahibi olub, qulluq edib, hörmət, izzət tapıb xoşbəxt olublar. M.F.Axundzadə. Şahmar nənəsini tək qoyub, hara gedə bilərdi? El-oba, tay-tuş ona nə deyərdi? B.Bayramov.

tele...
[yun. tele – uzaq] Mürəkkəb sözlərin birinci tərkib hissəsi olub, “uzaq məsafələrə işləyən, verilən, göndərilən, uzaq məsafələrdən görülən, eşidilən, yazılan” mənasını ifadə edir; məs.: teleqram, teleskop, telefilm və s.

termo...
[yun. thermos – isti] Xarici mürəkkəb sözlərin, istilik mənasında olan birinci tərkib hissəsi; məs.: termometr, termodinamika və s.

tet-a-tet
zərf [fr.] Təklikdə, üzbəüz.

tez-gec
bax. gec-tez. Tez-gec o cığırı tamamilə alaq basacaqdır. Ə.Məmmədxanlı.

tez-tez
zərf 1. Hər anda, ara vermədən, aralarından çox keçmədən. Cavan enişi çox çətinliklə enirdi, çünki yedəyindəki atın ayaqları yamacda tez-tez sürüşürdü. E.Sultanov. Qızlar bu gün Gülnazın çox narahat olduğunu, gizlincə tez-tez saata baxdığını hiss edirdilər. Q.İlkin. 2. Həmişə, daim. [Əliqulu:] Ancaq başsız qoymayacağam, tez-tez göz olacağam. S.Rəhman. [Eldar:] Biz sərhəd boyunda yaşayırıq, buralarda tez-tez qəribə və gözlənilməz hadisələr baş verir. M.Rzaquluzadə. 3. Sürətli, sürətlə. Tez-tez getmək. Tez-tez yemək. – [Yasəmən:] Onsuz da elə tez-tez danışırlar ki, heç nə yaza bilmirəm. S.Rəhman.

tez-tələsik
zərf 1. Sürətlə, becid, teztez, çox tez, iti. Tez-tələsik getmək. – Səkilər tez-tələsik yeriyən adamlarla dolu idi. M.Hüseyn. 2. Cəld, əlüstü. 3. Keyfiyyətinə fikir vermədən; atüstü. İşi tez-tələsik görmək. Paltarı tez-tələsik tikmək.

tikə-parça
bax. tikə-tikə. • Tikəparça eləmək – tikə-tikə eləmək, əzib tökmək. Küçələrdə ildırım kimi çaxıyan avtomobillər axır vaxtlarda başlayıblar uşaqları əzib tikə-parça eləməyə. C.Məmmədquluzadə.

tikə-tikə
zərf Parça-parça, doğramdoğram, tikə-parça. Kağızı tikə-tikə etmək. – [Pəri Cadu:] İtil gözümün qabağından. Bir də səni görsəm, tikə-tikə elərəm. Ə.Haqverdiyev. [Sultan bəy:] Öldürəcəyəm! Bu papaq mənə haram olsun ki, bir də arşınmalçı adı tutsan, tikə-tikə doğrayacağam. Ü.Hacıbəyov.

tir-tir
zərf: tir-tir titrəmək (əsmək) – soyuqdan, qorxudan, həyəcandan bərk titrəmək, əsim-əsim əsmək. [Ərən:] Hər kəs Nəbini dəhşətlə dinləyir, qorxudan tir-tir əsirdi. Çəmənzəminli.

titrətmə-qızdırma
is. Titrədibqızdırma; titrətmə, malyariya.

ton-kilometr
is. xüs. Bir ton yükü bir kilometr məsafəyə aparmaq əsasında hesablanan yükdaşıma vahidi.

ton-mil
is. dəniz. Bir ton yükü bir mil məsafəyə aparma əsasında hesablanan gəminin yükdaşıma vahidi.

top-top
is. Topla oynanılan uşaq oyunu; kos-kos. Səhər tezdən böyük bir həvəslə məktəbə axışıb gələn uşaqlar hələ meydançada top-top oynayırdılar. M.Hüseyn. Azadım, diqqətlə bax, gəl bu yamyaşıl bağa; Orda toptop oynayan xoşbəxt oğul-uşağa. S.Rüstəm.

top-topxana
is. Artilleriya. Həm çalınır təbil, kusü nağara; Daldan gəlir top-topxana, qumbara. A.Səhhət.

top-tüfəng
1. top. Toplar, tüfənglər, odlu silahlar. Top-tüfəng səsləri batandan bəri; Gəzir qayalarda dağ keçiləri. S.Vurğun. 2. məc. Top-tüfənglə şəklində zərf – 1) səs-küylə, gurultu ilə, dəm-dəsgahla. [Sultan bəy:] ..Bir də təzədən top-tüfənglə evlənmək mənə yaraşmaz. Ü.Hacıbəyov; 2) hədə-qorxu ilə. Top-tüfənglə üstümüzə gəldilər. – [Qüdrət Gülbahara:] Siz içəri gəlirkən elə bir top-tüfənglə gəldiniz ki, hamımız özümüzü itirdik. C.Cabbarlı.

top-tüfəngli
sif. Top və tüfənglə silahlanmış, odlu silahlı. Top-tüfəngli dəstə.

toplu-tüfəngli
bax. top-tüfəngli. Xəlvəti işə girişən şeytan-şuğul kar görməyəndə toplu-tüfəngli padşah qoşunu hərəkətə gəlir, bölük-bölük soldat, dəstə-dəstə qazaq yeriyirdi. S.Rəhimov.

toy-bayram
is. Şənlik, şadlıq, bayram; şənlik məclisi, təntənə, toy-düyün, toy, toybüsat. [Qiyas] toy-bayram adamına bənzəyir. Mir Cəlal. // məc. Xoşbəxtlik mənasında. [Yasəmən:] Bir yerdə olmaq bizim üçün toy-bayramdır. S.Rəhman.

toy-büsat
bax. toy-bayram. Sağdışı Mələkdi, var toy-büsatı; Anası Nazənin, həmzədir zatı. Aşıq Ələsgər. • Toy-büsat qurmaq – şənlik etmək, təntənə düzəltmək. Hər tərəfdə quran toy-büsat mənəm; Ulduzlarla edən ixtilat mənəm. M.Müşfiq.

toy-düyün
Toy, toy məclisi. // Təntənə, şadyanalıq, şadlıq. İnandım ki, uzaq deyil, vüsal günüm yaxındır; Arazın o tayında da toy-düyünüm yaxındı. S.Rüstəm.

toy-mağar
(=toy-nağara) is. Toy büsatı; çalğı, zurna-nağara, zurna-balaban, təntənə. Məsumu toy-nağara ilə otağa apardılar. “Məsum”. Fikirli-fikirli susduqca dağlar; Ucalır göylərə toy-mağar səsi. N.Xəzri.

toy-nağara
(=toy-mağar) is. Toy büsatı; çalğı, zurna-nağara, zurna-balaban, təntənə. Məsumu toy-nağara ilə otağa apardılar. “Məsum”. Fikirli-fikirli susduqca dağlar; Ucalır göylərə toy-mağar səsi. N.Xəzri.

toy-vay
top. Toy və ya yas məclisi, hər cür məclis, xeyir-şər. [Qarı:] Bu abırla elə toya-vaya gedirsən? S.Rəhimov.

toz-duman
is. Havada həm toz, həm də duman olduğu hal; toz və duman. Kül rəngli havada toz-duman var; Dəhşətli soyuq, ayaz, boran var. A.Şaiq. Motorlar Bozdağı yarıb sökdükcə; Toz-duman içindən hara baxırsan? S.Vurğun.

toz-torpaq
is. Toz və torpaq, həm toz, həm də torpaq. Cana gəldim toz-torpağın əlindən. M.Müşfiq. [Bulud:] Çəmənlərdən toztorpağı silərsən; Yağ, yağışım, al çiçəklər açılsın. M.Dilbazi.

toz-torpaqlı
sif. Toz və torpaq basmış. Belə pərakəndəlik, evlərin müxtəlif biçimi, ..yolların toz-torpaqlı olması [Şahmarı] darıxdırırdı. B.Bayramov.

toz-tozanaq
is. Bərk tozanaq, küləklitozlu hava. // Toz, tozanaq. Külək əsir, qum sovrulur, gözə girir toz-tozanaq; Qoca alim yer altından ayrılmayır hələ ancaq. S.Vurğun.

tred-yunion
[ing. trade-union] İngiltərədə: həmkarlar ittifaqlarının adı.

tred-yunionist
[ing. trade-unionist] Tred-yunionizm tərəfdarı.

tred-yunionizm
[ing. trade-unionism] Fəhlə hərəkatının vəzifələrini kapitalizmin əsaslarına toxunmadan fəhlələrin inqilabi tələblərini həyata keçirmək məsələsi ilə məhdudlaşdıran opportunist cərəyan.

tuman-köynək
is. Tuman və köynəkdən ibarət alt geyimi (komplekti). Sila soldatların tuman-köynəklərini yuyub, kolun üstünə sərdiklərini gördü. S.Vəliyev.

töküb-töküşdürmə
“Töküb-töküşdürmək”dən f.is.

töküb-töküşdürmək
f. Nizamsız, qarışıq halda tökmək, şeyləri ora-bura necə gəldi atmaq. Evi töküb-töküşdürmək.

tör-töküntü
is. 1. bax. qalıq 1-ci mənada. Qurban boşalmış içki şüşələrini, yeyilmiş qəlyanaltının tör-töküntüsünü süfrədən yığdı. T.Ş.Simurq. 2. məc. Məhv olmuş ictimai quruluşun mənfi qalıqları, izi; cəmiyyətin mənən pozulmuş ünsürləri. [Mürşüd:] İnci, axı o gün mən sənə isbat elədim ki, qısqanclıq kapitalizmin tör-töküntüsüdür. S.Rəhman. 3. top. Səliqəsiz halda yerə tökülmüş şeylər, qarmaqarışıqlıq haqqında. Gülzar yığışdırır tör-töküntünü; Sonra da həyətdə çırpır örtünü. S.Vurğun. Ev tör-töküntü idi. Xanım Balacayeva arada eşələnir və Gülöyşə ilə danışırdı. S.Rəhimov.

tör-töküntülü
sif. Səliqəsiz, qarmaqarışıq, tör-töküntü olan. Azacıq sonra Həmzə zinətli, amma tör-töküntülü otağın yuxarı başında dayandı. Ə.Əbülhəsən.

tör-töküntülük
is. Tör-töküntülü yerin halı; səliqəsizlik, qarmaqarışıqlıq.

tın-tın
sif. və zərf Bəzi səsləri burunda deməkdən ibarət tələffüz tərzi, burnunda danışma. Tın-tın danışmaq. – Mən də dedim, amma indi sözə qulaq asan hanı? – deyə tıntın Qaytaran burnunda cavab verirdi. S.Rəhimov.

tıp-tıp
1. təql. bax. tıppıltı. 2. zərf Tıppıltı ilə. • Ürəyi tıp-tıp döyünmək – qorxudan, həyəcandan, sevincdən və s. səbəbdən ürəyi bərk döyünmək, çırpınmaq. [Telli:] [Gəlini] otağa aparıb gərdək dalında oturdurlar, ürəyin tıp-tıp döyünə-döyünə gözləyirsən. Ü.Hacıbəyov.

tıq-tıq
1. bax. tıqq. 2. Zərf mənasında. Tıq-tıq edərək, tıqqıldaya-tıqqıldaya. Saat küncdə tıq-tıq ötür; Dəqiqələr keçib gedir. M.Dilbazi.

təhər-töhür
is. Xarici görünüş, görkəm (çox vaxt istehza, mənfilik çaları ilə). Bunun təhər-töhürünə baxın. – Təhər-töhüründən mollaya oxşayan qoca bir kişi isə adamların siyahısını tuturdu. Ə.Abasov.

tək-tük
sif. Tək-tək, arabir. Ancaq təktük üstüörtülü faytonlar içində miniklər görünürdü. S.M.Qənizadə. [Koroğlu:] Doğrudur, indi də aramızda tək-tük ziyalılar tapılır. Ə.Haqverdiyev.

tək-tək
sif. və zərf 1. Birbəbir, bir-bir, ayrı-ayrılıqda. Mirqasım mollaların bəzilərinə tək-tək salam verməyə başladı. S.Rəhman. 2. Hərdənbir, arabir, bəzən, nadir. Məni də yorduqca arabir şəhər; Muğanın seyrinə çıxıram tək-tək. S.Vurğun. [Coğrafiya müəllimi] ancaq tək-tək hallarda gimnazistlərə yüksək qiymət verərdi. Q.İlkin. 3. Birgə deyil, ayrı-ayrılıqda bir-bir, ayrıayrı. Hamı tək-tək gəlib Cəfərqulu ilə əl-ələ görüşdü. Qantəmir. Bu quşlar çox vaxt təktək, bəzən də cüt-cüt gəzər, ..yalnız düz üstlərinə çıxdıqda havaya qalxarlar. M.Rzaquluzadə. 4. Adda-budda, bir-birindən aralı. Ötədəbəridə tək-tək ulduzlar fərq edilirdi. S.Hüseyn. Külək ağacları gətirir dilə; Fənərlər alışır yollarda tək-tək. H.Hüseynzadə.

tək-tənha
sif. və zərf Yalqız, tək, təkcə. Cəlal indi tək-tənha idi. S.Vəliyev. Ağappaq xalat geyinmiş Aydın tək-tənha öz otağında oturub gözləyirdi. H.Seyidbəyli.

təkrar-təkrar
zərf Təkrarən, bir neçə dəfə, dəfələrlə. Dinləmişəm gənc ikən Bakıda təkrar-təkrar; Sizin Şirvanzadəni, bizim Şirvanzadəni. S.Rüstəm.

tələm-tələsik
zərf Tez, tələsik; tələsə-tələsə, əlüstü. Mehman birtəhərlə tələmtələsik aradan çıxdı. S.Rəhimov. Qadınlar tələm-tələsik tabağı, süfrəni, təndiri örtdülər. Mir Cəlal.

tər-təzə
bax. təptəzə. Tər-təzə otların ətri insanı bihuş edirdi. C.Cəbrayılbəyli. Bina təzə, ağac təzə, yer təzədir; Ördəklərin yuvası da tər-təzədir. H.Hüseynzadə.

tərcümeyi-hal
is. [ər.] Bir şəxsin həyatının təsviri; həyat tarixçəsi; bioqrafiya. [Budaq] istəyirdi ki, öz tərcümeyi-halını yazsın. Ə.Vəliyev. [Fərəc Fəridəyə:] Mən ancaq onu demək istəyirdim ki, siz [Şeydanın] tərcümeyi-halına bələd deyilsiniz. Ə.Məmmədxanlı. // Birisinin həyatı, həyat yolu. Veteranın ibrətamiz tərcümeyi-halı. – Əsədin qəribə tərcümeyi-halı vardı. S.Vəliyev.

tərk-silah
is. [ər.] 1. Silahlarını əlindən alma, silahını, ya silahlarını atmağa məcbur etmə; silahsızlaşdırma. • Tərk-silah edilmək – silahı əlindən alınmaq; silahsızlaşdırılmaq. [Əsgərlər] çayın o tərəfi ilə yuxarı qalxdıqları vaxt səkkiz nəfər fin soldatının tərk-silah edilib gətirildiyini gördülər. Ə.Vəliyev. [Ağagül:] Yunkerlər tərk-silah edildi. Ə.Məmmədxanlı. Tərk-silah etmək – silahlarını əlindən almaq; silahsızlaşdırmaq. Sergey bu zaman baş nəzarətçini yerə yıxıb tərk-silah etdi. S.Vəliyev. 2. Bütün və hər cür silahlı qüvvələrin buraxılması, bütün silahların məhv edilməsi, yaxud silahlı qüvvələrin əsaslı surətdə ixtisar olunması və silahlanmanın məhdudlaşdırılması üçün həyata keçirilən tədbirlər.

tərki-dünya
is. [ər.] din. Bu dünyanın nemətlərindən, zövq və səfasından əl çəkib, o dünyanın eşqi ilə yaşayan adam; asket, münzəvi. [Pərşan İntizariyə:] Səni – tərki-dünya bir qocanı aclar qorxudur. Ə.Məmmədxanlı.

tərki-dünyalıq
is. Bu dünyanın nemət və zövqü-səfasından əl çəkib, o dünyanın eşqi ilə yaşama; asketizm, münzəvilik.

tərki-vətən
is. [ər.] Vətənini tərk edib başqa yerə getmə, başqa yerdə yaşama; calayivətən. Nə Otello, nə Faustdur bizim qəhrəman; Nə də tərki-vətən olmuş Harolda bənzər. S.Vurğun.

tərki-ədəb
is. [ər.] Ədəb xaricində, ədəb və əxlaq qaydalarından kənarda olan iş, hərəkət və s.

uc-bucaq
is. Kənar, son hədd, həddhüdud. Bu bizimçün elə bir dünya idi ki, ucubucağı yox idi. S.Rəhman. Edqarın ixtiyarında olan üzüm bağının ucu-bucağı yox idi. S.Vəliyev. • Ucu-bucağı görünməmək (olmamaq) – sonu, ətrafı gözlə qavranıla bilməyən çox geniş sahə haqqında. Ucu-bucağı görünməyən .. məhsuldar çöllər yorulmadan və inadla çalışan insanlarla doludur. M.İbrahimov. Yolumuz ucu-bucağı görünməyən yaşıl tarlalar, təzə salınmış meşə zolaqları arasından keçirdi. M.Dilbazi. // Böyük izdiham, saysız-hesabsız insan kütləsi haqqında. [Atakişi:] Adamın ucu-bucağı yox idi. C.Cabbarlı. ‣ Ucundan-bucağından – oradan-buradan. Mən kitabı tapdım, ucundan-bucağından oxudum. M.S.Ordubadi.

uc-bucaqsız
sif. Ucu-bucağı olmayan, hədd-hüdudu olmayan; çox geniş, intəhasız. İnandığım ərənlərin birini; Uc-bucaqsız bir səhrada tapmışam. Ə.Cavad.

ucdan-qulaqdan
(=ucdan-qıraqdan) zərf Başqalardan, özgələrdən; bilavasitə deyil, bilvasitə. Ucdan-qıraqdan qulağına dəyən sözlər Hürüyə mənasız görünürdü. M.İbrahimov. [Rəşid:] Mən nəfəs almadan, heç olmasa ucdan-qulaqdan bir şey eşitməyə çalışdım. İ.Hüseynov.

ucdan-qıraqdan
(=ucdan-qulaqdan) zərf Başqalardan, özgələrdən; bilavasitə deyil, bilvasitə. Ucdan-qıraqdan qulağına dəyən sözlər Hürüyə mənasız görünürdü. M.İbrahimov. [Rəşid:] Mən nəfəs almadan, heç olmasa ucdan-qulaqdan bir şey eşitməyə çalışdım. İ.Hüseynov.

ucsuz-bucaqsız
bax. uc-bucaqsız. Ucsuz-bucaqsız tarlalar. Ucsuz-bucaqsız ölkəmiz. – Qarşıda ucsuz-bucaqsız geniş bir çöl sərilmişdi. H.Nəzərli. Arxa tərəfdən ucsuzbucaqsız geniş düzənlik uzanıb gedirdi. İ.Əfəndiyev.

ufaq-tufaq
sif. Kiçik və əhəmiyyətsiz, xırda-xırda, xırda-xuruş. Ləmədə bəzi ufaqtufaq qab-qacaq görünürdü. S.Hüseyn.

umu-küsü
is. Umma, küsmə, incimə, şikayətlənmə, giley. Töhmətdən çox umuküsüyə bənzəyən bu sözləri deyərkən [Xanların] səsi titrədi. M.Hüseyn. Küçə dinmədi; Sükut etdi; Müdrik bir insan kimi; Sanki eşitmədi; Mənim umu-küsümü. R.Rza. • Umuküsü etmək – şikayətlənmək, narazılıq etmək, narazılığını bildirmək, incikliyini bildirmək, gileylənmək. Nəriman umu-küsü elədi: – Elə olar, elə olar! Daha bizləri tanımazsan katib olandan sonra.. Mir Cəlal. Tapdıq .. umu-küsü etdi. Ə.Əbülhəsən.

uqro-fin
bax. fin-uqor.

urra!
nida. 1. Hücum zamanı qoşunların döyüş nidası. Çalınmaqda şeypurlar, naylar; Ucalmaqda ləşkərdən urraylar. M.Ə.Sabir. Soldat “ura” deyib keçdi hücuma; Töküldü qanları torpağa, quma. H.K.Sanılı. 2. Hərarətli alqış və heyranlıq ifadə edir: əhsən! afərin! [El:] Var olsun yeni dünyanın yenilməz mübarizi Elxan! Urra! C.Cabbarlı. Hamı bir ağızdan “urra” deyib piyalələri qaldırdılar. Ə.Vəliyev.

utanıb-qızarma
“Utanıb-qızarmaq”dan f.is. Mən Laçının utanıb-qızarmasına razı olmadım və dedim. H.Nəzərli.

utanıb-qızarmaq
bax. utanmaq. [Məmməd] qalxdı, utanıb-qızararaq səs gələn tərəfə getdi. Çəmənzəminli. Doktor çeşməyini götürüb cibinə qoyur, açıq gözilə Gülöyşəyə baxır, Gülöyşə isə utanıb-qızarmırdı. S.Rəhimov.

uy-uy
təql. Ağrı, qorxu, ürkmə və s. hissləri ifadə edir. [Şeyx Nəsrullah] .. birdən “uyuy” eləyib, sol əlini qoyur böyrünə. C.Məmmədquluzadə.

uzanıb-getmək
bax. uzanmaq 3-cü mənada. Düşərgənin [ətrafında] yamyaşıl pambıq sahələri uzanıb gedir. M.İbrahimov.

uzaq-uzaq
sif. Çox uzaq. Uzaq-uzaq dağ başında; Tala-tala qar görünür. “Koroğlu”. Uzaq-uzaq ölkələrdən; Uçub gəlir qaranquşlar. B.Vahabzadə.

uzaqdan-uzağa
zərf 1. Uzaq məsafədən, uzaqdan, yaxında olmadığı halda. Uzaqdan-uzağa tamaşa etmək. – Tapdıq uzaqdanuzağa dənizə baxmışdı. Ə.Əbülhəsən. 2. məc. Uzaqdan, bilavasitə təmasda olmadan, kənardan; bilmədiyi, tanımadığı halda. Uzaqdan-uzağa hökm vermək olmaz. Uzaqdan-uzağa fikir söyləmək çətindir. – Tikinti kontorunun müdiri Ağarza Rəşid ilə uzaqdan-uzağa tanış idi. Mir Cəlal. Həyatda isə [Odunçuoğlu] uzaqdan-uzağa sevdiyi qıza bəzən aylarla rast gələ bilmir, onu gün işığında gördüyünü xatırlamırdı. Ə.Məmmədxanlı. [Camal:] Uzaqdan-uzağa adam haqqında bu qədər şey bilmək olar? M.Süleymanov.

uzun-caydaq
bax. uzundraz. Uzuncaydaq məmur .. komendanta sarı dönərək sakit, lakin amiranə bir səslə dedi. M.Hüseyn.

uzun-uzadı
sif. və zərf Çox uzun. Uzunuzadı söhbət. Uzun-uzadı fikirləşmək. – Küləkli qar, yağış yağar uzun-uzadı yaylağa; Köçər o vaxt el-oba, enər tamamı qışlağa. A.Səhhət. Mahru ilə uzun-uzadı danışmaq .. mümkün olmadı. M.S.Ordubadi.

uzun-uzun
sif. və zərf Çox uzun. ..Vəkillər yanlaricə uzun-uzun ərizələr, siyahılar gətirmişdilər. C.Məmmədquluzadə. Uzunuzun kölgələr küçələri çal-çarpaz doğrayıb bir-birinə qarışırdı. Ə.Məmmədxanlı.

uçuq-sökük
bax. uçuq1. [Almaz Camala:] Burada nə var? Uçuq-sökük daxmalar, pəncərəsiz, işıqsız komalar. C.Cabbarlı. Onsuz da bu evin hər tərəfində keçmiş vuruşmaların şahidi olan bir çox uçuq-söküklər var idi. H.Nəzərli.

var-dövlət
is. Sərvət, dövlət, var, mülk-mal. [Gülsənəm:] Kişi gecə-gündüz əlləşir, kolxozun varını-dövlətini göz bəbəyi kimi qoruyur. M.Hüseyn.

var-gəl
var-gəl etmək (eləmək) dan. – gəzinmək, o başa-bu başa getmək. Xan çıxdı balkona və bir papiros yandırıb başladı vargəl eləməyə.. C.Məmmədquluzadə. Salam ayağa qalxıb kabinetdə var-gəl eləməyə, pəncərədən payız yağışına baxmağa başladı. Mir Cəlal.

var-yox
is. 1. Bir adamın malik olduğu şeylərin hamısı. [Xan:] Bu gecə nömrədən var-yoxumu aparıb, bircə papağımı qoyublar. Ə.Haqverdiyev. ..Bu camaatın hər bir fərdi varını-yoxunu sizin sözlərinizin, fikirlərinizin yolların-da fəda etməyə hazırdır. N.Vəzirov. • Var-yoxdan çıxmaq, varyoxu əlindən çıxmaq (getmək) – əlində olan şeylərin (pulun, mülkün və s.-nin) hamısından məhrum olmaq. Həştərxanda varyoxu əlindən çıxdıqdan sonra, Varis korpeşman Bakıya qayıtmışdı. A.Şaiq. Səməddən sonra Məstan bəyin də işi çox pis oldu. Varyoxu əlindən getdi. B.Talıblı. // Mal və mülk, rifah, nemət. Ta ki, xəbər gəldi xublar şuxundan; Əl çəkdim cahanın varü yoxundan. M.V.Vidadi. 2. Vur-tut, ancaq, yalnız, təkcə. Var-yox bircə oğlu var. – Müsəlman qəzetlərinin yolunda canü dildən çalışan var-yox Ağdaş vilayətində bircə nəfər şəxsdir. C.Məmmədquluzadə.

varlı-hallı
bax. varlı. Varlı-hallı adam. – Bu kişi varlı-hallı bir adam idi. Ə.Haqverdiyev.

varlı-karlı
dan. bax. varlı-hallı. [Pərzad:] Varlı-karlı kişidir, niyə verməyək? Mir Cəlal.

vaxt-bivaxt
bax. vaxtlı-vaxtsız. [Qulu:] ..Bu nə ömürdür mən keçirdirəm, gecə-gündüz, vaxt-bivaxt, sərbaz kimi bu evlərin keşiyini çəkirəm... N.Vəzirov.

vaxta ki
bax. vəqta ki. Kəsilmiş yolların dumandır, qardır; Vaxta ki bu hüdud, bu sərhəd vardır; Ömür dedikləri röyaya bənzər. S.Vurğun. Vaxta ki söz vermişdim, gərək sözümün üstündə duraydım.. S.Rəhimov.

vaxtdan-vaxta
zərf Arabir, bəzən, gah-gah, növbə ilə.

vaxtlı-vaxtsız
zərf Hər vaxt, münasib və qeyri-münasib vaxtda. Vaxtlı-vaxtsız gəlmək. – Nə görmüşəm bu dünyada hələ mən; Vaxtlı-vaxtsız bu dünyaya gələndən. S.Tahir.

vaxtlı-vaxtında
zərf Öz vaxtında, lazımi vaxtda, müəyyən edilmiş vaxtlarda; gecikmədən, gecikdirmədən, vaxtını gecikdirmədən. İşi vaxtlı-vaxtında görmək. Xörəyi vaxtlı-vaxtında yemək lazımdır. Uşağı vaxtlıvaxtında əmizdirmək.

ver-al
is. Alver, alış-veriş. Bu ramazanlıqda nə ver-aldı bu? Ax! Nə qəzetdi bu, nə jurnaldı bu? Ə.Nəzmi.

vic-vic
təql. Quşların cikkiltisi. İki yolçu sevimli qırlanğıc; Ötüşür bir budaqda şən: “vic-vic!” A.Şaiq.

vitse-admiral
Hərbi donanmada: ikinci admiral rütbəsi.

vitse...
[lat.] Mürəkkəb sözlərin əvvəlində: müavin, köməkçi mənasında olan hissəcik; məs.: vitse-prezident, vitse-konsul. İrəvanda da, deyirlər, vitse-konsulun köməkçisi biletin birinə düşəndə on manat alır. C.Məmmədquluzadə.

volt-amper
xüs. fiz. Dəyişən elektrik cərəyanının zahiri qüvvəsinin ölçü vahidi.

vur-tut
Cəmi, hamısı, ancaq, var-yox. [Şaqqulu:] Vur-tut səkkiz manat pul var idi. C.Cabbarlı. [Baxış oğlu Həsənin] anası isə gözünün yaşını töküb, vur-tut bir dənə balasının əlindən getməsinə ağlayırdı. B.Talıblı. [İdris] burada olanda dəstəmizdə iyirmi adam vardı. Ancaq indi vur-tut səkkizi qalıb. M.Hüseyn.

vurub-yıxan
sif. Azğın, qudurğan; şuluqçu, dəcəl, zərər verən (bəzən qoçaq, qorxmaz mənasında da işlənir). Teymur ağa həm məşhur kefçi, həm də nüfuzlu və vurub-yıxan cavanlardan idi. M.S.Ordubadi. Səfər doğrudan da qızların xoşuna gələnlərdən deyildi. Fəqir, başıaşağı bir oğlandı, vurub-yıxan deyildi. Ə.Haqverdiyev.

vıq-vıq
(=vıq) təql. 1. Körpə uşağın çıxardığı səs. Yazgül (bələyi yırğalayaraq): – Nə var, a qoca kişi, vıq-vıq elə, bir görüm. Ə.Məmmədxanlı. 2. Ördək balasının çıxardığı səs.

vız-vız
(=vız) təql. bax. vızıltı. Arılar vızvızla uçuşur. ‣ Vız durmaq dan. – dik durmaq, pırtlaşmaq, qarışmaq. Saçları vız durub.

vığ-vığ
(=vığ) təql. bax. vığıltı.

vəqta ki
bağl. köhn. Bir zaman ki, bir halda ki, elə ki, o vaxt ki. Vəqta ki qopur bir evdə matəm; Təşkil edilir büsati-ehsan. M.Ə.Sabir. [Məmmədhəsən ağa:] – Rusiyə ilə, – dedi, – anlaşmaq lazımdır, vəqta ki özləri buna müştaqdır: böyük məmləkətdir, nizamlı qoşunu var. Çəmənzəminli.

vəsfi-hal
is. [ər.] 1. Bir şəxs və ya şeyin hal və xüsusiyyətini söyləyərək təsvir etmə. Yarın vəsfi-halı düşəndə yada; Qəm yeyər könlümü, dad-aman eylər. Şair Vəli. 2. mus. Məzəli kütləvi xalq oyunu zamanı oxunan bir mahnı.

xa-xa
(=xa-xa-xa) nida. Gülüş, qəhqəhə bildirmək üçün işlədilən təqlidi söz. [İskəndər:] Allahın iti də mənim sözümə baxmır, nə qədər elədim, içəri girmədi. Xaxa-xa (qah-qah çəkib gülür). C.Məmmədquluzadə. Xa-xa-xa!.. Məşədi Nemətqulu 10 min manat, Kərbəlayı Ağa Hacı 10 min manat, xa-xa-xa... necədir, Ağa Dərviş? Xa-xa-xa!.. N.Vəzirov. [Süleyman:] Mən də elə bilirəm, bir qoyun şaqqası yeyiblər, xaxa-xa! Ə.Haqverdiyev.

xa-xa-xa
(=xa-xa) nida. Gülüş, qəhqəhə bildirmək üçün işlədilən təqlidi söz. [İskəndər:] Allahın iti də mənim sözümə baxmır, nə qədər elədim, içəri girmədi. Xaxa-xa (qah-qah çəkib gülür). C.Məmmədquluzadə. Xa-xa-xa!.. Məşədi Nemətqulu 10 min manat, Kərbəlayı Ağa Hacı 10 min manat, xa-xa-xa... necədir, Ağa Dərviş? Xa-xa-xa!.. N.Vəzirov. [Süleyman:] Mən də elə bilirəm, bir qoyun şaqqası yeyiblər, xaxa-xa! Ə.Haqverdiyev.

xal-xal
sif. Xallı, xallarla örtülü, xallarla bəzəkli, üstündə xallar olan. Xal-xal parça. Xal-xal örpək. Xal-xal paltar. – Əlində qırmızı xal-xal çamadan; Gedir kənd yoluyla cavan bir oğlan. B.Vahabzadə. • Xal-xal olmaq – 1) parça-parça olmaq, tikə-tikə olmaq, parçalanmaq. Vaza əlimdən düşüb xal-xal oldu. – Təzə ay göydə yandı; Ucu qıyqac dayandı; Buludlar oldu xal-xal. M.Dilbazi; 2) üzərində xallar əmələ gəlmək, xallarla örtülmək, xal kimi olmaq. Oğlanın solğun yanaqları qızarıb xalxal oldu. M.Hüseyn. ..Divarların suvağı xalxal olmuş, yağışdan yuyulmuş kərpiclərin sarı samanı biz-biz çıxmışdı. İ.Hüseynov. Məmmədsadıq kösövləri yağışdan xal-xal olan ocağın qırağından tərpəndi. B.Bayramov.

xala-xala
is. Kiçik qızların gəlinciklə oynadıqları oyun adı; gəlin-gəlin.

xalça-palaz
top. Xalça və palazdan ibarət döşənəcək. Ev xalça-palazla dolu idi. Otağa xalça-palaz döşəmək. – [Molla Xatın] sübh tezdən tut ağacının altını sulayıb süpürdü, hovuzun başını göyçək xalça-palazla döşədi, samovar qoydu, çay dəmlədi. E.Sultanov. [Səfər:] Hələ qurtarmayıb vergi davası; Alıb altımızdan xalça-palazı. S.Rüstəm. Gülara suya çatdıqda xalça-palazı boşaltdı və yumağa başladı. Ə.Vəliyev.

xalı-xalça
is. top. Xalı və xalçalardan ibarət döşənək. Otağa xalı-xalça döşəmək.

xam-xam
1. sif. Bişməmiş, çiy-çiy, xam halda. Əti xam-xam yemək. 2. zərf Avam adam kimi. Nə xam-xam danışırsan. – [Dəvəçi] xam-xam bağırmağa başladı. S.Vəliyev.

xana-xana
sif. 1. Xanalardan ibarət, xana şəklində; xanalı; dama-dama. Xanaxana dəftər. 2. Göz-göz, otaqlardan ibarət. Əzizim, xana-xana; Evləri xana-xana; Əlim bəndivan olub; Zər baftalı yaxana. (Bayatı).

xanım-xatın
bax. xanım 1-ci mənada. [Xəlil:] Gəncədə elə sizin kimi xanımxatın bir doktor vardı. S.Rəhman.

xas-xalis
sif. [ər.] köhn. Əsil, əsilli, nəcabətli, əsil-nəsəbli. Zakir özü Qarabağın xas-xalis nücəbalarından ola-ola, öz həmsinfinin ayıb və qüsurlarını belə açıq, mərdanə və şairanə söyləməyi, əlbəttə, şayani-təhsirdir. F.Köçərli.

xata-bala
is. 1. Xata, qorxu, təhlükə; xətərli, təhlükəli iş. Xata-baladan uzaq olmaq. – [Ağca:] [Tapdığı] xata-baladan mənim duam saxlayıb. Ə.Əbülhəsən. 2. Dərd, bəla, müsibət, bədbəxtlik. [Sənəm:] Belə mənim dörd balamın dördünün də xata-balası, azarı tökülsün sənin bircə qardaşının üstünə! Ə.Haqverdiyev. ‣ Xata-baladan uzaq qalmaq (olmaq) – xatalı, təhlükəli bir işdən, hadisədən uzaqda qalmaq, salamat qalmaq. Arxada, yaxşı bir vəzifədə xata-baladan uzaq qalmaq ona qismət olmamışdı. Ə.Əbülhəsən. Xata-baladan uzaq olasan! – birinə salamatlıq arzusu bildirən ifadə.

xata-balalı
sif. 1. Təhlükəli, xətərli, xatalı, qorxulu, xata ilə bağlı olan. Xatabalalı iş. – Çayqıraqlılar ağır və məşəqqətli güzəranlarına görə bu xata-balalı qazancdan əl çəkməyə məcburdular. Ə.Əbülhəsən. 2. məc. Ağır, məşəqqətli, əziyyətli, müsibətli, bəlalı. Xata-balalı günlər.

xata-balaçı
is. Xata törədən, başqasına əziyyət verən; şuluq, nadinc. Çox xatabalaçı uşaqdır.

xeyir-bərəkət
is. [ər.] Yaşayışda bolluq, firavanlıq, rifah; adamlara xeyir, fayda verən şeylər. Böyüksüz evdə xeyirbərəkət olmaz. (Ata. sözü). [Gülüşgəlin:] İndicə-indicə evimizə xeyir-bərəkət gəlir. S.Rəhimov. Bəylik, göylük, səylik olan məclisdə; Qaç ki, orda xeyir-bərəkət olmaz. Aşıq Ələsgər. ‣ Xeyir-bərəkətini qaçırmaq – qiymətdən salmaq, zərərə salmaq. [Yaşlı kişi tacirə:] Sən mənim xeyir-bərəkətimi qaçıracaqsan, sən mənim halal malıma haram qatacaqsan... – deyərək, uzun-uzadı deyinərdi. S.Hüseyn.

xeyir-dua
is. [ər.] Səadət, xoşbəxtlik, xoşgün, uğur diləyi. ..Qazı əvvəl başladı nəsihəti və xeyir-duasını; sonra nəçərnik özü başlayıb bir xütabə oxudu.. C.Məmmədquluzadə. Qayınatası da gəlinin üzünə qarşı xeyir-dualar söyləyəcəkdir. R.Əfəndiyev. Şəhid rütbəsinə qalxan cavanlar; Sinəsi hər zülmə qalxan cavanlar; Böyük Nəsiminin, ulu Babəkin; Xeyir-duasını aldı o gecə. B.Vahabzadə. • Xeyir-dua vermək (demək, eləmək) – birinə səadət, xoşbəxtlik arzulamaq, uğurlar diləmək. Usta Zeynal Mirzə Səfərin oğluna xeyir-dua verib, yaxşı yol ilə müvəffəqiyyət diləyib bir qızıl saat da peşkəş verdi. Ə.Haqverdiyev. Hüseynin anası xeyir-dua eləyə-eləyə oğlu ilə bərabər qapıdan çıxdı. S.Rəhman.

xeyir-duaçı
is. Bir yaxşılığa görə birinə uğur, xoşbəxtlik, səadət diləyən adam, minnətdar. İyid istərəm ki, yayımı əyə; Bu şeşpərim ola, sinəmə döyə; Xeyir-duaçı ollam, düşərəm önə; Göndər, türkmanlardan xanlarım gəlsin! “Koroğlu”.

xeyir-şər
is. [ər.] Toy və ya yas, şadlıq və ya kədər olan yer və bunlarla əlaqədar işlər, mərasim. Xeyir-şərdə iştirak etmək. Xeyir-şər məclisində olmaq. – Yasda, toyda, hamamda, məsciddə, müxtəsər “hər yanda aşdı, orada başdı”, xeyir-şər Tükəzbansız keçməzdi. B.Talıblı. [Zeynal:] Hansı tacirin evində xeyir-şər olanda Nisə arvadı çağırmayıblar? Ə.Əbülhəsən. [Müəllim] tək uşaqlara savad öyrətməklə kifayətlənmirdi, kəndin bütün xeyir-şər işlərinə də qarışırdı. S.Qədirzadə. ‣ (Öz) xeyir-şərini bilmək (anlamaq, qanmaq) – özünə nəyin xeyirli və nəyin zərərli olduğunu bilmək, başa düşmək, anlamaq, ona müvafiq də hərəkət etmək. Çox da nadan deyiləm, anlamayım xeyrü şərim. S.Ə.Şirvani. Xeyrü şərin qan, oğlum! Öz halına yan, oğlum! A.Səhhət. [Rəsul:] Vaxtında bu qoyun kimi camaat xeyir-şərini gözəlcə anlayacaq. Ə.Haqverdiyev. Xeyrəşərə yarayan – həm xeyir işdə, həm də yasda adamlara yaxından kömək edən. Bu adam xeyrə-şərə yarayan deyil, – “Şahsənəm xala” deyilən aralıq arvadı idi, xeyrəşərə yarayan idi, hamının dərdi-dilinə yetişən (idi)... E.Sultanov. Xeyrə-şərə yaramayan (yaramaz) – xeyirdə-şərdə iştirak etməyən, başqalarının dərdinə, qəminə yetişməyən, laqeyd, yararsız, bacarıqsız adam haqqında. Xeyrə-şərə yaramaz oğul. – Bikef İbad xeyrə-şərə yaramayan, fərdi həyat sürən bir adamdı. Çəmənzəminli. [Rüstəm Səkinəyə:] Axı adət var. Qaytararsan, dalınca min söz deyərlər. Adın qalar xeyrəşərə yaramaz. M.İbrahimov. Sərhəd boyunda Şöklü Məlik deyilən xeyrə-şərə yaramaz, kimsəyə yovuşmaz qəribə xasiyyətli qərib bir bəy yaşayırdı. M.Rzaquluzadə.

xi-xi-xi!
nida. Yavaş gülüş bildirən səs təqlidi. [Allahyar:] Ə, Tarverdi, yaz. – Onun savadı var ki, yaza! Xi-xi-xi. S.Rəhimov. Uşaqlar “xi, xi, xi” edib açılışmağa başladılar. M.İbrahimov.

xof-xətər
is. [ər.] Təhlükə, qorxu, təhlükə doğuracaq şey; qada-bəla. Xofxətərdən qurtarmaq. – Hamının qəlbindən xof-xətər getdi və hamı [Məhəmməd Qacarın] qətlindən sonra asudə və arxayın nəfəs aldılar. F.Köçərli.

xor-xor
təql. bax. xorultu 1-ci mənada. Məcidin xor-xoru Nadiri fikir və xəyalatdan ayıltdı. B.Talıblı. • Xor-xor xoruldamaq – bərk yatmaq, xorultu ilə yatmaq. Məmmədhəsən ağanın anası Xanım xor-xor xoruldayırdı. Çəmənzəminli. ‣ Xor-xor qəlyan – bax. sulu qəlyan (“qəlyan”da).

xox!
(=xux!) dan. 1. Hədə, qorxu mənasında işlədilən nida. Xux, qorxdum səndən! – [Məşədi Səftər:] Xox, yeyərsiz məni, çox böyük adamlar gəlir. M.Əliyev. [Camal Həsənova:] Bura bax, ey, mənə nə eləyəcəksən? Xux, qorxdum səndən. M.İbrahimov. • Xox (xux) eləmək dan. – “xox” (“xux”) deyərək qorxutmaq. Hidayət, təkəbbürlə yeriyə-yeriyə .. özünü dartan oğlana tərəf əyilib, xox elədi.. B.Bayramov. 2. məc. Balaca bir şeydən qorxan, hürkən, çəkinən; qorxaq (adətən cəm şəklində işlənir). [Maarif müdiri:] Rüstəm kişi, get bu demaqogiyanı başqasına gəl, mənə yox. Mən sən deyən xoxlardan deyiləm. M.İbrahimov.

xoş-beş
is. Salamlaşma zamanı birbirindən kef-əhval soruşma. Xoş-beşdən sonra qonaq Ataşın əmisinin adını çəkib ondan gətirdiyi kağızı verdi. Ə.Vəliyev. [Hacı Ağakərim:] Bəs sənin dayına salamın, xoş-beşin hanı, ədəbsiz! S.Rəhman. [Vahidov Şeydaya:] Xoş-beşin sonraya qalsın. Ə.Məmmədxanlı. • Xoş-beş etmək (eləmək) – salamlaşmaq, kef-əhval soruşmaq. [Qoca nəvəsinə:] Ta onda nə durub üzümə baxırsan, xoş-beş elədik, bəsdir, get işində ol, çünki bu dünyada hər şeydən birinci işdir... Ə.Məmmədxanlı. Ağsaqqal həkim tez otağa girdi, Nənəqız ayağa qalxdı və ona xoş-beş elədi. S.Rəhimov. [Müəllim] Büləndlə xoş-beş etdikdən sonra yenə qayıdıb öz işinə məşğul oldu. Ə.Əbülhəsən.

xoşam-xoşam
bax. xoşaxoşluq.

xumar-xumar
zərf Süzgün-süzgün, nazlı-nazlı. Xumar-xumar baxmaq göz qaydasıdır; Lalətək qızarmaq üz qaydasıdır. M.P.Vaqif. Xumar-xumar o baxmağı gözlərin; Yəğmalayıb solu-sağı gözlərin. Q.Zakir. Kim bilir, o xumar-xumar baxışın nə qədər ruha saplanıb qalmış. A.Şaiq.

xurd-xəşil
zərf Əzik-əzik, xıncımxıncım, sağ-salamat yer qalmamış, sınıqsınıq. Amma birdən işdi mən çölə-zada çıxmalı olsam, sən gərək xurd-xəşil olasan. “Koroğlu”. Elə o günü məntəqəyə bütün bilək sümüyü xurd-xəşil olmuş bir yaralı gətirdilər. Ə.Əbülhəsən. [Qarakişi Hümmətə:] Sən öləsən, [Yusif] səni boz atdan elə salacaq ki, qabırğaların xurd-xəşil olacaq. B.Bayramov. • Xurd-xəşil etmək – bərk əzişdirmək, əzik-əzik etmək, bədənində sağ-salamat yer qoymamaq. Mollabacı biçarə mütəəlliməni xurd-xəşil edəndən sonra həyətə çıxdı və üzünü qonşuya tutub, ağzına gələni dedi.. Çəmənzəminli. [Sərnişinlərdən biri:] Dünən Qara şəhərdə qoca bir arvadı tramvay aldı altına, xurd-xəşil elədi. Qantəmir.

xux!
(=xox!) dan. 1. Hədə, qorxu mənasında işlədilən nida. Xux, qorxdum səndən! – [Məşədi Səftər:] Xox, yeyərsiz məni, çox böyük adamlar gəlir. M.Əliyev. [Camal Həsənova:] Bura bax, ey, mənə nə eləyəcəksən? Xux, qorxdum səndən. M.İbrahimov. • Xox (xux) eləmək dan. – “xox” (“xux”) deyərək qorxutmaq. Hidayət, təkəbbürlə yeriyə-yeriyə .. özünü dartan oğlana tərəf əyilib, xox elədi.. B.Bayramov. 2. məc. Balaca bir şeydən qorxan, hürkən, çəkinən; qorxaq (adətən cəm şəklində işlənir). [Maarif müdiri:] Rüstəm kişi, get bu demaqogiyanı başqasına gəl, mənə yox. Mən sən deyən xoxlardan deyiləm. M.İbrahimov.

xülaseyi-kəlam
bax. xülasə 1-ci mənada. Xülaseyi-kəlam, bu işin üstündən tamam üç il keçdi. E.Sultanov. Xülaseyi-kəlam, camaat bir vaxt gözünü açdı, gördü ki, Xudayar bəy katdadı ki, katdadı. C.Məmmədquluzadə.

xımır-xımır
zərf dan. 1. Yavaş-yavaş, alçaqdan, sakit-sakit, yavaşdan, özü üçün. [Araz:] O xımır-xımır, pəsdən oxuyan kim idi? – deyə soruşdu. A.Şaiq. 2. Az-az, azca-azca, tədriclə. Xımır-xımır nə yeyirsən?

xınc-xınc
bax. xıncım-xıncım. Bizdən sora kəndlilər Pəri arvadı və uşağını xarabadan çıxartmışdılar. Ancaq biçarə arvadın sağ qılçası dizdən yuxarı xınc-xınc olmuşdu. C.Məmmədquluzadə.

xıncım-xıncım
zərf Tikə-tikə, xırdaxırda, qırıq-qırıq, parça-parça. Şüşə xıncımxıncım olub töküldü. – [Mindilli:] Yaxşı ki, atmağa qoymadın, yoxsa xıncım-xıncım olardı. S.Rəhman. İndi hər iki təyyarə elə bir sürətlə üz-üzə gəlirdi ki, ikisindən biri qaçmazsa, hər ikisi xıncım-xıncım olacaqdı. M.Rzaquluzadə. • Xıncım-xıncım etmək (eləmək) – tikə-tikə etmək, qırıb tökmək. Qəlpə onun sümüklərini xıncım-xıncım etmişdi. H.Seyidbəyli.

xır-xır
1. sif. Səsi xırıltılı. Xırxır adam. – Bu çolaq, xır-xır qocanı görəsən niyə cəzalandırmışlar? S.Vəliyev. 2. is. Xırıltılı səs, xırıltı. Ancaq yabana hürən köpəklərin xır-xırı, hürüşü kəsməkəsmə eşidilirdi. S.M.Qənizadə.

xırda-mırda
bax. xırdavat. Xırdamırda satmaq. 2. top. Hər cür xırda şeylər. Xırda-mırdanı bir küncə yığmaq. // Sif. mənasında. Keşiş xırda-mırda ev şeylərini satıb köçünü yüngül elədi. “Əsli və Kərəm”. 3. Az, cüzi. Xırda-mırda xərclik. – [Serjant:] İki tümən də xırda-mırda xərcim çıxmışdı. P.Makulu. 4. Kiçik, əhəmiyyətsiz. Altıncı da xırdamırda oğurluq eləyənlərdir ki, manifestə düşüb azad olublar. C.Məmmədquluzadə.

xırda-para
sif. 1. Xırda, kiçik. Köç vaxtı, özün bilirsən ki, xırda-para şeylər çox olur və tərəkəmə əhlində də insaf olmaz, əlinə hər nə gəlsə, ağırlığına, yüngüllüyünə baxmayıb, atır dilsiz-ağızsız heyvanın üstə.. F.Köçərli. [Hacı Novruz:] Xırda-para mülk sahibləri hamısı bizim tərəfimizdə olacaqlar. Ə.Haqverdiyev. // İs. mənasında. Xırda, kiçik şey və s. [Kərbəlayı Məhəmmədvəli:] Ancaq bu qış səkkiz camışım, on dörd inəyim, xırda-paradan başqa, tələf olubdur. N.Vəzirov. 2. məc. Əhəmiyyətsiz, cüzi, kiçik. İndiyə qədər də [Meşinovun] xırda-para işlərdə ilişib qalmağı yalnız müvəqqəti bir haldır. S.Rəhimov. [Nazlı:] Ancaq, Rövşəncan, bizim burada bəzi xırda-para işlərimiz var. S.Rəhman.

xırda-xuruş
1. is. Hər cür xırda şeylər, xırdavat. Xırda-xuruş almaq. – Laçın iki aydan bəri görmədiyi qəsəbənin ayrı-ayrı evlərinə, dükanlarına, xırda-xuruşla bəzənmiş vitrinlərinə baxa-baxa gedirdi. M.Hüseyn. 2. sif. Xırda, kiçik, əhəmiyyətsiz. Evdə xırda-xuruş söz-sov olar. – Cümrü Ağamalının əhəmiyyəti onun bu xırda-xuruş işlərində deyildi. H.Sarabski. Arvad xeylağı heç boş durmağı sevməz, evin yüzlərcə və qurtarmaq bilməyən xırda-xuruş işləri ilə bütün gün məşğul olub durur. Qantəmir. Bu xırda-xuruş pıçıltılardan sonra yenə sükut edib yad adama tamaşa etməyə başladıq. S.Rəhman.

xırda-xırda
1. zərf Yavaş-yavaş, ahəstə-ahəstə, ağır-ağır, aramla. [Qız] hala gəlib, xırda-xırda yataqdan qalxıb yerində oturdu və yemək istədi. (Nağıl). Qıraq tərəfdəki qazmada balaca şam xırda-xırda yanır, kiçik alov burula-burula qalxırdı. S.Rəhimov. Basdı qədəmlərini qum üstə xırda-xırda. B.Vahabzadə. 2. sif. Kiçik-kiçik, balaca-balaca (çoxluq bildirir). Xırda-xırda ağaclar. Xırda-xırda komalar. – Çox əziyyət ilə saqqalından xırda-xırda kağız parçalarını qoparırdı. Ə.Haqverdiyev. Gülərüzlü bir qadın tez; Qarşıladı qonaqları; Vardı onun bir-birindən; Xırda-xırda uşaqları. M.Dilbazi. Mamırlı daşları üzə çıxan çay qolunda, xırda-xırda gölməçələrdə parlaşan qızıl balıqları gördükdə Qoşqar dünyada hər şeyi unudardı. İ.Hüseynov.

xırdaca-xırdaca
1. zərf Yavaş-yavaş, az-az, ahəstə-ahəstə, aramla. Xırdaca-xırdaca yağar yağışlar; Vurğun Səməd bu dövranı alqışlar. S.Vurğun. Bayır tərəfdən divarların dibi ilə uzanan sərv ağacları yenə də yavaş-yavaş tərpənir və qırmızı taxtapuşu xırdaca-xırdaca dınqıldadırdı. S.Rəhimov. 2. sif. Kiçik-kiçik, balaca-balaca (çoxluq bildirir). Xırdaca-xırdaca uşaqlar. – [Nərgiz qocaya:] Amma [anamın] göy donunun üstündə xırdaca-xırdaca çoxlu ağ çiçəklər var. Ə.Məmmədxanlı.

xırdım-xırdım
bax. xıncım-xıncım. [Salam dayı] ayna tək parıldayan başını aşağı dikib eynəyinin üstündən içəri girmiş adama baxdı. Eynəyinin şüşələri xırdımxırdım olmuşdu. Q.İlkin.

xırlı-pırlı
zərf dan. Əməlli-başlı, lazımınca, əsaslı surətdə. [Səfər:] Döyülməyinə döyüləcəyəm, qoy xırlı-pırlı, ağıllıbaşlı döyülüm. C.Cabbarlı.

xırt-xırt
bax. xırtaxırt. [Kərim baba:] Qoyunların xırt-xırt otlamasından gözlərimin qapaqları ağırlaşmışdı. A.Şaiq. [Nadir] utandığından qızarıb başını aşağı dikdi və atların xırt-xırtla (z.) arpa çeynəmələrinə tamaşa etməyə başladı. B.Talıblı.

xırım-xırda
is. 1. Çox işlədilən, tez-tez lazım olan hər cür xırda şeylər, ev şeyləri. Xırım-xırdanı yeşiyə yığmaq. – Nərgiz, Nərgizcan! – deyə [Rəşid] cəld irəli addımlayıb Nərminə xanımın xırım-xırdası ilə yüklü qollarını qızına doğru uzatdı. Ə.Məmmədxanlı. Məzlum .. üzünü təmiz qırxdı, xırımxırda şeylərini və skripkasını yerbəyer edib çamadana yığdı. S.Vəliyev. Əsəd kişi .. bu mücrüyə xırım-xırda yığardı və heç kəsin də onunla işi olmazdı. B.Bayramov. 2. məc. Kiçik, xırda, əhəmiyyətsiz, cüzi. Xırım-xırda işlər. – Oxucularımızdan təvəqqe edirəm inciməsinlər ki, hamam kimi xırım-xırda məsələlər ilə mən onları məşğul edirəm. “Mol. Nəsr.”. Gərək ki, [Həsən] xırım-xırda alver də edirdi. Qantəmir. [Prokuror:] Haradasa, kim isə xırım-xırda oğruları, rüşvətxorları həvəsləndirir, şirnikdirir. M.Hüseyn.

xırıp-xırıp
is. Heyvanların otu dişlərilə qırparkən çıxan səs.

xıs-xıs
bax. xısın-xısın. Bir də gördülər ki, adamlar xıs-xıs danışırlar. Nəbi ev yiyəsindən soruşdu.. “Qaçaq Nəbi”.

xısın-xısın
zərf Yavaş-yavaş, gizligizli, xəlvəti, altdan-altdan. Səttarın anası hələ xısın-xısın ağlayırdı. P.Makulu. Oradaburada, xısın-xısın danışıb-gülüşən tək-tək adamlar görünürdü. M.Süleymanov.

xış-xış
təql. Xışıltı səsi. Zərf mənasında. Xışıltı ilə. Yarpaqlar küçələr boyunca sürünüb gedən boz boğanaq içində xış-xış xışıldayır. Mir Cəlal. ..Yaşıl atlazdan don geyinmiş zəmilər xış-xış xışıldayaraq dalğalanırdı. S.Şamilov.

xəbti-dimağ
bax. xəfti-dimağ. Səndə vardır nişani-xəbti-dimağ; Səni lazımdır eyləmək bəs dağ. S.Ə.Şirvani.

xəbər-ətər
is. Xəbər, soraq; iz. Dörd il idi ki, ondan bir xəbər-ətər yox idi. S.S.Axundov. [Məsmə:] ..Təzəlikdə heç xəbər-ətər yoxdu. Anası ölmüş düşdü qürbətə, yaman düşdü. Mir Cəlal. [Sədəf:] Dörd il Uğurdan heç bir xəbər-ətər olmadı. İ.Əfəndiyev.

xəbər-ətərsiz
zərf Xəbərsiz, izsiz, soraqsız.

xəbərsiz-ətərsiz
bax. xəbər-ətərsiz. Xəbərsiz-ətərsiz itmək. Xəbərsiz-ətərsiz yox olmaq. – [Sərdar:] Xəbərsiz-ətərsiz gedib, .. bu gün ovçu Ağabala bazarda elə sözlər danışırdı ki... S.Rəhimov.

xəfti-dimaq
is. [ər.]: xəfti-dimaq olmaq – beyni xarab olmaq, başına hava gəlmək. Şəhərdə belə danışırdılar ki, Əhməd bəy xəfti-dimaq olub. Ə.Haqverdiyev.

xələt-barat
top. [ər.] Bağışlanan şey, pul və s.; bəxşeyiş, hədiyyə. On səkkiz gün toyda qalandan sonra aşıq xələt-baratını da götürüb, yola düşdü. Aşıq Ələsgər. [Vaqif Kazıma:] Nahaq yerə xanın keyfi tutulanda imarətə gəlmirsən. Bilirsən, bol xələt-barat alarsan. Çəmənzəminli.

xərc-borc
zərf Borc pul alaraq, borca düşərək, zorla pul taparaq, ondan-bundan borc alaraq. Xərc-borc etmək. • Xərcəborca düşmək – borc pul almağa, borca düşməyə məcbur olmaq, borca düşməli olmaq. [Çimnaz] ..ailəni artıq xərcə-borca düşməkdən qorumaq istəmişdi. Ə.Əbülhəsən.

xəstə-xəstə
zərf Xəstə olduğu halda, azarlı-azarlı, naxoş halda. Xəstə-xəstə qonaqlığa getmək. – Polad Kamilin xəstə-xəstə gördüyü işə məəttəl qaldı. M.Süleymanov.

xətir-hörmət
bax. xətir. Xətir-hörmət saxlamaq. Xətir-hörmət gözləmək. Xətirhörmət bilmək. – [Sərvinaz qarı:] Bala, Həsrət, belə şeylərə qol qoyma, yoxsa aralıqda olan bütün xətir-hörmət tökülər. B.Bayramov.

xətti-hərəkət
is. [ər.] 1. köhn. Döyüşü hazırlama və aparma sənəti, döyüş üsulları; taktika. Düşmənin xətti-hərəkəti. – [Nizami:] Biz, Fəxrəddinin göstərdiyi xəttihərəkətlə irəli getsək, fars və ərəb cahangirlərinin keçmişdə və bundan sonra aparacaqları xətti-hərəkətə kömək vermiş olacağıq. M.S.Ordubadi. 2. məc. İctimai və siyasi mübarizə üsul və vasitələrinin məcmusu. // Hər hansı məqsədə çatmaq üçün tətbiq edilən üsul və vasitələr, tədbirlər. Salman, “siyasi məsələlər həll olunmasa, maarif məsələsi həll oluna bilməz”, – deyə qəti bir xətti-hərəkət yürüdürdü. Çəmənzəminli. Darülfünun eşiyində və içərisində daima tələbələr dəstədəstə toplaşıb, vermiş olduqları tələbləri, maarif nəzarətinin və darülfünunun müdiriyyətinin xətti-hərəkəti ətrafında müzakirə edirlərdi. T.Ş.Simurq.

xəttü xal
is. [ər. xətt və fars. xal] klas. Gözəlin sifəti mənasında. Qoymazsan baxmağa xəttü xalına; Tamaşayi-camalını kəsibsən! M.P.Vaqif. Xəttü xalə verib xeyli nəzakət; Siyah zülfü hamısından baş çəkib. Q.Zakir.

yal-yalman
is. Bəzi heyvanların boynunda olan uzun tüklər; yal. Hacı kürkünün sol çiynini yuxarı atıb, ata yaxınlaşdı. Onun qaşqasını, yal-yalmanını tumarladı. Ə.Abasov.

yal-yamac
top. Dağın yal və yamacları. [Kosa] yal-yamaca baxıb başını qaşıdı, məhəccərə söykənib dərin sükuta getdi və özünə vəzifə seçməyə başladı. S.Rəhimov.

yalan-gerçək
zərf Yalandan, ya doğrudan. [Kişi:] Aşıq, qaçaqların qorxusunnan onnarın hamısını tərifləyirsən, yalan-gerçək bizi inandırırsan. “Aşıq Ələsgər”.

yalan-palan
top. dan. Yalan sözlər, boş, əsilsiz sözlər. [Mirzə:] Yalan-palandan sənə sonra söylərəm. Ə.Haqverdiyev. ..[Hamı] olmazın yalan-palanı eşitməkdən yorulmuşdu. Ə.Əbülhəsən. // Sif. mənasında. Saxta, uydurma. [Barat:] Bu yalan-palan kağızlar mənim qulağıma girməz. C.Cabbarlı.

yalan-yanlış
zərf və sif. Düzgün və mükəmməl olmayaraq, yalan və səhvlərlə dolu. [Axund] ərəbcə, farsca yalan-yanlış bir qədər danışdı. Qantəmir. Səlimnaz arvad evin xanımı ilə çoxdan dostlaşmışdı. Hələ onun adını da yalan-yanlış öyrənmişdi. M.Hüseyn.

yalmanıb-yaltaqlanmaq
f. məh. Yaltaqlıq etmək. Məclisdəkilər yalmanıbyaltaqlanıb eşşəyin tərifini göyə çıxarırlar. “M.N.lətif.”

yaltaq-yaltaq
zərf Yaltaqlıq edərək; yaltaqlana-yaltaqlana; yaltaqcasına. Yaltaqyaltaq danışmaq. Yaltaq-yaltaq gülmək. – Qazı yaltaq-yaltaq Teymura tərəf ikiqat əyilərək deyir.. “M.N.lətif.”

yalvar-yapış
bax. yalvar-yaxar. Bir çox yalvar-yapışdan sonra bunları buraxırlar saraya. “M.N.lətif.” Aynanın yalvaryapışlarına .. baxmayaraq, o, Mirzəni sakit bir yola qaytara bilməmişdi. S.Rəhimov. // Zərf mənasında. Sonra arvadı, qızı, oğlu gedib [mollanı] yalvar-yapış gətirərlərmiş. “M.N.lətif.” Müxtəsər, qarı ayağa durdu, yalvar-yapış qızı razı elədilər. (Nağıl). • Yalvar-yapış eləmək – çox yalvarmaq, yalvarıbyaxarmaq. Qəmər zindanbanı çağırıb yalvaryapış elədi. (Nağıl). [Ələmdar] istədi .. yalvaryapış eləsin. S.Rəhimov.

yalvar-yaxar
1. is. Yalvarış, çox yalvarma. Şeyda .. xeyli yalvar-yaxardan sonra bir-iki ağız oxumaqla kifayətlənərdi. M.Hüseyn. 2. zərf Yalvarmaqla, xahişlə, çox yalvardıqdan sonra. Bakıda səsi olan bütün adamlar yalvar-yaxar bu işə cəlb edildi. S.Rəhman. Anasını yalvar-yaxar xörək yeməyə razı edəndən sonra .. Veys getməyə tələsirdi. Ə.Əbülhəsən. • Yalvar-yaxar etmək (eləmək) – çox yalvarmaq. [Hacıyev] bölüyə getmək əvəzinə təzədən bir də kapitana müraciətlə yalvar-yaxar edib bu təyinatdan yaxasını qurtarmağa təşəbbüs edəcəkdi. Ə.Əbülhəsən.

yalvarıb-yapışma
“Yalvarıb-yapışmaq”dan f.is.

yalvarıb-yapışmaq
f. dan. Yalvarıb əl çəkməmək, həddindən artıq yalvarmaq. Qarı gəldi darvazanın ağzına. Qəssaba çox yalvarıb-yapışdı. Axırda qəssabın ona yazığı gəlib içəri buraxdı. (Nağıl).

yalvarıb-yaxarma
“Yalvarıb-yaxarmaq”dan f.is.

yalvarıb-yaxarmaq
f. Həddindən artıq yalvarmaq, çox yalvarıb xahiş etmək. Ənvər yalvarıb-yaxardı. Müşkünazın qarşısında diz çöküb dil çıxartdı, tövbə eləyib üzr istədi. Ə.Vəliyev.

yam-yam
is. İnsan əti yeyən vəhşi. // Vəhşi, adamyeyən. [Şeyda:] Sakit ol, anacan, Mudrov nə adamyeyəndir, nə yam-yam. Ə.Məmmədxanlı. Kulak pusquda durur gecə yam-yamlar kimi baxır. S.Rüstəm.

yaman-yaman
1. sif. Böhtançı, şər, pis. [Sitarə:] Allah sizi saxlasın yaman-yaman dillərdən. C.Cabbarlı. 2. zərf Pis-pis. Yaman-yaman danışmaq.

yaman-yaxşı
zərf Birtəhər, güc-bəla ilə; nə pis, nə yaxşı. İşi yaman-yaxşı görüb qurtardıq. – [Hacı Mehdi:] Allaha şükür, görürsən, beləcə, yaman-yaxşı dolanırıq. Ə.Haqverdiyev.

yamaq-yamaq
sif. Başdan-ayağa yamaqlı, hər yerinə yamaq vurulmuş. Yamaqyamaq şalvar. – Sanırsan ki, indi yıxılacaqdır; Əynində paltarı yamaq-yamaqdır. S.Rüstəm.

yamaq-yırtıq
is. Yamanması lazım olan hər şey, yamanmalı paltar və s. Arvad kişinin yerini saldıqdan sonra taxçanı-boxçanı axtarıb yamaq-yırtığını tikərdi. H.Sarabski.

yan-yan
yan-yan baxmaq – nifrətlə yuxarıdan-aşağıya, əyri-əyri baxmaq; saymazyana, ikrahla baxmaq. Qoçular, quldurlar qatar taxardı; Fağır-füqəraya yan-yan baxardı. Aşıq Ələsgər.

yan-yana
zərf Yanaşı olaraq, bir-birinin yanında, bir-birinin yanınca. Yan-yana oturmaq. Yan-yana durmaq. Yan-yana qoymaq. – Düzülmüş yan-yana daşlı təpələr; Qurulmuş keçilməz təbii səngər.. H.K.Sanılı. Cəfər: – İki dənə yan-yana nömrə verin, – dedi. Çəmənzəminli.

yan-yanaşa
bax. yan-yana. [Cəmilə və Mirzağa] ahəstə addımlarla yan-yanaşa olaraq mədənlərin arası ilə uzanıb gedən şose ilə gedirdilər. S.Hüseyn.

yan-yancaq
bax. yancaq.

yan-yanı
zərf Yan tərəfi ilə, yanı üstə, yaxud bir yanını irəli verərək. Göyərçin bir yanı üstə çevrildi, yan-yanı bir qədər uçub çayın ortasına düşdü. M.Rzaquluzadə.

yan-yörə
is. Ətraf, ətraf sahə, həndəvər, yaxınlıq, yan. Yan-yörəyə baxmaq (göz gəzdirmək). – Yan-yörəmdən gəlib-gedən çox idi; Mənə amma kömək edən yox idi. A.Səhhət. İkram Qaratelin gözünə sataşmamaq üçün gözlərini yan-yörəsinə dolandırırdı. Ə.Əbülhəsən. // Ətrafında olanlar. [Mollabacı Hürzada:] Paxıllıqdan qudurmuş itə dönüb yanyörəni dalayırsan. Çəmənzəminli.

yanar-yanar
sif. Yanmaqda olan. Yenə məni yanar-yanar odlara; Dağılmış ayrılıq saldı, sevdiyim! M.V.Vidadi.

yandı-qındı
yandı-qındı vermək dan. – ələ salaraq hirsləndirmək, qızışdırmaq, acıqqıcıq vermək.

yandırıb-tökmə
“Yandırıb-tökmək”dən f.is.

yandırıb-tökmək
bax. yandırmaq 5-ci mənada. Onun sözləri adamı yandırıbtökür.

yandırıb-yaxma
“Yandırıb-yaxmaq”dan f.is.

yandırıb-yaxmaq
bax. yandırmaq 5-ci mənada. Əzizim baxar doymaz; Yandırar-yaxar, doymaz; Baxdıqca gözlərimdən; Qanlı yaş axar, doymaz. (Bayatı). Firqət odu məni yandırıb-yaxar; Sübhü şam didəmdən qanlı yaş axar. Q.Zakir.

yanı-yanı
bax. yan-yanı. Həcər qocanın görməməsi üçün yanı-yanı çəkilib alma ağacına sıxılmaq istədi. S.Rəhimov.

yanıb-tökülmək
f. 1. Bir haqsızlıq qarşısında və ya başqa bir səbəb üzündən ağır mənəvi əzab və işgəncə keçirmək; yanıbyaxılmaq. 2. Qibtə etmək, paxıllıq etmək. Sədr baxdı, baxdı, yandı-töküldü. Mir Cəlal.

yanıb-yaxılmaq
f. 1. Ürəkdən heyifsilənmək, çox acımaq, ağır mənəvi əzab və iztirab keçirmək. Vaqif bu mənzərəyə baxıb düşünür və düşündükcə də yanıb-yaxılırdı. Çəmənzəminli. İndi yanıb-yaxılıram; Sərt dilləndim sənə niyə? M.Dilbazi. 2. məc. Aşiq və məftun olmaq, eşq mübtəlası olmaq. Fərhad Şirin ucundan; Yandıyaxıldı, ay gözəl! Aşıq Ələsgər. 3. Acığından, hirsindən boğulmaq, yanıbtökülmək, bərk hirslənmək. Alı xan ağa özü yanıb-yaxılır, söyüb-söylənir və muzdurlardan şikayətlənirdi. S.Rəhimov. Kişi yanıbyaxılaraq bu dəfə cavab verməyə söz tapmadı. İ.Əfəndiyev.

yanıq-yanıq
zərf Yanıqlı-yanıqlı. Aşıq Qərib yanıq-yanıq söyləsin; Enib eşqin dəryasını boylasın. “Aşıq Qərib”.

yanıqlı-yanıqlı
zərf Həzin-həzin, kədərli-kədərli; acı-acı. Yanıqlı-yanıqlı ağlamaq. – Şahsənəm gəlib gördü ki, Qərib yanıqlı-yanıqlı oxuyub ağlayır. “Aşıq Qərib”. Hərdənbir kəndin üzərindən yanıqlı-yanıqlı çığıran durna dəstələri ötüb keçirdi. Ə.Məmmədxanlı. Zurnaçılar yanıqlı-yanıqlı çalırdılar. S.Şamilov.

yar-yancaq
bax. yancaq.

yar-yaraq
top. Yaraq, silah, əsləhə. Öz yerində olsun gərək igidin yar-yarağı; Hər gün yeni bir zəfərlə gəlsin onun sorağı. S.Vurğun.

yar-yaraqlı
sif. Yarağı, silahı olan; silahlı. Budur yar-yaraqlı gəlir uzaqdan; Mənim igidlərim. M.Rahim.

yar-yaraşıq
bax. yaraşıq. [Bəhram:] O idi məclislər yar-yaraşığı; O idi sarayın parlaq çırağı. A.Şaiq. Atəş vəziyyətində İlyasın yar-yaraşığı daha da artırdı. Mir Cəlal.

yar-yaraşıqlı
bax. yaraşıqlı.

yar-yoldaş
top. Yoldaşlar, dostlar. Yaryoldaşın səhərlər; Tez məktəbə gedərlər. A.Səhhət. Bir yara-yoldaşa bax! Biz qardaş deyilmiyik? Ə.Cavad. Baxıb seyrə daldıq ötən quşları; Dinlədik səsini yar-yoldaşın da. H.Hüseynzadə.

yar-yoldaşlı
sif. Yarı, yoldaşı, dostları olan (və ya çox olan). Sən ceyran gözlüsən, çatmaqaşlısan; Tayın-tuşun çoxdur, yaryoldaşlısan. N.Rəfibəyli.

yara-para
bax. yara-xora.

yara-xora
is. Çirkli, həm də çox yarası olan.

yara-xoralı
sif. Çirkli, həm də çox yarası olan.

yaram-yaram
is. zar. Xanəndələrin, aşıqların oxuduqları zaman havanı uzatmaq üçün işlətdikləri söz. Aşığın sözü qurtaranda yaram-yaram çağırar. (Ata. sözü).

yaraq-yasaq
köhn. bax. yaraq 1-ci mənada. [Ağsaqqal kişi:] Yaraq-yasağını yüklərdə gizlət. Mir Cəlal.

yaraq-əsbab
top. köhn. Cürbəcür silahlar. [Veys:] Uşaqlar, o yaraq-əsbabı, tapançanı da qoyun bax bura, bəri küncə. Ə.Əbülhəsən.

yaraq-əsləhə
top. köhn. Müxtəlif silahlar. Hacı Qara özü qorxaq olduğu halda, götürdüyü yaraq-əsləhə ilə başqalarını qorxutmaq istəyir. “Kirpi”.

yaraq-əsləhəli
köhn. bax. yaraqlıyasaqlı.

yaraqlı-yasaqlı
sif. və zərf köhn. Yaxşıca silahlanmış, cürbəcür silahlarla silahlanmış. Bir də baxdı ki, budur, bir dəstə yaraqlı-yasaqlı atlı gəlir. “Koroğlu”. Dəmirçi Əhməd oğlunu yaraqlı-yasaqlı görüb dedi.. (Nağıl). [Məclisi aparanın] üstü-başı yaraqlıyasaqlıydı. “Aşıq Ələsgər”.

yarlı-yaraqlı
bax. yar-yaraqlı. Niftalı koxa .. həmişə biçinçilərə baş çəkməyə gələndə burada uzanıb dincələrdi. İndi də həmişəki kimi elə yarlı-yaraqlı palazın üstünə keçib mütəkkəyə dirsəklənmək istədi. İ.Şıxlı.

yarlı-yaraşıqlı
bax. yar-yaraşıqlı. Gözəlin büllur tək gərək bədəni; Eyləyə özünə heyran görəni; Yarlı-yaraşıqlı boyu, gərdəni; Nə uzun, nə gödək, miyanə gərək. Q.Zakir. Zahidoğlu qapısındakı cavan katibə qıza da salam verib yarlı-yaraşıqlı kabinetinə girdi. S.Rəhimov.

yarlı-yoldaşlı
bax. yar-yoldaşlı.

yarsız-yoldaşsız
sif. Dostu, yoldaşı olmayan; tək, kimsəsiz.

yarı-yarı
zərf Yarıya bölərək, yarıya bölünmüş halda.

yarı-yarımçılıq
(=yarı-yarımçıq) zərf Natamam, yarımçıq. Könlümə üz tutdum yır-yığış çağı; Baharı yarımçıq, yarı-yarımçıq... M.Araz.

yarı-yarımçıq
(=yarı-yarımçılıq) zərf Natamam, yarımçıq. Könlümə üz tutdum yır-yığış çağı; Baharı yarımçıq, yarı-yarımçıq... M.Araz.

yarı-yarıya
zərf Yarısı qədər, əlli faiz. İstehsal yarı-yarıya artmışdır. – Hələ gələn il dəzgahlar yarı-yarıya artacaqdır. Mir Cəlal. // Əlli faiz hesabı ilə, yarısı miqdarında.

yarıq-yarıq
zərf Yarığı, kəsiyi çox olan; hər tərəfi yarıq; yarılmış, yarıqlarla örtülmüş; çatlaq-çatlaq. Əlləri yarıq-yarıq olmuşdu. Taxta yarıq-yarıqdır. – Torpağın sinəsi yarıqyarıqdır; Əkinçi qocadır, öküz arıqdır. S.Vurğun. Günəş batandan azca sonra sinəsi yarıq-yarıq böyük səhranın üstündəki buludsuz göylər ulduzlarla doldu. M.İbrahimov. Boz dağın ətəyi insan əlindən; İndi yarıqyarıq, oyuq-oyuqdur. R.Rza.

yastı-yastı
zərf 1. Aramla, asta-asta, sakit-sakit. • Yastı-yastı danışmaq – sözləri uzada-uzada və astadan danışmaq. 2. Yastı (çoxluq bildirir). Yastı-yastı təpələr yastığıdır çobanın. (Mahnı).

yava-yava
zərf dan. Hərzə-hərzə, ağzına nə gəldi, həyasız-həyasız, ədəbsizcəsinə, tərbiyəsizcəsinə. Yava-yava danışmaq. – [Hacı Qara:] Yava-yava danışma, yoldan çox adam gedir, doğrusun de görüm, kimsiniz? M.F.Axundzadə. [Sultan bəy Əsgərə:] Nə yava-yava danışırsan? Ü.Hacıbəyov. [Sultan:] Bura sizə rəiyyət Vəlməmmədin evi deyildir ki, .. yava-yava hırıldaşırsınız. S.Rəhimov.

yavan-yavan
zərf Yavanlıq olmadan, yavanlıqsız. Tərlan doğranmış çörəkdən bir parça götürüb yavan-yavan gəvələməyə başladı. M.Hüseyn.

yaxt-klub
[ing. yach-club] 1. Su idmanı ilə məşğul olan idmançıları birləşdirən təşkilat. Yaxt-klub üzvü. Yaxt-klub qayıqları. 2. Həmin təşkilatın su stansiyası, onun yerləşdiyi bina. Yaxt-kluba gedirəm. Yaxt-klubda məşqlər aparılır.

yaxıb-yandırma
“Yaxıb-yandırmaq”dan f.is.

yaxıb-yandırmaq
f. 1. Bərk yandırmaq. Qızmar günəş üz-gözümüzü yaxıbyandırır. – Cəhənnəm alovu kimi insanı yaxıb-yandıran Tehran istisinə dözmək hünərdir. M.İbrahimov. 2. məc. Mənən incitmək, qəlbə əzab vermək, ürəyi incitmək, yandırıb-yaxmaq, bərk acıtmaq. Onun sözləri adamı yaxıb-yandırır.

yaxıb-yandırıcı
sif. 1. Bərk yandıran, çox isti; qızmar. 2. məc. Qəlbə əzab verən, ürəyi incidən, yandırıb-yaxan, bərk acıdan. Yaxıb-yandırıcı sözlər. – Ruhülqüds mənə yaxıb-yandırıcı bir məktub yazmışdı. M.F.Axundzadə.

yaxıb-yıxmaq
f. Yandırıb dağıtmaq, məhv etmək. [Nadir bəy:] Həmcinsinə qıymaqdan, yaxıb-yıxmaqdan zövq alanlar, başqasının fəlakətində səadət arayanlar birər adi cəlladdan başqa bir şey deyildir. H.Cavid.

yaxın-uzaq
sif. və zərf 1. Həm yaxın, həm uzaq, müxtəlif. Bu xəbəri eşidən yaxınuzaq yerlərdən qəhvəçi dükanına gəlib Qəribin oxumasına qulaq asırdılar. “Aşıq Qərib”. 2. Gec-tez. [Dərviş:] Nədənsə yaxın-uzaq Ruqiyyənin mənə vasil olmasını könlüm mənə anlatmışdı. A.Divanbəyoğlu.

yaxşı-yaman
is. 1. Həyatda olan yaxşı və pis şeylər, müsbət və mənfi hallar. [Bədircahan:] Allah vurub, deyir, cahılları, qocadan danış... Cahandidə, yaxşı-yamanı görmüş.. N.Vəzirov. • Yaxşı-yaman sanmaq (bilmək) – yaxşısını pisindən ayırmaq. Bəs ki uşaqdır hələ, yaxşı-yaman sanmayır; Elmin əbəs olduğun anlamayır, qanmayır. M.Ə.Sabir. [Rüstəm:] Yaxşı-yaman bilmək, irəli getmək üçün yaxşı yoldaş lazımdır. S.Rəhimov. // Hal, vəziyyət. Qövsi, ondan qeyri kim, könlüm onun yanındadır; Hiç kim vaqif deyil yaxşı-yamanımdan mənim. Qövsi. 2. Yaxşı və pis sözlər, müsbət və mənfi fikirlər. Hələ bir dəfə atam məni çağırdı ki, ay bala, qızın adına yaxşı-yaman deyirlər. İ.Hüseynov. 3. Zərf mənasında. Babat, bir təhər, bir növ, bir qaydada. ..Məktəb öz başına qalıb, yaxşıyaman öz işinə məşğul olubdur. F.Köçərli.

yaxşı-yamanlıq
is. Bir şeyin yaxşılıq və pislik cəhətdən keyfiyyəti; bir hərəkətin, işin mənəvi cəhətdən necəliyi.

yaxşı-yaxşı
1. sif. Yaxşı (topluluq mənasında). Yaxşı-yaxşı yeməklər. Yaxşı-yaxşı şeylər. – [Şəhərdə] gördüm ki, bu yaxşı-yaxşı adamların surətlərini necə yaradırlar. S.Rəhimov. 2. zərf Dərindən, ətraflı, diqqətlə, lazımınca, əməlli-başlı. Bir yaxşı-yaxşı fikirləş. Materialı yaxşı-yaxşı öyrənməli. – Gözlərini açıb bir yaxşı-yaxşı bax. S.Rüstəm.

yaxşılı-yamanlı
sif. Həm yaxşısı, həm pisi olan, hər cür.

yay-ox
bax. ox-yay.

yay-qış
zərf Hər zaman, həmişə, ilin bütün fəsillərində. O, yay-qış başaçıq gəzir.

yaylı-qışlı
bax. yay-qış.

yaz-qış
zərf İlin bütün fəsillərində, hər zaman, həmişə, daim. Kamalgilin kəndi yazqış başıqarlı Kəpəzin ətəklərində idi. M.Rzaquluzadə.

yazı-pozu
is. 1. Yazı işləri. Bunun da səbəbi odur ki, mən əhli-savadam, yazı-pozu mənim gözümə ziyan eləyibdir. C.Məmmədquluzadə. 2. Yazıb-oxumaq bacarığı; savad. [Məhəmmədağa:] Oğlunuz burada oxuyub yazıpozu biləcəkdir. N.Nərimanov. [Şamama Cadu:] İndi heç az-maz yazıdan-pozudan başın çıxırmı? Ə.Haqverdiyev. [Cavad:] Mən bir kasıb odunçuyam, yazı-pozu bilməyirəm. B.Talıblı. 3. məc. dan. Yazılmış şey; əsər, məqalə və s. Orada məni qonaq elədi və məndən soruşdu ki, yazıdan-pozudan nəyin var? C.Məmmədquluzadə. Bəlkə gənclərdir, azdan-çoxdan mənim yazı-pozumdan oxuyublar, həvəslənirlər? – deyə düşündüm. S.Rəhimov.

yazıb-oxumaq
f. Oxu-yazı bilmək, oxuyub-yazmağı bacarmaq, savadlı olmaq.

yazıb-pozmaq
f. dan. 1. Yazı işləri ilə məşğul olmaq. // Bir şey yazmaq. Yazır-pozur Səbuhi; Qulaqları səsdədir. H.Hüseynzadə. 2. Bir şey haqqında götür-qoy etmək, fikirləşmək. Qocalar düşünüb yazıb-pozdular. M.Rahim.

yazıb-yaratmaq
f. Əsər yazmaqla, əsər yaratmaqla, yazıçılıqla məşğul olmaq. M.F.Axundzadə XIX əsrdə yazıb-yaratmışdır.

yazıq-yazıq
I. zərf Yazıq vəziyyətdə, fağır-fağır, məzlum-məzlum. Yazıq-yazıq baxmaq. Yazıq-yazıq oturmaq. Yazıq-yazıq danışmaq. – Yazıq-yazıq dayanaraq o, əlləri qoynunda; Buyur, məni öldür, deyər qul zənciri boynunda. S.Rüstəm. Gülsəhər yazıqyazıq dayanıb göz yaşı axıdır, bir yumub, min tökürdü. Ə.Vəliyev. Əlləzoğlu yazıq-yazıq boynunu bükdü. İ.Hüseynov. II. zərf Bütöv yazılı halda, hər yeri yazılmış, qaralanmış halda. Kağızı yazıq-yazıq etmək.

yazıq-yuzuq
top. dan. Yazıq, aciz, fağır adamlar; əlsiz-ayaqsızlar. Koroğlu həmişə yazıq-yuzuğun, əlindən iş gəlməyən adamların dalınca ya özü gedər, ya da dəlilərin say-seçmələrindən göndərər. “Koroğlu”.

yağ-bal
is. 1. Yağ və bal. 2. məc. Çox dadlı, ləzzətli şey haqqında. [Ağsaqqal kişi] şor-çörək tikəsini orduna basır, yağ-bal kimi şirin-şirin yeyirdi. Mir Cəlal. Qəzəb çəlləyinə barıt tökənə; Qələmim yağ-ballıq eləyə bilmir. M.Araz. ‣ Yağ-bal içində yaşamaq – gen-bolluq içində yaşamaq, firavan həyat sürmək.

yağ-pendir
is. İçərisinə yağ və pendir qoyulmuş lavaş, çörək və s. [Qaraş] bir az çörək və yağ-pendir bürmələyib yaylığa bağladı. M.İbrahimov.

yağ-rəng
is. dan. Yağlı boya. Evləri yağ-rəng etdirmək.

yağlı-qara
sif. Yağlı, hisli və kirli; çirkli. // məc. Çirkin, kifir. Onun yağlı-qara çöhrəsi pörtüldü. Ə.Əbülhəsən.

yağlı-yağlı
sif. 1. Çox yağlı, ləzzətli, dadlı, çox qidalı. Yağlı-yağlı xörəklər. – [Hacı Murad:] Kafir uşaqları kafir, yeyin mənim yağlı-yağlı xörəklərimi. S.S.Axundov. 2. məc. Şirin-şirin. Koxanın gözü qazanda, yağlı-yağlı söhbətlərdən elədi. S.Rəhimov. // Zərf mənasında. Rüstəm dolamalı yollarla mənzil qət etmək üçün yağlı-yağlı danışıb qurtardığı zaman Qəhrəmanı dinləməyə, ondan təzə söz, yeni əhvalat eşitməyə çalışırdı. S.Rəhimov.

yaşlı-qurulu
sif. Həm yaşı, həm qurusu olan. İki dəqiqə çəkmədi ki, kitabxana nərdivanı, sabunlu su ilə dolu vedrə, yaşlıqurulu silgilər hazır oldu. Mir Cəlal.

yaşıl-mavi
sif. Yaşıla və maviyə çalan rəngdə olan.

yek-digər
[fars.] köhn. Bir-birini, birbirinə, bir tərəf digər tərəfi (tərəfə). • Yekdigəri ilə – bir-biri ilə.

yekəxana-yekəxana
bax. yekəyekə. ‣ Yekəxana-yekəxana danışmaq – bax. yekə-yekə danışmaq (“yekə-yekə”də).

yemək-içmək
1. is. Qonaqlıq. 2. bax. yeyib-içmək. 3. is. Yeyiləcək və içiləcək şeylər. Yeməkiçmək hazırlayıb yaxın meşəyə getdik. A.Şaiq.

yeni-yeni
1. sif. Təzə-təzə. Yeni-yeni evlər. Yeni-yeni adamlar. Yeni-yeni qüvvələr. – [Mirpaşa:] Amma çox sağ ol, usta, mən səndən yeni-yeni şeylər öyrəndim. Z.Xəlil. 2. zərf Yenicə, təzəcə, bir az əvvəl, indicə. Uşaq yeni-yeni ayaq tutur. Xəstə yeni-yeni yeriməyə başlamışdır. – Təyyarələrin gurultusu yeni-yeni eşidilməkdə idi. M.Hüseyn.

yeniş-yoxuş
bax. eniş-yoxuş. [Əbdürrəhman bəy:] ..Qara dağdan ala dağa yenişyoxuş, dərə-təpə, axırda nədi, nədi? Kömür qaradı, qatıq ağdı. N.Vəzirov.

yer-göy
is. Dünya, kainat. [Molla özözünə:] Ay Hacı Molla Cəlil ağa, sən olasan yeri-göyü yox yerdən xəlq edən Allaha, içmə bu kafirlərin dərmanını. C.Məmmədquluzadə. Yeri-göyü titrədən partlayış nərəsilə; Çıxarırlar yer altdan bol filiz yataqları. Ə.Cəmil. // Hər yer, bütün aləm. Yerə-göyə hökmün işlər; Sənsən Süleyman, a Pəri! Aşıq Ələsgər. ‣ Yer-göy ağlamaq – çox fəlakətli, acı, acınacaqlı halı bildirir. [Bundan əlavə] hərgah nəql etsəm, bu biçarə, bədbəxt fəhlələrin başlarına nayibləri nə müsibət gətirirlər, yergöy ağlar. N.Vəzirov. Yer-göyə sığmamaq – 1) çox sevinmək, çox şad olmaq; 2) bir şeyin həddən artıq çoxluğunu bildirir. Mənim dərdim yerə-göyə sığası deyil, mənim günüm taybuynuz öküzün günündən bədtərdir. F.Köçərli. Qoy başqası nə cür düşünür düşünsün, Səmədin isə sevinci yerə-göyə sığmırdı. İ.Hüseynov.

yer-yemiş
top. 1. Bostan meyvələri. 2. Xuşgəbar. Yer-yemişin yedim mən; Ürək sözüm dedim mən; Heç Allaha rəvadır; Ağsaqqala gedim mən? (Bayatı). Bayrama yaxın neçə dəfə dövlətlilərin yanına gedib yer-yemiş istəmişdisə də, verməmişdilər. C.Cabbarlı.

yer-yer
zərf Müxtəlif yerlərdə, bəzi yerlərdə: orada-burada, adda-budda. Buna pasyolka deyərlər, yer-yer; Doluşub qoynuna məxluq, ellər. M.Müşfiq.

yer-yerdən
zərf Müxtəlif yerlərdən, hər yerdən, hər tərəfdən. Nə zaman getsə məclisə; Qovular, döyülər kasıb; Danışmağa ağız açsa; Yer-yerdən söyülər kasıb. Aşıq Əhməd. Yer-yerdən [Əlisəfaya] etiraz etdilər. S.Hüseyn. Ellərin üstünə düşüb yer-yerdən; Vurmaq istədilər bağrına yara. S.Rüstəm.

yer-yurd
is. Yaşayış yeri, bir adamın olduğu yaşadığı yer, vətəni; ümumiyyətlə, yer. Yeri-yurdu məlum deyil. – [Nəbi:] Bəylərin yer-yurdu od tutub yansın; Buraxmayın bir təkini bəylərin! “Qaçaq Nəbi”. Dağların başında gurultu güclənir, ildırım şaqqıldayır, yeri-yurdu tərpədirdi. S.Rəhimov.

yerli-dibli
zərf 1. Bütünlükdə, tamamilə, kökündən. [Səkinə xanım:] Mənim haqqım yerli-dibli batsa da, mən Ağa Həsənə gedən deyiləm! M.F.Axundzadə. Deyəcəkdim ki, Qaryagin mahalının qazısının işləri ya möcüzədir və ya yerli-dibli yalandır. C.Məmmədquluzadə. 2. Qətiyyən, bilmərrə, əsla, heç. Yerli-dibli xəbərim yoxdur. Yerli-dibli heç bir şey bilmir. 3. İzsiz-soraqsız. Məktəbli gənc yerli-dibli yox oldu. Ə.Vəliyev.

yerli-köklü
zərf Dibindən, kökündən, tamamilə, büsbütün, yerli-dibli. [Surxay:] Allah onların yerli-köklü tifaqlarını dağıtsın. S.Rəhman.

yerli-yataqlı
zərf 1. Geniş, ətraflı, hərtərəfli, təfsilatı ilə. Ballının yerli-yataqlı danışığı, köhnə kənd evlərini təsvir etməsi Budağı uzun müddət dərin fikirlərə qərq edirdi. Ə.Vəliyev. 2. Çox böyük, yekə, qocaman. [Qaçaqlar] yerli-yataqlı, şax-budaqlı qocaman bir çinarın dibində doyunca yeyib al şərabdan içmiş, yatıb xumarlanırdılar. M.Rzaquluzadə. 3. Hamı birlikdə, köç-külfətli olaraq, bütün ailəsi ilə birlikdə. Yerli-yataqlı gəlib.

yerli-yersiz
zərf Münasib, məqamında, yerində olub-olmadığını nəzərə almadan, düz olub-olmadığını bilmədən. Yerli-yersiz irad tutmaq. Yerli-yersiz danışmaq. Yerliyersiz tərifləmək.

yersiz-yurdsuz
sif. Yaşamaq üçün yeriyurdu olmayan, evsiz-eşiksiz; yersiz. // Səfil, avara.

yersiz-yuvasız
sif. Yaşayış yeri olmayan; yersiz-yurdsuz. Mədənlərdə, fabrik və zavodlarda işləyən fəhlələr, bəyin zülmündən və aclıqdan qaçıb iş axtarmağa gəlmiş kəndlilər, kasıblar, yersiz-yuvasız zavallılar burada – Çəmbərəkənddə yaşayırdılar. S.Rəhman.

yetim-yesir
top. dan. 1. Atasız-anasız uşaqlar, yetimlər. [Məşədi Cəfər:] Məndən sonra bir bölük yetim-yesir qalacaq. Ə.Haqverdiyev. 2. məc. Yoxsullar, məzlumlar, evsiz-eşiksizlər. Amma bunu da biliniz, ey mollalar ki günlər dolanar, ..zəmanə təzələnər və axırda yetim-yesir və keçəl-küçəl qardaşlarım dostu ilə düşməni tanıyıb haman yoğun dəyənəkləri sizin əlinizdən alar.. C.Məmmədquluzadə. Külək əsir, şaxta kəsir; Nalə çəkir yetim-yesir. S.Rüstəm. Murad camaat içində açıq-açığına danışırdı ki, “Şura hökuməti hamıya əl-qol verib, dil-ağız verib, kasıb-kusub, yetim-yesir adam olub, adam içinə çıxır...”. İ.Hüseynov.

yeyib-içmə
“Yeyib-içmək”dən f.is.

yeyib-içmək
f. 1. Qidalanmaq, yaşamaq üçün qida qəbul etmək. [Hacı Murad:] Öz yeyib-içməyiniz az idi, bunlar da artdı. S.S.Axundov. [Şeyda:] ..Böylə heyvancasına yeyib-içmək, çalışıb-çapalamaq neçin?! H.Cavid. [Gülsənəm] axır vaxtlar nə yeyibiçdiyini də bilmirdi. M.Hüseyn. 2. məc. İşrətlə, keflə məşğul olmaq. Dostları da bir-birlərinə göz vurub onu göylərə qaldırar, sağlığına yeyib-içib dağılardılar. S.Rüstəm. ..Yeyib-içən bir dəstə kefli Cumanın nəzərini cəlb etdi. Ə.Əbülhəsən.

yeyib-yatmaq
f. Heç bir işlə məşğul olmamaq, tüfeyli həyat keçirmək. [Əsgər:] Yaxşı, indi bu sağ və salamat cavan bəs neyləsin, elə yeyib-yatsın?! Ü.Hacıbəyov.

yol-iz
is. Yol. [Rizvan:] Hava yağır. Sonra yol-iz tutular, gecəyə düşərik!.. S.Hüseyn. Qar yağır ağır-ağır; Yollar-izlər ağarır. H.Hüseynzadə.

yol-yol
sif. Miləmil, mil-mil; milləri olan. Xalçanın naxışlı yol-yol haşiyələri gözlərdə parıldayırdı. Mir Cəlal.

yor-yoxsul
top. Yoxsullar. Aşıq Humay indi, bu saat özündən çıxıb yor-yoxsulun başı üstündə qamçı oynadan mülkədar balalarına qan içirmiş Qaçaq Nəbidən deyir, Həcəri tərifləyirdi. Ə.Vəliyev.

yorğan-döşək
top. Yorğan, döşək, balışdan ibarət yatacaq ləvazimatı. Hamı aptekxanalarda taxtabiti tozu satırlar, get bir az al, səp yorğan-döşəyin ətrafına! N.Vəzirov. [Səlimə:] Ay Qurban, yuxun gəlirsə, yorğandöşək salım, bir az yat. Ə.Haqverdiyev. ‣ Yorğan-döşəkdən durmaq (qalxmaq) – sağalmaq. Heç gör sən gedəndən də bir-iki ay sonra mən yorğan-döşəkdən dura biləcəyəm ki, bir söz də danışam? “Koroğlu”. Yorğandöşəyə düşmək (yıxılmaq) – bərk xəstələnmək. ..Həlimə hamamdan çıxanda özünü soyuğa verib yorğan-döşəyə düşdü. S.S.Axundov. Bir az da bu dərdi ilə baş-başa qalardısa, naxoşlayıb yorğan-döşəyə yıxıla bilərdi. Ə.Əbülhəsən.

yorğun-arğın
sif. Çox yorulmuş. Yorğun-arğın insanlar işdən sonra; Yığışmışdı divarları daş aynalı bir salona. S.Vurğun. • Yorğun-arğın düşmək – çox yorulmaq, taqətsiz düşmək.

yoxuş-eniş
bax. eniş-yoxuş.

yurd-yuva
is. Ev-eşik, ev, məskən. [Murad] Sarının qəlbini qırmaq, onu yurduyuvası dağılmış bir zavallı sifətində, boynubükülü görmək istəyirdi. S.Hüseyn. • Yurdyuva salmaq – yaşamaq üçün şərait yaratmaq, ev-eşik düzəltmək (özü üçün).

yurd-yuvasız
sif. Yurd-yuvası olmayan, yaşamaq üçün müəyyən yeri olmayan; avara, sərgərdan. Qaçağam mən yurdsuzyuvasız; Dura bilməm heç davasız... H.K.Sanılı.

yurdsuz-yuvasız
sif. 1. Yurdu-yuvası olmayan, ev-eşiyi olmayan; sərsəri, sərgərdan. Yurdsuz-yuvasız adam. 2. Sahibsiz, baxımsız, kimsəsiz. [Məsmə:] Şəhərdə nə çoxdu yurdsuz-yuvasız uşaq, üzünə baxan kimdi? Adını tutan, yaxına qoyan kimdi? Mir Cəlal.

yuxulu-yuxulu
zərf Yuxudan hələ ayılmamış bir vəziyyətdə, yuxulu halda. Yuxulu-yuxulu hara gedirsən? Yuxulu-yuxulu durub qapını açdı.

yör-yöndəm
is. dan. 1. Xarici görünüş; sir-sifət, qiyafət. Pasının qırmızı üzü daha da qızardı: – Qadam sənin yörünə-yöndəminə, – dedi. S.Rəhimov. 2. Səliqə, sahman, qayda. ‣ Yör-yöndəmə salmaq – qaydaya (səliqəyə, sahmana) salmaq, abıra mindirmək. Odur ki, oğlum bağı yör-yöndəmə salır. “Koroğlu”.

yüngül-yaraq
zərf dan. 1. Lazımi dərəcədə silahlanmamış, hazırlanmamış. 2. Yüngül geyinmiş halda. 3. məc. Zəif, şiddətsiz, yüngül. Dalğalar, ağ dalğalar; Yüngül-yaraq dalğalar. R.Rza.

yüz-yüz
zərf 1. Hər birinə və ya hər dəfəsinə yüz. Hər yeşiyə yüz-yüz yumurta yığılmışdır. 2. Yüzlərcə, yüzlərlə sayılacaq qədər çox. Tək olmadım nə xoş gündə, nə tufanda; Qardaşlarım var yüz-yüz. N.Rəfibəyli. Zz

yır-yığış
is. Yığışdırma işi; səliqəyə, sahmana salma işi. • Yır-yığış etmək (eləmək) – yığışdırmaq, səliqəyə, sahmana salmaq. [Məşədi Səkinə xala] onun evsizliyinə və şikəstliyinə yazığı gələr, hərdən evini yıryığış edərdi. Mir Cəlal.

yırtıq-deşik
is. Deşilmiş, yırtılmış yer. Yırtıq-deşiyini tutmaq.

yırtıq-yamaq
is. Köhnə, yırtıq şeyləri yamama işi və bu şeylərin özü. • Yırtıqyamaq vurmaq – yamamaq, təmir etmək. Natalya əri üçün yırtıq-yamaq eləyib dəyişiyini torbaya yığmağa başladı. H.Seyidbəyli.

yıxıla-dura
zərf Gah yıxılaraq, gah duraraq; çox çətinliklə. Yıxıla-dura özümü evə çatdırdım. – Bu ümidlə də [Səriyyə xala] yıxıla-dura, taqətdən düşmüş dizlərini bükəbükə qüvvələrini gərginləşdirər və yeriyirdi. M.İbrahimov.

yığın-yığın
sif. Topa-topa, dəstə-dəstə; qələbəlik, izdiham halında. Yığın-yığın insan kütləsi. // Qalaq-qalaq. Yığın-yığın odun.

yəhər-əsbab
top. Yəhər və s. qoşqu ləvazimatı.

zahir-batin
is. [ər.] İç-üz, əsil, zat, mahiyyət. Zahir-batinini üzə çıxarmaq.

zar-zar
zar-zar ağlamaq (zarıldamaq) – səslə, zarıltı ilə ağlamaq, fəğan etmək. Ey Vidadi, sənin bu puç dünyada; Nə dərdin var ki, zar-zar ağlarsan? M.P.Vaqif. Rədd ol qapıdan, ağlama zar-zar, dilənçi! M.Ə.Sabir; // yanıqlı-yanıqlı, həzin-həzin ağlamaq, inləmək. Xədicə .. uşaqlarını bağrına basıb zar-zar ağladı. S.S.Axundov. Muzdur bu işləri təftiş edib, o payədə mütəəssirləşdi ki, uşaq kimi zar-zar ağlamağa başladı. S.M.Qənizadə. Bülbül zar-zar ağlar çəməndən ayrı. S.Rüstəm.

zarı-zarı
zarı-zarı ağlamaq – bax. zar-zar ağlamaq (“zar-zar”da). Mən ağlaram zarı-zarı; Bu zülmü götürməz tarı. Qurbani. Abbas ağlar zarı-zarı; Getməz könlümün qubarı... Aşıq Abbas.

zati-ali
is. [ər.] köhn. Yüksək rütbəli şəxslərə müraciət etdikdə və ya onların haqqında danışdıqda hörmət məqamında işlənən ifadə (çox zaman cəmdə işlənir).

zağ-zağ
zağ-zağ əsmək (titrəmək) – bərk qorxmaq, qorxudan titrəmək. [Veysəl:] İki yüzdən artıq fəhlə səni görəndə zağ-zağ əssin, iki gədə səni tələyə salsın? S.Vəliyev. Özünü elə göstərmişdi ki, hamı [Baxış bəydən] zağ-zağ əsirdi. Ə.Abasov. // Eyni mənada bəzən “qorxudan”, “əlindən” sözləri ilə. Ev adamları tamam yuxudan ayılıb qorxularından zağ-zağ əsdilər. Çəmənzəminli. // Ümumiyyətlə bərk titrəmək (əsmək). Xırda təpələri sellər oyanda; Əsər bu həmləyə dağlar da zağ-zağ. B.Vahabzadə. ‣ Üstündə zağ-zağ əsmək – həddindən artıq, ifrat dərəcədə əzizləmək, sevmək, qorumaq. Anatək övladının üstündə zağ-zağ əsir. – Baba, nənə və ana Aslanın üstündə zağ-zağ əsirdilər. Ə.Vəliyev.

zir-zibil
top. 1. Tör-töküntü, süpürüntü, tullantı. Tikəndə quş yuva çör-çöp yığıban zir-zibil istər. Q.Zakir. [Cəmilə:] Budur, papiros kötüyü kimi zir-zibili atmağa məxsus qablar! S.Hüseyn. [Çimnaz:] Ay bala, orada oturma, zir-zibildi. Ə.Əbülhəsən. 2. məc. Yaramaz, pis şeylər və ya adamlar haqqında. Sözlər də cəvahir kimidir, əsli bədəldən; Təşxis verən olsa, bu qədər zirzibil olmaz. Şəhriyar.

zir-zəbər
zərf [fars.] Alt-üst. • Zirzəbər etmək – alt-üst etmək, vurub dağıtmaq, yerlə yeksan etmək. Zir-zəbər olmaq – alt-üst olmaq, dağılmaq, pozulmaq, məhv olmaq.